از اخلاق آزادی غافل نشویم
رئیس فرهنگستان علوم گفت: ما میخواهیم علم را با اخلاق فضیلت جمع کنیم و این ایدهآل است چرا که اخلاق مدنظر کانت به عنوان نامدارترین فیلسوف اروپا، اخلاقی است که مبانی آن مشخص نیست.
به گزارش افکار نیوز،دومین کنفرانس الگوی اسلامی - ایرانی پیشرفت با حضور صادق واعظزاده رئیس مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت، هادی اکبرزاده دبیر کنفرانس، رضا داوری اردکانی رئیس فرهنگستان علوم، حجتالاسلام علیاکبر رشاد عضو شورای عالی مرکز الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت جمعی از فرهیختگان و اندیشمندان در مرکز کتابخانه ملی، صبح امروز آغاز به کار کرد.
داوری اردکانی در سخنانی درباره موضوع اخلاق و پیشرفت گفت: ما به مسائل علم، پیشرفت و اخلاق نیاز داریم و باید به آنها فکر کنیم تا جایی که به یاد دارم کمتر در این حوزه حرف زدهایم چرا که شاید احساس نیاز نمیکنیم و بر این باور هستیم که این مسائل جزو حواشی هستند در حالی که پرسشی از اصل و مقدمه یک بحثاست و نه حاشیه! این کار شجاعت و قدرت میخواهد.
وی با بیان اینکه تردیدی درباره اهمیت علم و پیشرفت وجود ندارد، اظهار داشت: علم لازمه پیشرفت است و بدون علم پیشرفتی به دست نمیآید اما اینکه آیا پیشرفت علم یک امری ضروری بوده، ما بحثی در این زمینه نداشتهایم و دلمان نمیخواهد که میان دوران تاریخی که تحول علمی در آن به وجود آمده تمیز قائل شویم. اما لااقل باید پرسید که علم در هزاران سال گذشته تا چه اندازه رشد و تحول داشته است.
رئیس فرهنگستان علوم عنوان کرد: پیشرفت همیشه بوده و همواره آنچه بالقوه بوده به فعلیت رسیده است، اما این پیشرفت، پیشرفت قوه به فعل نیست بلکه این پیشرفت بینهایت و غیر قابل پیشبینی است و امیدواریم در نشستهایی که در این کنفرانس برگزار میشود به این نکته بپردازیم که تحول علمی چگونه صورت گرفته و کدام نظرها منجر به عمل شدهاند.
وی در پاسخ به این سؤال که آیا با پیشرفت علم، اخلاق هم پیشرفت کرده است، ادامه داد: افراد معدودی در غرب، معتقدند که علم و اخلاق هر دو پیشرفت داشته است اما اغلب اندیشمندان غربی، دیدگاهی برخلاف این قضیه دارند از جمله «ژان ژاک روسو» که بنا را بر استخدام از طبیعت گذاشته و معتقد است که این شیوه به اصلاح بشر میانجامد و میگوید تمدن و تاریخ، اخلاق را فاسد کرده است.
* «حقیقت دین» پیشرفت نمیکند اما «علم دین» چرا
داوری اردکانی درباره نسبت اخلاق و پیشرفت اظهار داشت: «حقیقت دین» پیشرفت نمیکند اما «علم دین» پیشرفت میکند؛ حقیقت دین که همان دین اسلام است در وجود نازنین پیامبر اسلام(ص) محقق شده است. همچنین تعادلی میان علم، هنر و دین و به طور کلی معارف با اخلاق وجود دارد و این تناسبات در تاریخ وجود دارد، یعنی نظام تاریخ در خود تعادل دارد.
وی با اشاره به نامدارترین فیلسوف اروپا «کانت» گفت: کانت، سه کتاب مهم یکی درباره علم، اخلاق و کتابی هم در مورد ذوق و هنر دارد.
وی تصریح کرد: شاید جامعه کم علم داشته باشیم اما جامعه بیاخلاق و بیهنر نداریم، با آغاز رنسانس طی ۲۰۰ سال علم و فلسفه ارسطو و افلاطون و اخلاق فضایل رد میشود. اخلاق متصف شدن به فضائل است و اخلاق جدیدی به نام اخلاق آزادی و یا اخلاق تکلیف در آن زمان به وجود میآید که اخلاق «کانت» اخلاق تکلیف است. شاید گفته شود که اخلاق دینی ما هم تکلیفی است بله این حرف درستی است؛ تکلیفکننده ما در امور دینی و شرعی خداوند است اما تکلیف کانت، احساس و بانگ باطن من انسان است و این اخلاق غربی است که ما فضائل را در آن نمیبینیم برای همین میگوییم فساد و بیاخلاقی در آنجا وجود دارد.
رئیس فرهنگستان علوم اظهار داشت: کانت در قرن ۱۹ اخلاق خاص خودش را داشته است؛ البته نظم، درستی و اتقان در کارها را رعایت میکرد که متأسفانه ما این را نداریم، یعنی ما کمتر به کار خود و وظیفه خود اهمیت میدهیم، بنابراین وقتی میخواهیم درباره خود با عالم توسعه یافته غربی حکم کنیم باید توجه کنیم که اختلاف بر سر چیست؟! اخلاق ما، اخلاق فضیلت است و علم و تمدن جدید با اخلاق فضیلت ساخته نشده بلکه با نفی اخلاق فضیلت ساخته شده است.
وی با تاکید بر نسبت دانش و اخلاق تصریح کرد: دانش ذاتاً اخلاقی است و دانشمند از حیثاینکه دانشمند است، کانت، نظر استادش «روسو» که در اخلاق نمیتواند استادش باشد را با مقاومت توجیه میکند در حالی که کانت برخلاف روسو میتوانست استاد عملی اخلاق باشد. کانت هنر و اخلاق و علمی را که متناظر هم هستند را بیان کرد، اما نه هنر، اخلاق و علمی که از هم منتج میشوند. هنر کانت این بود که عقل را محدود و حدود امکان علم را معین کند.
داوری اردکانی افزود: کانت معتقد بود که علم ترکیبی بوده و بسیط نیست و این محصول نبوغ او بود و اگر بخواهیم نتیجهای در مورد کانت بیان کنیم این است که او عالمی است که پشتوانهاش علم بوده و اخلاق و هنر متناسب با خود را دارد، مسئله ما مسئله مهمی است اخلاق ما اخلاق فضیلت است ما میخواهیم علم را با اخلاق فضیلت جمع کنیم و این ایدهآل است چرا که اخلاق مدنظر کانت، اخلاقی است که مبانی آن مشخص نیست.
رئیس فرهنگستان علوم گفت: اخلاق ما فقط در اخلاق خواجهنصیرالدین طوسی آن هم مأخوذ از کتاب ارسطو خلاصه نمیشود ما اخلاقهای دیگری از جمله اثر ملا احمد نراقی داریم که میتوانیم از طریق رسوخ در اخلاق منفی برای رسیدن به اخلاق فضیلت راهی باز کنیم که در آن الگویی ترسیم میشود که هم جانب علم و هم جانب اخلاق رعایت میشود.