شاخصههای شعری علی معلم
مخاطب عام به دنبال مفاهیم ساده و در دسترس است، در صورتی که مفاهیم شعر آقای معلم خاص است و مخاطب خاص آن را میپذیرد. اگر زمانی در مورد مقبولیت آقای معلم بخواهیم قضاوت کنیم باید در دراز مدت به دنبال مقبولیت باشیم.
به گزارش افکارنیوز،دکتر محمد مرادی، نام آشنایی است که امروز عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز است. وجود دکتر مرادی و امثال ایشان در دانشگاه ها نویدبخش این حرکت است که دانشجویان با جریان های شعر معاصر و شعر انقلاب اسلامی بیشتر آشنا می شوند و به سود این آشنایی و رفاقت هم در جیب دانشجویان و هم جیب شاعران می رود.
در بین شاعران صاحب نام انقلاب اسلامی به اسامی زیادی برمی خوریم که توانسته اند در عرصه شعر و ادب نام ارجمندی از خودشان به یادگار بگذارند. از این جمله می توان به افرادی مثل علی معلم دامغانی اشاره کرد. با دکتر مرادی راجع به شعر و سبک شعری معلم به مصاحبه نشسته ایم. دکتر مرادی چون خودش شاعر جوان و پویایی است از نظرگاه یک شاعر منتقد به موشکافی آثار این شاعر تاثیر گذار بعد از انقلاب پرداخته است.
مصاحبه ما را با دکتر مرادی بخوانید؛
جناب آقای مرادی! به نظر شما شعر پس از انقلاب چه رشدی پیدا کرد؟
اصولا اگر ما در تاریخ ادبیات معاصر، به تاریخ شعر معاصر نگاهی بیندازیم میبینیم شعر از اواخر دهه چهل یک رکود خیلی ویژه دارد، یعنی از هر نظر شعر اواخر دهه چهل و دهه پنجاه در حوزه شعر چپ سقوط میکند، همین شعر نیمایی سقوط میکند و شاعران دیگر سبک نیمایی نیز شعرهای موفقی ندارند. شعر سپید نیز سقوط میکند، جریانها بیشتر جریانهای تفننگرا هستند، شعرهای انقلابی با نگاههای چپ سقوط میکنند و بستر خالی شکل میگیرد برای اینکه یک جریان جدید شکل بگیرد و شعر انقلاب با یک پشتوانه نظری و یک پشتوانه عقیدتی و آن جریانی که به هر حال جایگاهش در ادبیات فراهم شده یک خلایی ایجاد
شده که شعر انقلاب باید شکل بگیرد. اگر از این منظر وارد شویم میبینیم که شعر انقلاب یک شعر جدید و پوینده و کاملاً در خدمت اهداف انقلابی، در خدمت مخاطب و با نگاه کاملاً متفاوت است؛ یعنی یک فضای ده - پانزده سالهای که خالی از شعر موفق میتوانیم بگوییم ایجاد شده در ادبیات دوران پهلوی ایجاد شده است. حالا مقدمات را فراهم میکند برای یک عرصه جدید در زمینههای مختلف، هم یک تحول در نظام قالبها، هم در نظام محتوا و ظهور چهرههای جدید.
* شعر انقلاب در دورهای شعر سبک هندی است
در حوزه زبان، پس از انقلاب اتفاق میافتد؟
در حوزه زبان ما باید دستهبندی انجام دهیم مثلا میگویم، اول اینکه شعر موفق معاصر در بیشتر اوقات خراسانی است اگر شعر شاملو یا اخوان یا خود نیما را بنگریم می بینیم بیشتر شعر آنها خراسانی است. جریان شعر خراسانی یک مقدار به حاشیه میرود، هر چند در شعر سنتی بعداً در کارهای آقای معلم و میرشکاک و استاد اوستا نشانههای ادامه سبک خراسانی را میبینیم با یک نگاه متفاوت در قالبهای متفاوت. فکر میکنم شعر انقلاب از جهتی در دورهای شعر سبک هندی است، یعنی خیلی از منتقدها اعتقاد دارند که بیدل اهمیت پیدا میکند شاید به همین دلیل است که از این بین سهراب اهمیت پیدا میکند،
در زبان یک نهضت ترکیبسازی وسیعی در ادبیات پس از انقلاب اتفاق میافتد که قبل از انقلاب نمونه آن را کمتر مشاهده میکنیم.
میتوانیم بگوییم نصرالله مردانی در این حوزه خوب ظهور و بروز پیدا میکند؟
نصرالله مردانی هست، البته بعضیها مانند احمد عزیزی در این زمینه کارهایی انجام داده اند در این زمینه و غیر از آن زبان معیار است. فکر نمیکنم اهمیت یافتن زبان معیار قبل از انقلاب به این وسعت باشد که ما بعد از انقلاب در شعر میبینیم، همان چیزی که قیصر امینپور میگوید، در اشعار قیصر و سلمان هراتی میتوانیم بیینیم. شاعران جوانی پیدا میشوند و شعرهایی میگویند که زبان، زبان بسیار نو و به روزی است و از واژههای روزآمد و روزمره استفاده میکنند.
بگذارید من ویژگی دیگری هم به آن اضافه کنم، یک زبان سهل ممتنع هم به آن میتوانیم بگوییم.
در همین کارهای قیصر و سلمان مخصوصاً در غزلهای سلمان - شما ویژگیهای سهل ممتنع را میتوانید ببینید؛ حتی غزل سرایانی که قبل از انقلاب خیلی شاخص نیستند ولی بعد از انقلاب ما میتوانیم یک جوری با شعر انقلاب پیوندشان بدهیم، مثل محمد علی بهمنی که حالا من خیلی اصرار ندارم از جریان شعر انقلاب جداشان کنم. فکر میکنم اصلاً در شعر سنتی، شعر انقلاب یک تافته جدا بافته است. هر چند در شعر نیمایی و سپید هم حرکتهای ویژهای در شعر انقلاب اتفاق افتاده است.
* بهمنی چون ترانه کار میکند زبانش خیلی وقتها سهلتر است
بهتر نیست اسم جریان شعر آقای محمدعلی بهمنی و شاعران این چنینی را بگذاریم شعر نئوکلاسیک؛ شاعران نئوکلاسیکی که در حوزه شعر انقلاب قرار گرفتهاند مثل محمدعلی بهمنی، خسرو احتشامی و مشفق کاشانی و افراد این چنینی؟
حالا بعضی وقتها میگویند نیمه سنتی، نیمه کلاسیک، نئوکلاسیک خیلی فرقی نمیکند ولی تقریبا این افراد همین جوری هستند. البته به نظر من بهمنی یک مقدار زبانش بعضی وقتها به سعدی نزدیک میشود زبانش نو تر است، چون ترانه هم کار میکند زبانش خیلی وقتها سهلتر است.
در این حوزه اگر بخواهیم افراد دیگری را کنار ایشان قرار دهیم نوذر پرنگ و برخی از شاعران نئوکلاسیک در این گروه قرار می گیرند.
بله، نوذر پرنگ هست، البته قبل از انقلاب کسانی مثل منوچهر نیستانی و آقای صالحی هستند و خوشبختانه ویژهنامه غزلی که زمانی در سوره مهر منتشر شد به طور کامل شاعران این دسته را معرفی نموده است و غیر از آن در کتاب سیر غزل معاصر دکتر روزبه هم کاملاً شاعران اینگونه را میتوانیم ببینیم. من پیشنهاد میکنم کسانی که این کتاب را ندیدهاند حتما آن را مطالعه نمایند.
* شاخصههای شعری علی معلم
بله، در آنجا عباس صادقی(پدرام) و … را نیز معرفی مینماید. چند نفر از شاعران بعد از انقلاب که کارهای جدی بیشتری انجام داده اند را نام می برم و درباره شان صحبت کنیم. به این اسامی اسمهای زیاد دیگری را هم میتوانیم اضافه کنیم ولی خوش دارم که با علی معلم به بحثشعر انقلاب کمی بیشتر بپردازیم. علی معلم دامغانی در همان سالهای اول انقلاب کتابی را با نام «رجعت سرخ ستاره» چاپ میکند به نام رجعت سرخ ستاره، حال اگر ما بخواهیم با این کتاب فصل شعر انقلاب را آغاز کنیم شاخصههای شعری علی معلم را شما چگونه ارزیابی میکنید؟
من چند تا توصیف در ذهنم برای خودم طبقهبندی کردهام البته باید بگویم اگر بخواهیم علی معلم را نماینده یک جریان ببینیم یعنی مثلا جریان مثنوی شعر سنتی، ما در کنارش میتوانیم طاهره صفارزاده را نیز با نگاه جریان نزدیک در آثار آزاد ببینیم. اینها از دهه پنجاه به پررنگی شکل گرفتند یعنی یک چیزی که در شعر دهه پنجاه خیلی نمود دارد، که متأسفانه کمتر منتقدان ادبیات قبلی از انقلاب به آنها پرداختهاند. خب علی معلم چند تا شاخصه اصلی دارد؛ در مثنوی که شاید مهمترین شاخصه آن سرایش مثنوی در وزن بلند باشد، وزنهای سیزده تا پانزده هجایی که در اغلب آثار او دیده میشود. ممکن است
یک نفر بگوید در ادبیات کهن، ادبیات دوره قاجار، ادبیات دوره مشروطه مثنوی با وزنهای بلند تجربه شده، مخصوصا در تعزیهها که این هم درست است؛ البته حامد بروجردی مثنوی با وزن بلند دارد، ولی در دورهایی قبل از معلم مثنوی سرایی در وزن بلند به بسامد سبکی نویسنده است، این شاید یکی از ویژگیهای مهم موسیقیایی مثنویهای معلم باشد که بعداً میبینیم حمید سبزواری هم مثنوی در این فضا کار میکند. بعد از جریان شعر دهه هفتاد شاعران افغان مثل استاد محمد کاظم کاظمی، آقای ابوطالب مظفری یا خیلی از کسان دیگر که مثنوی را در آن وزنها نزدیک به آقای معلم تجربه میکنند، تقریبا اگر
بخواهیم بگوییم که مثنوی بعد از انقلاب جریان شده، مهمترین جریان مثنوی سرایی شیوه محمدعلی علم است، که البته بسیاری فقط در محدوده وزن باقی ماندند.
ویژگی دوم لحن حماسی و نگاه استوار است؛ یک نگاهی که نگاه عتابی ساده نیست، نگاه مثنوی آثار آقای معلم بیشتر همان برگشت به حماسههای کهن است، بازسازی آن گذشتهای افتخارآمیزی که ایرانیان داشتهاند. البته ایرانیان مسلمان همان نگاهی که مثلاً اگر ما بخواهیم نمودش در دوره مشروطه هم شبیه آن را ببینیم، ادیب الممالک فراهانی شاید شاخصترین شاعران این دسته باشد. البته مفاهیم و نمادپردازیها در آثار آقای معلم به روزتر، نوتر و پویندهتر است و نگاه به شخصیتهایی مانند زید، ابوذر، سلمان و … نیز در آن به چشم میخورد و در آثار وی نمادها به فراوانی و زیبایی بازسازی شده
اند. حالا جا دارد ابیاتی هم از ایشان ذکر نمایم:
یاد احد یاد بزرگیها که کردی
آن پهلوانیها سترگیها که کردی
شبگیر ما در روز خیبر یاد بادا
قهر خدا در خشم حیدر یاد بادا
…
* معلم واژهها را دقیق انتخاب میکند و
و جالب است در اینجا که به این موضوعات اشاره میکند و دیگر لغات غامض و پیچیده نیستند. یکی از ویژگیهای استادانه شعر علی معلم استفاده از لغات غامض و پیچیده است وقتی که به این عرصههای نمادگرایانه ورود میکند و میخواهد سمبلی ارائه دهد و به این حوزه ورود پیدا میکند و یاد اسلام ایرانی ها را میکند و به سلمان و ابوذر و امثال این چنینی میپردازد؛ در این مواقع دیگر زبانش خیلی پیچیده نیست و خیلی قابل فهمتر است.
بله، مخصوصاً در آثار دفتر رجعت سرخ ستاره پیچیدگی کمتر دیده میشود، البته در بعضی از اشعار هر چند که یکی از ویژگیهای دیگر شعر آقای معلم همانطور که شما گفتید باستانگرایی است؛ همان چیزی که ادبیاتیها به آن آرکائیسم میگویند یعنی یک جور زبان خراسانی با واژههای تراشیده شده. هر واژهای را علم معلم در شعرش استفاده نمیکند و واژهها را دقیق انتخاب میکند و برای هر واژه سعی میکند هویتی بسازد.
در شاعران بعد از معلم خیلیها شیوه معلم را تقلید کردهاند ولی شیوه معلم شیوه خودش است، یعنی تفاوت سبکی بسیاری که مثنوی سرایی را شیوه استاد معلم دنبال کردند و به موفقیت نرسیدند همین بود که آنها خودشان نبودند ولی وقتی استاد معلم از آن واژههای کهن و واژههای خراسانی استفاده میکند یک پشتوانه فرهنگی دارد و یک مطالعاتی انجام داده و یک واژهها و مفاهیمی درونی شدهاند و در شعرش تجلی پیدا میکند و دقیقا این ها را شما میتوانید ببینید به عنوان یکی از مهمترین ویژگیهای سبکی مثنویها. حتی قصاید آقای معلم؛ این سه ویژگی از ویژگیهای اصلی شعرهای آقای معلم است، هر
چند که ویژگیهای جزییتری هم ممکن است ما در شعر ایشان بتوانیم انتخاب کنیم و بیرون بکشیم.
* شعر معلم و میرشکاک یک شعر کاملاً خاص است
این ابهت و استفاده از به رخ کشیدن تاریخ در اشارات و تلمیحات گوناگون هم در رجعت سرخ ستاره قابل رویت است و هم در ترانههای علی معلم.
بله، ترانهها اصلا ساحتش متفاوت است. ترانههای آقای معلم حالا قصایدش حتی اندک قصایدی که دارد می بینیم که بسیار فاخر هستند. اگر در قرن ۶ خاقانی را یک شاعر فاخر با مخاطبین خاص می پذیریم، در دوران معاصر هم مخاطبین آقای معلم واقعا خاص هستند. و شاید دلیلی که باعثشده آقای معلم در میان مخاطب عام به جزء با ترانههایش کمتر جا باز کند این است که مخاطب عام به دنبال مفاهیم ساده و در دسترس است، در صورتی که مفاهیم شعر آقای معلم خاص است. و مخاطب خاص آن را میپذیرد و اگر زمانی بخواهیم قضاوت کنیم در مورد مقبولیت آقای معلم باید در دراز مدت به دنبال مقبولیت باشیم.
چنین شاعرانی این گونه فکر میکنند و این جور به مقبولیت میرسند. برعکس شاعرانی که ممکن است زبانشان خیلی ساده باشد و مخاطب عام را در نگاه اول جذب کنند، در صورتی که شعر معلم و یا میرشکاک اینطور نیست و یک شعر کاملاً خاص است.