تبلیغات
کد خبر: ۲۳۳۲۹۵

صائب سر آمد شعر اخلاقی

صائب را باید به واقع بزرگ‌ترین شاعر سبک هندی دانست. هیچ یک از شاعران سبک هندی به اندازه صائب درمیان توده‌های مردم و نیز ادیبان و شعر دوستان ارج و قرب ندارد. از این رو صائب نماینده سبک هندی و شعر او معیار بازشناخت این سبک و شاعران آن است. از این رو در بیان ویژگی‌های شعر صائب باید دانست که این ویژگی‌ها، ویژگی سبک هندی است.

به گزارش افکارنیوز،

تولد و زندگانی

میرزا محمدعلی صائب تبریزی، در حدود سال ۱۰۰۰ هجری درتبریز به دنیا آمد. پدرش میرزا عبدالرحیم، از بازرگانان معتبر بود. خانواده صائب جزو هزار خانواده‌ای بودند که با فرمان شاه عباس اول، پس از فتح تبریز(۱۰۱۲) به اصفهان کوچ کردند و در محله «عباس آباد» سکونت گزیدند. صائب خود در برخی از اشعار به اصالت تبریزی خود اشاره کرده است؛ از جمله:
صائب از خاک پاک تبریز است
هست سعدی گر از گل شیراز
ز حسن طبعِ تو صائب که در ترقی باد
بلند نام شد از جمله شهرها، تبریز
ز خاک پاک تبریز است صائب، مولد پاکم
از آن با عشقباز شمس تبریزی سخن دارم
(قهرمان ۱۳۸۷:۱۲)

دوران زندگانی صائب در خردسالی با حوادثگوناگون همراه بوده است. باز پس گیری آذربایجان از عثمانی‌ها که سیزده سال آن را تصرف کرده بودند ‌ توسط شاه عباس اول، بر تخت نشستن نوه شاه عباس اول(شاه صفی) در سال ۱۰۳۸ و حکمرانی همراه با قتل و خون ریزی وی، از آن جمله بود. در سال ۱۰۳۴ عازم سفر هند شد و چون به کابل رسید، با استقبال ظفرخان روبه رو شد و چند سالی درآنجا ماند. شاه جهان روز دوشنبه هشتم جمادی الثانی سال ۱۰۳۷ در دار‌الخلافه اکبرآباد(آگره) بر تخت سلطنت جلوس کرد. یک هفته بعد ظفرخان(حاکم کابل) از سمت خود عزل شد و لشکر خان مشهدی به جای وی منصوب گردید. با این همه، چون والی توران به تسخیر کابل تصمیم گرفته بود، حکم شد که ظفر خان تا فرونشستن غبار فتنه، باقی بماند. بدین‌گونه، وی با کمک لشکر خان، توانستند دشمن را تار و مار سازند. صائب در قصیده‌ای به فتح ظفرخان اشاره می‌کند(گلچین معانی ۱۳۷۳:۲۷-۲۸) به ظفرخان مأموریت های دیگر محوّل شد و صائب به همراه وی به آگره، لاهور و برهان پور و بعدها کشمیر رفت. صائب نخستین دیوانش را به خواهش ظفرخان تدوین کرد.

صائب در سال ۱۰۴۲ به همراه پدرش(که برای دیدار او به هند آمده بود) به ایران بازگشت و در اصفهان سکنی گزید. وقتی عزم وطن کرد که از ورود پدرش به آگره ‌ به عزم بازگرداندن او به وطن آگاه شد. از این رو قصیده‌ای در مدح خواجه ابوالحسن تربتی ‌پدر ظفرخان سرود و از وی، رخصت وطن کرد. نیز ممکن است علت اصلی سفر، وضعیت صائب در برهانپور بوده باشد؛ چه اینکه در آن روزگار، وضعیت وی همانند وضعیتش در کابل با خوشی‌های فراوان همراه نبوده است. صائب پیش از عزیمت به وطن، به کشمیر رفته بود. ظفرخان در سال ۱۰۴۲ با امر شاه حاکم آن دیار شده بود. صائب به همراه پدرش به کشمیر رفت و از آنجا به اصفهان بازگشت(گلچین معانی ۱۳۷۳:۳۳) در بازگشت به اصفهان شاه عباس دوم به وی، مقام ملک‌الشعرایی بخشید.

صائب ظاهراً در سال ۱۰۸۶ از دنیا رفته است و بیش از هشتاد سال سن داشته است، اگرچه در این باره اختلافاتی نیز وجود دارد.(قهرمان ۱۳۸۷:۱۷)

ارزیابی شعر

از جمله ویژگی‌های شعر صائب، حضور اشیای مختلف طبیعت است. در دیوان صائب، بیشتر اشیای موجود در طبیعت در قالب مضامین گوناگون یافت می شود. از سنگ و ریگ و درخت و گل و رودخانه تا بخیه کفش و فلاخن و اشک کباب و؛ به خلاف شاعران سبک عراقی که اغلب، الفاظ میخانه‌ای با رویکرد خاص در شعر آنان یافت می‌شود. شاید یکی از علل پیروزی سبک هندی و غلبه چند قرنی آن در ادبیات فارسی نیز همین باشد. شاعران سبک عراقی به دلیل ادبیات عرفانی یا شبه عرفانی خود مجبور بودند که با ادبیاتی رمزآلود سخن بگویند و مضامین خود را در قالب الفاظی چون جام، سبو، ساغر، میخانه، باده و می، بگنجانند اما شاعران سبک هندی چنین نبودند و آزادانه می‌توانستند هر مضمون و موضوعی را با هر واژه‌ای که می‌خواهند به صحنه خیال بکشانند. چنین بود که شعر آنان از شمول بیشتری در تصرف اجزای طبیعت برخوردار شد. در این میان صائب با چیره‌دستی فراوان، توانست بیشترین مضامین را خلق کند تا آنجا که کمتر چیزی در طبیعت یافت می شود که صائب درباره آن دست‌کم بیتی نسروده باشد.

زبان مردمی و بهره‌مندی از ادبیات کوچه و بازار از ویژگی‌های شعر صائب است. با آنکه شعر صائب همانند دیگرشاعران سبک هندی ‌ متهم به سخت فهمی و تزاحم خیال شده، در لابه لای آن گاه به ابیاتی برمی‌خورید که کاملاً ساده و بی تکلّف و عوام فهم است:
یک عمر می توان سخن از زلف یار گفت
در بند آن مباش که مضمون نمانده است

و ازاین دست ابیات در اشعار صائب تبریزی کم نیستند. نیز بهره‌مندی از محاورات مردم کوچه و بازار و همصدا شدن با دغدغه‌های آنان در کسب و کار و معیشت یا امور معنوی شعر صائب را برای بسیاری از مردم خوشایند ساخته و باعثشده بسیاری از ابیات آن به صورت «مَثَل» در آید.
شعر صائب، شعر اخلاقی است. درکشور ما شعر عرفانی، جایگاه ممتازی دارد و شاعرانی چون حافظ، مولانا، عطار، سنایی و سعدی قله های مرتفع آن به شمار می‌آیند. با این همه توده‌های مردم به دلیل ناآشنایی با مبانی و مکاتب عرفان اسلامی و نیز عدم درک معانی الفاظ میخانه‌ای و خمریّه‌های عرفانی، با بخش‌هایی از اشعارعرفانی ارتباط کامل و عمیق برقرار نمی‌کنند یا آنکه صرفاً از ظواهر الفاظ و عبارات آن لذت می‌برند. اما شعر اخلاقی این گونه نیست. شعر اخلاقی به دلیل آنکه اغلب رمزآلود نیست بیشتر در میان مردم جای باز می‌کند. شعر صائب نیز بخشی از ادبیات تعلیمی ماست و در درون خود حکمت‌های اخلاقی فراوانی نهفته دارد. این باعثشده که بسیاری از ابیات صائب در قالب پند و اندرز رواج یابد.

در اندیشه صائب دو نوع اخلاق وجود دارد: اخلاق آرمانی و اخلاق عملی: «ذهن صائب اساساً آرمان گراست و آنچه می‌خواهد بسازد ناکجا آبادی است که در آن عاطفه و محبت و ذوق و صفا حکومت می کند. در دنیای آرمانی او، انسان مختار است نه مجبور، ایثارگر است، بلند همت است، با صحبت و نصیحت می توان انسان ها را به راه آورد، دوستان یکدل و صافی ضمیرند و آنچه بایستة دنیای نیکان و شهر نیکان است در ضمیر او رفت و آمد دارد. در آنجا عشق پاک فرمان می راند و هوس را در آن راهی نیست؛ اما واقعیت زندگی دور و بر شاعر جز این بوده است. دنیای الحقُّ لِمَن غَلَب، دنیای وحشی بی‌ترحّم که در آن حاکم جز شمشیر نیست، که در آن پدر بر پسر و پسر بر پدر ترحّم نمی‌کند. پادشاه آدم‌خوارانی را تربیت می‌کند تا مخالفان را زنده زنده تکه و پاره کنند و ببلعند. انسان خون انسان را به حقیقت نه به مجاز می‌نوشد. صائب که از آن قصر باشکوه خیال و از ناکجا آباد آرمانی خود پایین می‌آید، ناچار است در کجاآباد زندگی اخلاق دیگری را به مردم بیاموزد: اخلاقی که انسان‌ها بتوانند با آن خود را در دنیایی که توانا آکل است و ناتوان مأکول، حفظ کنند. اینجا انسان دیگر مختار نیست، موجود ضعیفی است که باید احتیاط و دور اندیشی پیشه کند.

چرا صائب؟

در دنیایی زندگی می کنیم که فرهنگ منحط غرب می کوشد تا بنیان های اخلاقی را سست سازد و ارزش های دینی را تحت الشعاع هیاهوی خود قرار دهد. امرزوه غرب در منجلاب فسادهای اخلاقی گرفتار شده و هویت خود را از دست داده است. به عکس، گلستان معارف اسلامی و فرهنگ دینی در شرق هنوز گل های معطر فراوانی دارد. هنرمند امروز تکلیف های فراوان دارد؛ هنرمند امروز باید بکوشد تا جهانیان را مست شمیم دلکش بوستان فرهنگ اسلامی کند. هنرمند امروز باید در مسیر تقویت باورها و رشد و بالندگی اخلاق در جامعه بکوشد. هنرمند امروز باید مصداق آمر به معروف و ناهی از منکر باشد؛ همان گونه که صائب و شاعران هم عصر او کوشیدند تا باورهای اخلاقی را گسترش دهند. هنر صائب تلاش برای احیای ارزش های اخلاقی – آن هم با زبان مردم روزگار خود و با بهره مندی از تمثیل– بود. صائب کوشید تا از اجزای طبیعت بهره ببرد و با انبوه مثال به سراغ دل های مردم برود و نکته به نکته اخلاق را تعلیم دهد.

شاعر روزگار ما نباید از ادبیات تعلیمی غافل باشد. از دیرباز شاعران پارسی گو، در میان اشعار عاشقانه و غنایی، بخشی را به تعلیم مردم ویژه کرده بودند. سعدی که در شعر عاشقانه پهلوان است، در بوستان و گلستان به دنبال تعلیم و تعلّم است. حافظ که غزل های عرفانی او در اوج است، از پند و اندرز در میان غزل های خود غافل نمی شود؛ اما شاعر امروز چرا این گونه نیست؟ پاسخ آن است که شاعر امروز نه چندان تلاش می کند که معرفت خود را عمیق سازد و تحت تعلیم قرار گیرد، و نه چندان می کوشد که رسالت خود را ادا کند. از این رو باید تلاش کرد تا تعلیم و تعلّم را در شعر و شاعر امروز احیا کرد.?

پانوشت ها:
۱. شعار، جعفر و زین العابدین مؤتمن(۱۳۸۶)، گزیده اشعار صائب تبریزی، با مقدمه حسن انوری، تهران: پردیس
۲. قهرمان، محمد(۱۳۷۵)، دیوان صائب تبریزی، ج ۱، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی
۳. قهرمان، محمد(۱۳۸۷)، برگزیده اشعار صائب و دیگر شعرای معروف سبک هندی، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها(سمت)
۴.گلچين معاني، احمد (۱۳۷۳)، فرهنگ اشعار صائب،ج ۱، تهران: انتشارات امير

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات