خانه شمس و جلال را کبابسرا نکنید!
غلامرضا امامی در مراسم بزرگداشت شمس آل احمد گفت: خواهش میکنم خانهی شمس و جلال آل احمد را همانطور که هستند، حفظ کنید و آنها را به دیزیسرا و کبابسرا تبدیل نکنید.
ين نويسنده و مترجم در مراسم بزرگداشت شمس آل احمد كه به مناسبت چهلمين روز درگذشت او، روز گذشته (سهشنبه، ۲۱ ديماه) در حوزهي هنري برپا شد، اظهار كرد: من از مسؤولان فرهنگي كشور خواهش ميكنم خانه شمس كه در كوي مهر زندگي ميكرد و خانه دل ما بود، به همين شكل حفظ شود و با همهي كتابها، كتابخانهها و سندهايش به عنوان موزه باقي بماند تا جوانان ادبدوست ما با ديدن آن الگو بگيرند. مبادا اين خانهها به ديزيسرا و كبابسرا تبديل شوند!
به گزارش ایسنا، او سپس به شرح آشناییاش با شمس آل احمد پرداخت و با بیان اینکه به ناچار پذیرفتم در این مجلس، سخن بگویم، افزود: من ابا دارم که در تجلیل زندگان و ترحیم مردگان سخن بگویم؛ چون بسیار چیزها باید گفت و چیزها نباید گفت و من هم از بایدها گریزان و به شایدها راغبترام.
امامی ادامه داد: صادقانه بگویم به آنچه در تشییع پیکر آن مرحوم گفتم، همچنان پایبندم و به آن اعتقاد دارم. آنچه در شمس میدیدم، خورشیدی بود که در سایه همه چیز، او خود را فدای جلال میدانست. من او را از سال ۱۳۴۵ و از کافه فیروز به یاد میآورم.
در آنجا بود که جلال مرا با او آشنا کرد. پس از آن، ارتباطات ما گستردهتر شد و بیشتر به خانه پرمهر او میرفتم. در او ذرهای کبر و غرور نبود، حتا وقتی عضو شورای انقلاب فرهنگی شد، هنوز هم خانهاش به روی همه باز بود. اما افسوس کسانی را که شمس به آنها خدمت کرده بود، با اینکه میدانم برخیشان اکنون در تهران به سر میبرند، در این جمع نمیبینم.
او همچنین با بیان اینکه شمس، برخلاف برادرش که پرجوش و خروش بود، بسیار آرام و ساکت و در خود فرورفته بود، خاطرنشان کرد: اگر از دوستانش کسی مشکلی داشت، تمام تلاشش را میکرد که آن مشکل را حل کند. شمس مثل نامش بر همه چیز و همه جا و همه کس میتابید. عشق به قدرت نداشت؛ اما قدرت عشق را دریافته بود، به زندگی عشق میورزید؛ اما هرگز حقیقت را فدای مصلحت نکرد، سخن بحق میگفت و در مجموع یک انسان بزرگ بود.
امامی سپس درباره نسبت شمس و جلال گفت: نباید گفت شمس در نوشتن بسیار تواناتر از جلال بود؛ بلکه او خودش هم چنین نمیخواست. هنر در وجود و ذات او بود. به زندگی به طنز نگاه میکرد و متوقع نبود. اگر هنر، فتح آسمانی زمین باشد، شمس یک هنرمند بود و اگر هنر، عشق، آگاهی، زیبایی و دانایی باشد، باز هم شمس یک هنرمند بود. هنر در زندگی او موج میزد. آنچه شمس هرگز از یاد نبرد، سرزمینش بود.
غلامرضا امامی در ادامه با بیان اینکه کلمه در ذکر معمولی از بین میرود؛ اما در کلام میماند، گفت: کلمه در آن چیزی میماند که چیزی را نشان دهد. به قول هایدگر، کلمه در هنر میدرخشد و جاودانه میشود؛ مثل سنگ که در ساختمان فنا میشود؛ اما در هنر جاودانه میشود؛ مانند مجسمههای داوینچی. شمس و جلال بنده کلام بودند و بنده حق. شمس و جلال عادت زیبایی داشتند که نوشتن یادداشتهای روزانه و حاشیهنویسی بر کتابهایی بود که میخواندند. اینها باید حفظ شود.
کتاب پرتقال نیست که فروخته شود. اینکه کسی بگوید این قیمت میخرم و کسی دیگر بگوید به قیمت دیگر، چه معنی دارد؟ خانه شمس با کتابهایش باید حفظ شود. همینطور خانه مراد ما و برادر شمس که در جوار خانه نیما یوشیج است. ما در این خانه به همراه بزرگانی چون مهندس بازرگان، دکتر شریعتی، آیتالله طالقانی، تختی و دیگران به دیدار جلال رفتهایم. جلال این خانه را با دست خودش ساخت.
این نویسنده و مترجم در ادامه با بیان اینکه «عمر سیمین دانشور دراز باد!» اضافه کرد: در خارج از کشور به دلیل آنکه کسی مثل مارک تواین شبی را در یک خانه به سر برده است، آن خانه را به موزه تبدیل کردهاند؛ پس بگذارید خانه این دو برادر هم برای ما بماند.
او سپس با بیان اینکه مرد بزرگی در این مراسم حضور دارد که به گردن همه اهالی قلم حق دارد، اظهار کرد: شمس سفرنامه بسیار زیبایی به نام «سیر و سلوک» دارد که در آن شرح سفرش به اسپانیا، کوبا و نیکاراگوئه را نوشت. مردی در این مراسم حضور دارد که وسیله سفر شمس را فراهم کرد و من از اینجا به او درود میفرستم. درود بر حجتالاسلام دعایی که زیر بال شمس و خیلیهای دیگر را گرفت.
امامی در پایان سخنانش گفت: اعتقاد دارم هر روزی که خورشید برمیآید، شمس را میبینیم. او را در تجلی آثار هنریاش و در آثار زندگیاش و در وجود نازنین فرزندانش میبینیم. از خدای بزرگ رحمت و مغفرت طلب میکنم برای شمس و جلال و همه رفتگان اهل قلم؛ اما میدانم که آنها در کلمه طیبه باقی میمانند و کلام تا ابد زنده است و از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود.
در مراسم بزرگداشت شمس آل احمد که به مناسبت چهلمین روز درگذشت او برگزار میشد، امیرحسین فردی - رییس مرکز آفرینشهای ادبی حوزه هنری - نیز به ایراد سخنرانی کوتاهی پرداخت و با قدردانی از حضور مهمانان و خانواده مرحوم آل احمد، اظهار کرد: ما هم عزادار و غمگین هستیم. افسوس که نتوانستیم رسم شاگردی را در زمان حیات مرحوم شمس به جا بیاوریم و در مورد او کوتاهی کردیم؛ انشاءالله که ما را ببخشد.
او افزود: تا وقتی که شمس در میان ما بود، پشت ما گرم بود و تکیهگاهی داشتیم؛ ولی زمانی که رفت، تازه فهمیدیم چه کسی از میان ما رفته است. او به سرزمین و مردمش وفادار بود و جای او را با هیچ کس نمیتوان پر کرد. امیدوارم توفیق ما بشود که قدردان زحمات آن مرحوم باشیم.
فردی در ادامه به ذکر خاطرهای از دیدار شمس آل احمد و امام خمینی(ره) پرداخت و گفت: در زندگی هر انسانی انتخابهای گوناگونی پیش میآید؛ ولی برخی از این انتخابها بسیار تعیینکننده است. به نظر من، بهترین انتخاب شمس، پیوستن به جمع انقلابیون در پیش از انقلاب بود. او سعی کرد در آن شرایط به مردمش کمک کند و تا آخر عمر هم در همین حال باقی بود.
این نویسنده همچنین با بیان اینکه شمس بسیار به برادر بزرگترش جلال وفادار بوده است، خاطرنشان کرد: وفاداری و ادب، خصلتهای ارزشمندی هستند که در خاطرات مرحوم شمس بسیار دیدهام.
همچنین دانایی - خواهرزاده شمس و جلال آل احمد - با اشاره به زندگی شمس آل احمد گفت: مرحوم شمس ۲۰ درصد از عمرش را در انزوا به سر برد که این برای ما تلخ و برای خودش متأسفانه مرگبار بود. کسی میگفت این انزوا خودخواسته بوده؛ ولی به نظر من، این تعبیر نادرست است. اگر مسائل خوب حلاجی نشوند، ممکن است باعثقلب واقعیت شوند؛ بنابراین پیشنهاد میکنم اهالی فرهنگ، علل انزوای شمس را ریشهیابی کنند.
او با بیان اینکه اگر شمس از دید برادرش نگاه کرد و نوشت، من هم از دید یک خواهرزاده برای داییام مینویسم، اضافه کرد: استاد شمس آل احمد شما برای ما دایی شمس است! استاد شمس آل احمد متعلق به یک خانواده بزرگ بود، از برادر و خواهر، دایی، عمو و عمه و … که پراولاد هم بودند. خانواده بزرگ آل احمد با پیوند با خانوادههایی دیگر، خاندانی را در حد یک ایل ساختند که در ایران و خارج از آن اعضایش دیده میشوند. پس هنوز باید منتظر جلالها و شمسهای آل احمد باشیم! باید اعتراف کنم تمام اعضای این خاندان بزرگ، شمس و جلال را دوست داشتند.
او در ادامه با بیان اینکه جلال مایه افتخار و غرور و شمس مایه افتخار و امید ما بود، عنوان کرد: تا وقتی جلال بود، خودش و پس از مرگ جلال، شمس مایه دلگرمی خانواده بودند. آقادایی جلال و آقادایی شمس، معلم و راهنمای نسل بعدی خودشان بودند. آن دو مثل شاهراهی بودند که ما با آن از دنیای سنتی به دنیای مدرن راه پیدا کردیم. از آنها یاد گرفتیم عکاسی کنیم، آلبوم تمبر داشته باشیم، بنویسیم، کار سیاسی کنیم، سینما برویم و …. حافظه ما پر از خاطرات شیرین و گرم و صمیمی از آنهاهست و دل ما هم پر ازعشق به آنهاست.
دانایی در ادامه با اشاره دوباره به انزوای شمس آل احمد در اواخر عمرش اظهار کرد: شمس یک دفترچه تلفن پربار داشت که هر سال هم آن را بهروز میکرد و با تمام آنها هم دائما در ارتباط بود. دوستانش هم از هر طایفه و قشری بودند. او هر هفته با دوستانش جلسه داشت و برای همهشان از جان مایه میگذاشت؛ اما افسوس که برخی از این دوستان به دلیل موضعگیریهای سیاسی شمس در اوایل انقلاب، او را تنها گذاشتند.
او در ادامه با بیان اینکه شمس دو بار وارد دنیای سیاست شد و هر دو بار هم باخت، ادامه داد: بار اول دوران انقلاب بود که به کانون قدرت نزدیک شد و این اقدام او بر جامعه روشنفکری ایران گران آمد و آن را به سازشکاری تعبیر کردند و از او دور شدند. این آغاز فاز اول انزوایی است که او بعدها دچارش شد. دومین باری که زندهیاد شمس دچار شکست شد، اواسط دهه ۷۰ بود که از دایره قدرت دور شد. در این دوره هم ناگهان همه خدماتش فراموش شد و ضربه محکمی خورد و انزوایش عمیقتر شد.
متأسفانه بازیگران هر دو صحنه حتا تسلیت را هم از او دریغ کردند. با این وصف آیا میتوان انزوای شمس را یک انزوای خودخواسته قلمداد کرد؟
دانایی همچنین درباره رابطه شمس و جلال اظهار کرد: جلال ستاره آسمان ادب است؛ اما نباید شمس را کمارزش تلقی کنیم. من به عنوان خواهرزاده شمس و جلال آل احمد میگویم که هیچکدام از آن دو نمیخواستند جای یکدیگر باشند. نه شمس از شمس بودنش ناراحت بود و نه جلال از جلال بودنش ناراضی. شمس کوچکتر از جلال بود؛ اما سایه او و مقلدش نبود.
خواهرزاده شمس آل احمد در پایان سخنانش از مهربانی و وفاداری مرحوم شمس سخن گفت و عنوان کرد: شمس پس از مرگ جلال آل احمد، تمام کارهای نیمهتمام خودش را زمین گذاشت و اولویت را به حفظ و نشر آثار جلال داد. شمس با این کارش، شمس بودن خودش را اثبات کرد و با این کار در درس اخلاق نمره ۲۰ گرفت.
در ادامه مراسم با یک برنامه تصویری، سخنان چند نفر از نویسندگان و دوستان شمس آل احمد پخش شد که در طی آن، محسن مؤمنی - رییس حوزه هنری - درباره شمس آل احمد گفت: زمانی فکر میکردم زندگی خیلی بیرحمانه است؛ چون به مرگ ختم میشود؛ ولی حالا میگویم چقدر بیرحمانهتر بود اگر به مرگ ختم نمیشد.
مرحوم شمس آل احمد مطمئنا در فضای روشنفکری پیش از انقلاب رشد کرده بود و به جریان فکری آن زمان هم تعلق داشت؛ اما بنا بر اصالت خانوادگیشان، پس از انقلاب از نخستین کسانی بودند که به حضرت امام(ره) و انقلاب پیوستند و در حوزه تخصص شان به انقلاب کمک کردند. ایشان نماینده امام در شورای انقلاب فرهنگی و روزنامه اطلاعات بودند و برای مردم و جوانان و دانشجویان، انقلاب را جا انداختند.
همچنین در این کلیپ، صحبتهای امیرحسین فردی، سمیرا اصلانپور و محمدباقر نجفزاده بارفروش پخش شد.
فردی در سخنانی گفت: شمس هیچگاه از فضای انقلاب خارج نشد و تا آخر عمر در اردوگاه انقلاب ماند و چون به یک خاندان بزرگ و برجسته وابسته بود، حضور ایشان در عرصه ادبیات ایران همیشه برای جوانان دلگرمکننده بوده است.
همچنین سمیرا اصلانپور اظهار کرد: آشنایی من با مرحوم شمس به سالهای پیش برمیگردد که روزی در جلسهای در حوزه هنری دعوت شدند و بعدها حضورشان در حوزه بسیار بیشتر شد.
نجفزاده بارفروش هم گفت: از ویژگیهای برجسته مرحوم آل احمد، ارائه اسناد و مدارک درباره مرحوم جلال آل احمد به علاقهمندان و دانشجویان بود. ایشان همیشه لطف میکردند و منابع لازم را به همراه تحلیل خودشان در اختیار پژوهشگران قرار میدادند.
در میانه مراسم، ویلیام کاربو ریکاردو - سفیر کوبا در ایران - لوح یادبودی به فرزند بزرگ شمس آل احمد اهدا کرد.
همچنين سيدمحمود سجادي شعري را كه درباره درگذشت شمس آل احمد سروده بود، براي جمع خواند.