وضعیت کنونی نمایشهای کودک و نوجوان؛
ثروتی به نام ۱۰۰ هزار تماشاگر تئاتر
شهرام کرمی
جامعهشناسی مخاطب کودک
یکی از ویژگیهای تئاتر کودک نوجوان محدود نشدن به قشر یا طبقه خاصی است. شاید برخی تئاتر صحنهای بزرگسال را به عنوان هنری تجملی بشناسند؛ یا اینکه معتقدند مخاطبان تئاتر بزرگسال قشر خاصی هستند و به قشر تحصیلکرده و دانشجویی محدود میشوند. این هم یکی از مشکلات تئاتر ما بوده است که چرا تئاتر عمومی یا مردمی نداشتهایم. اما قوت تئاتر کودک و نوجوان در این است که به قشر خاصی محدود نمیشود. مثلاً جنوبیترین نقطه شهر دارای بالاترین مخاطبان بوده است. یا تئاترهایی که در فرهنگسرای ابنسینا در شهرک غرب، شفق در مرکز و خانواده در شمال شرق تهران که مخاطبان مختلفی از قشرهای خاص
داشتهاند.
بچههای همیشه مثبت
بچهها سعی میکنند همه چیز را مثبت ببینند. این اتفاقی است که در تئاتر بزرگسال کمتر رخ میدهد. بارها در تئاتر حرفهای، یک گروه مخاطب خاص حسی را در اجرا القا کردهاند که اجرای آن شب ضعیف به نظر آمده است. اما یک گره مخاطب دیگر، باعثانرژی مثبت به همان نمایش در شب دیگری از اجرا بوده است. فصل ممیز تئاتر کودک و بزرگسال عامل «رضایت» است.
از سوی دیگر نمایشی همچون قصههای من و تو و رستم و شاهنامه خانم معترف از عنصر تبلیغات استفاده صحیح داشت؛ آن کار تبلیغات تلویزیونی داشت و به همین دلیل با مخاطبان گستردهای هم روبهرو بوده است.
شکلگیری مخاطبان خانوادگی
شکلگیری نسل مخاطبان خانوادگی در ایران پس از گسترش تئاتر کودک است. چون والدین به بچه خود اهمیت میدهند، برای علاقه کودک خود نیز احترام قائل هستند و همراه او به دیدن تئاتر میآیند. دیوید وود در تعریف تئاتر کودک و نوجوان نظر جالبی دارد. به گفته او تئاتر کودک و نوجوان از بچههای ۵ ساله تا ۹۰ ساله را راضی میکند. این تعریف ریشه در فراگیر بودن تئاتر کودک و نوجوان دارد. این خصوصیت در برخی از تولیدات انیمیشنی جهان هم وجود دارد. مثلاً یک شخصیتی انیمیشنی چه برای کودک ۵ ساله و چه برای من و شما جالب و جذاب است. زیرا اثر با معیار فراگیر و شمول همه طیفها تولید شده است؛
همچنین از زبان ساده، پرداخت ساده و هنر تخیلی کودک و نوجوان بهره میبرد.
شهرام کرمی، نویسنده و کارگردان درامهای روانشناسی و اجتماعی و صاحب آثاری همچون روزگار طولانی تنهایی، دیوار، شمردن ستارههای شب، اتوبان سکوت، کفتران کوچه کاج و … است. وی طی این سالیان بخشی از فعالیتهای حرفهای و پژوهشی خود را به تئاتر کودک اختصاص داده است. کرمی مدیر دفتر تئاتر کودک و نوجوان است و از سال گذشته نیز مدیریت تالار هنر(سالن اختصاصی نمایشهای کودک و نوجوان) را برعهده داشته است. وی همچنین مسئول برپایی رپرتوار تئاتر کودک در تهران است؛ رپرتوار تئاتر کودک به انتخاب آثار موفقی اختصاص دارد که در طول سال چندین بار در سالنهای مختلف شهر به اجرا
درمیآیند. وضعیت کنونی تئاتر کودک، شکلگیری جریانهای مختلف در این گونه نمایشی، تیپ شناسی مخاطبان کودک و نوجوان و … از جمله محورهای بحثما با شهرام کرمی بود.
آقای کرمی درباره وضعیت کنونی تئاتر کودک و نوجوان توضیح دهید؟
هر وقت تئاتر کودک و نوجوان شکل گرفته، مخاطبان خوبی برای آن وجود داشته است. هماکنون برخی از شهرها همچون نیشابور، اصفهان و همدان در کنار شهر بزرگ تهران، مراکز فرهنگی ثابت دارند که در تمام طول سال در زمینه تئاتر کودک فعال است. حتی چند سال پیش در مشهد یک تئاتر خصوصی در ژانر کودک تولید شد که موفقیت بسیاری کسب کرد و توانست هزینههای خودش را هم تأمین کند. ما در مقایسه تئاتر کودک و دیگر ژانرها این نکته را درمییابیم که تئاتر کودک ما دچار مشکل مخاطب نیست. در همین تالار هنر که از امکانات رسانهای، تبلیغات شهری و تیزرهای تلویزیونی هم برخوردار نیستیم، از نمایشهای خوب
استقبال فراوانی میشود. این در حالی است که بعضی آثار سالنها دیگر برایشان هزینه تبلیغات فراهم شده است. بعد از فعالیت خانههای فرهنگ و فرهنگسراها و سالنهای پراکندهای که وجود دارند، از همان ۱۰ سال پیش اجرای نمایش یکی از بخشهای اصلی قرار گرفت. البته فرهنگسراها سالنهای چندمنظوره دارند، یعنی صرفاً برای تئاتر ساخته نشدهاند، بلکه برای سخنرانی، سمینار، اکران فیلم و … احداثشدهاند. به تناسب این فضای فیزیکی که در اختیار فرهنگسراهاست، بخش اصلی تئاتر این مکانها به تئاتر کودک اختصاص یافته است. همیشه شاهد اجراهای پراکندهای از هنرمندان حرفهای، یا
تازهکار و نیمه حرفهای در مکانهای یادشده بودهایم؛ اما چهار سال پیش ایده رپرتوار تئاتر کودک و نوجوان شکل گرفت؛ به این ترتیب که تئاترهای کودک و نوجوان در مناطق چهارگانه و پراکنده شهر و در دوره زمانی طولانیتر اجرا شوند. همچنین ایده دیگر این کار رویکردی مخاطب محور داشت؛ طوری که مخاطبان نمایشهای کودک و نوجوان در مناطق گوناگون شهر بتوانند از تولیدات نمایشی کودک و نوجوان استفاده کنند. امسال چهارمین دوره از این جشنواره برگزار میشود. هر گروه نمایشی در ۴ مرکز اصلی شهر تهران از جمله شمال، جنوب، شرق و غرب به اجرای تئاتر میپردازند که خوشبختانه به عنوان یک
جشنواره موفق ارزیابی میشود، البته به معنای واقعی یک جشنواره هم هست، چون در مدت ۹ ماه از سال برگزار میشود؛ درواقع یک جشنواره موضوعی برای مخاطب خاص است. زیرا مخاطبان از تولیدات کودک و نوجوان استفاده میکنند. در دوره اول این جشنواره ۷۰ هزار تماشاگر، دوره دوم ۹۰ هزار تماشاگر و دوره سوم نیز ۹۰ هزار تماشاگر از نمایشهای روی صحنه در سالنهای مختلف دیدن کردند. امسال هم خوشبین هستیم که ۱۰۰ هزار تماشاگر کودک و نوجوان کارها را ببینند؛ یکی از ویژگیهای خاص این رپرتوار هم این است که بخشی از هزینهها را گیشه تأمین میکند.
منظورتان ۱۰۰ هزار تماشاگردرطول سال است؟
بله. این تماشاگر در طول سال تئاتر میبینند. درواقع ۱۰۰ هزار تماشاگر در طول سال از ۱۰ نمایش روی صحنه دیدن میکنند.
این آمار تقریباً شبیه آمار تماشاگرانی است که در سال ۸۸ از نمایشهای جدی و بزرگسال تئاتر شهر دیدن کردهاند.
بله، دقیقاً. چون نمایشها حداقل ۵۰ اجرا و حداکثر ۱۵۰ اجرا خواهند داشت. اگر ۱۰۰ اجرا را برای ۱۰ نمایش برتر و انتخاب شده پیشبینی کنید، به رقم ۱۰۰۰ اجرا میرسید. این تعداد اجرا میتواند آمار قابل توجهی از مخاطبان کودک و نوجوان را راهی سالنها کند؛ مخاطبانی که برای دیدن نمایش هزینه پرداخت میکنند.
گاهی استقبال از تئاتر در سالنهای جنوب شهر بیشتر از شمال شهر بوده است؟
بله. این در حالی است که بلیت نمایش در این مناطق نصف بها بوده است. یعنی بلیت یک نمایش در جنوب شهر هزار و ۲۵۰ تومان است، در حالی که همان نمایش در شهرک غرب ۲۵۰۰ تومان به فروش میرسد.
شاید یکی از حیاتیترین بحثها در جریان تئاتر کودک معاصر شکلگیری موجی به نام مخاطب خانوادگی است؛ یعنی پدر، مادر و کودک سه نفری راهی سالنها میشوند؟ پدیدهای که در تئاتر بزرگسال احتمال آن کم است.
این یک پدیده جدید در کشور ماست؛ قطعاً به تئاتر ما کمک میکند زیرا بچهها از نظر تربیتی با هنر تئاتر آشنا میشوند، خو میگیرند و به آن توجه میکنند.
در مقابل جمعیت کلان و دهها هزار نفری مخاطب کودک، ظرفیتهای تولیدی مساوی هم هست؟ آیا تعداد کارگردانان، بازیگران و عوامل تولیدی تئاتر کودک جوابگوی این جمعیت فراوان است؟
به نظر من، هنرمندان کودک و نوجوان بسیار خوبی در کشور داریم؛ همچنین گروههای تئاتری جوان و پرتلاشی داریم که در کنار پیشکسوتان اجراهای موفقی را داشتهاند. اما شاید نکته قابل اهمیت، حمایت فراگیر از جریان تئاتر کودک و نوجوان است؛ یعنی فقط مرکز هنرهای نمایشی یا سازمان فرهنگی هنری نمیتوانند عامل گسترش تئاتر کودک و نوجوان باشند.
روزهای اخیر بحثاز نمایشهایی است که استقبال بینظیر از آنها شده است، طوری که کودکان و والدین حتی در کف سالن هم نشسته و تئاتر دیدهاند. نمونهاش همین نمایش اخیر مریم معترف با عنوان قصههای من و تو و رستم و شاهنامه…
بله ما در برخی موارد استقبال بینظیر داشتهایم. منتهی در بررسی این استقبال باید شرایط فصلی، شرایط اجرا و کیفیت آن را در نظر گرفت؛ اما گاهی هم اجراهایی داشتهایم که نتوانستهاند مخاطب را راضی کنند. البته نباید فراموش کنیم که در هر حال بچهها همیشه از شوق دیدن تخیل در تئاتر بشدت راضی هستند. یک نکته اجرایی را یادآور شوم؛ ما برای هر اجرا دفتر نظرات داریم. هیچ کودکی در این دفتر نمینویسد که از اجرا خوشم نیامد. این ابراز نظر بچهها، گاهی تا حدی است که گروهها را به شبهه میاندازد. خود من سال گذشته در تالار هنر نمایشی را اجرا کردم. وقتی بچهها مینوشتند که نمایش
شما عالی بود؛ ذوق میکردم. بعدها این دفتر را در اجراهای دیگر دیدم. بچهها درباره همه اجراها خوب مینوشتند. زیرا پیشداوری ندارند. آنها همیشه با یک ذهن مثبت میآیند؛ با ذهن خلاق از تخیلی که برایشان شکل میگیرد، سود میبرند. حتی اگر نمایش به لحاظ کیفیت و بار هنری برای بچهها راضیکننده نباشد، آنها تخیل خودشان را فعال میکنند.
آماری که از پرمخاطبترین نمایشهای کودک و نوجوان داریم به استقبال ۱۰هزار نفر از یک نمایش برمیگردد. مثلاً آثاری همچون «خاله سوسکه» کار مجتبی مهدی چنین مرزی را درنوردیدهاند.
البته کارهای پرمخاطب در تالار هنر زیاد داشتهایم. همین امسال، نمایش سیندرلا از فرنگ برگشته کار مهدی مهدیآبادی، نمایشی پرمخاطب بود؛ قصه سیبی که پرواز کرد(مجتبی مهدی)، مرغ هپل(عاتکه حسینی) و… از نمایشهای پرتماشاگر بودند. یکسری نمایش خوب هم داشتیم که به دلیل شرایط امتحانات بچهها، یا آلودگی هوا نتوانستند مخاطب خود را به دست آورند.
این آمار ۱۰ هزار نفری که اشاره شد، به لحاظ تماشاگر در سطح کارهای حرفهای و درجه کارگردانان پیشکسوت و اجرا در سالنهای تئاتر شهر عمل کردهاند. مثلاً کار دکتر قطبالدین صادقی در سالن اصلی و ۵۷۹ نفری تئاتر شهر هم در همین حدود تماشاگر داشت.
بله، یک نکته هم درباره بحثسالن قابل اشاره است. بعد از کم شدن فعالیت تالار کانون پرورش فکری در پارک لاله، تقاضای گروهها برای اجرا در تالار هنر زیاد شده و ما مجبور شدیم نمایش را دو اجرایی کنیم. همچنین سقف اجرا را از ۶ هفته به ۴ هفته کاهش دهیم. این کار از یک جهت خوب است. اما از طرف دیگر خیلی از نمایشها تا به مرحله معرفی برسند، ناچار باید سالن را ترک کنند. اگر ما این دوره را طی کنیم و به دوره اجرایی ۳ ماهه در تالار برسیم، آمارهای قابل توجهی را خواهیم دید. از سوی دیگر این مسئله باعثشده که در آثار تنوع به وجود بیاید و هر ۴ هفته دو گروه جدید کار کنند.
آیا برای حل مشکل ترافیک اجرایی نمیتوان از سالنهای گوناگون سطح شهر بهرهوری تئاتری داشت؛ یعنی در سالن کنفرانس و مطالعه و سخنرانی تصور تئاتری و معماری ذهنی تئاتری ایجاد کرد.
یک نکته را نباید فراموش کنیم که اولویتهای مختلفی در زمینه فرهنگ وجود دارد. من و شما جزو خانواده تئاتر هستیم و دغدغه تئاتری داریم. کسان دیگری هم هستند که دغدغه آنها ادبیات است؛ بنابراین سالن را به سخنرانی و بحثهای ادبی اختصاص میدهند. همچنین کسان دیگری به موضوعات روانشناسی علاقهمند، بنابراین اولویت کاری آنها این محورها را شکل میدهند. ماهیت کار چنین سالنهایی «چندمنظوره» است. ما میتوانیم از این سالنها بهرهوری تئاتری داشته باشیم. اگر میتوانستیم چنین سالنهایی را به طور کامل به تئاتر اختصاص بدهیم، برای من و شما به عنوان عضوی از خانواده تئاتر اتفاق
خوشایندی بود. اما نمیتوانیم هنرهای دیگر را هم فراموش کنیم. امیدوارم به مرحلهای برسیم که سالنها تخصصی شوند و در هر محلهای یک سالن برای تئاتر، یک سالن برای انجمن ادبی و همایشهای فرهنگی و… داشته باشیم.