تصرف خلاقانه رییس جمهور در شعر فردوسی
داستان شعری که روحانی در سازمان ملل خواند
این شعر مربوط به اواخرِ داستانِ «جنگِ بزرگ کیخسرو با افراسیاب» است. و شاید اگر بدانیم این بیت مربوط به چه فضائی از این داستان است، لطفِ این شعر دوچندان شود. به خصوص که از نمونههای درخشان مدارا با دشمن پس از دست یافتن بر اوست.
- دکتر روحانی در اواخرِ سخنرانی خود در سازمان ملل(سوم مهرماه ۱۳۹۲)، شعری از فردوسی خواند، با این صورت؛
بکوشید و نیکی به کار آورید چو دیدید سرما، بهار آورید
شعری مناسبِ حال و گویایِ ادبیاتِ فاخرِ جدیدی که بناست ازین پس از ایران شنیده شود. گویا دکترظریف نیز در صفحۀ فیس بوکشان از این شعر استفاده کردهاند. این شعر مربوط به اواخرِ داستانِ «جنگِ بزرگ کیخسرو با افراسیاب» است. و شاید اگر بدانیم این بیت مربوط به چه فضائی از این داستان است، لطفِ این شعر دوچندان شود. به خصوص که از نمونههای درخشان مدارا با دشمن پس از دست یافتن بر اوست.
پس از پیروزی ایرانیان، بعضی از لشکریان وقتی میبینند که پیروز شدهاند، از تساهل و مهربانیِ کیخسرو ناراحت میشوند و میگویند گوئی او به مهمانی بابا رفته! و از خونِ پدرش شهیدش(سیاوش) یادی نمیکند؛
که کیخسرو ایدون بدان سان شده ست که گویی سوی باب، مهمان شده ست
همی یاد نایدش خونِ پدر بریده به خیره به بیداد سر
از او میخواهند که دمار از تورانیان برآورد؛
چرا چون پلنگان به چنگالِ تیز نیَنگیزد از خانِ او رستخیز؟!
فرود آورد کاخ و ایوانِ اوی برانگیزد آتش ز خویشانِ اوی
اینجاست که کیخسرو، حکیمانه به لشکریان پاسخ میدهد که نباید تندی کرد و بیخردان را ستود، بلکه در برابرِ کینه، دادگستری میکنیم، چون نیکی است که ماندگار است و چه بسا همین چرخِ گردنده که امروز با ماست، باز جفا کند؛
که هرجای تندی نباید نمود سرِ بیخرد را نشاید ستود
همان به که با کینه، داد آوریم به کام اندرون، نام یاد آوریم
که نیکی ست اندر جهان یادگار نماند به کس جاودان روزگار
همین چرخِ گردنده، با هر کسی تواند جفاگستریدن بسی
از طرفِ دیگر هم، تورانیانِ شکست خورده از کیخسرو خواهش میکنند که حال که بر ما دست یافتهای بر ما ببخشای و به ما مثلِ بیگناهان بنگر؛
کنون از درِ بیگناهان به ما نگه کن به آیینِ شاهان به ما
و از او میخواهند، آنان را به کیفرِ گناهِ پادشاهشان، افراسیاب نکشد؛
ز بد کردنِ جادو افراسیاب نگیرد برین بیگناهان شتاب،
به خواری، به زخم و به خون ریختن چه بر بیگنه خیره آویختن
که از شهریاران سزوار نیست بریدن سری کان گنهکار نیست…
کیخسرو پس از شنیدن حرف آنها، دلش بر ایشان رحمت میآورد و این اصلِ درخشان اخلاق را یادآوری میکند که ما «آنچه بر خود نمیپسندیم بر دیگران نیز روا نمیداریم»؛
چنین گفت کیخسروِ هوشمند که هرچیز کان نیست مارا پسند،
نیاریم کس را همان بَد به روی اگرچند باشد جگر کینه جوی…
و به آنها میگوید که شما از طرفِ ما در امانید؛
بباشید ایمن به ایوانِ خویش به یزدان سپرده تن و جان خویش
و بعد به لشکریانِ خود میگوید که بختِ پیروز، به ما این برتری را داده است ولی ما در پی کینه جویی نیستیم؛
به ایرانیان گفت: پیروزبخت به ما داد بوم و بر و تاج و تخت..
ز دلها همه کینه بیرون کنید به مِهر اندرین کشور افسون کنید…
بیتی که دکتر روحانی خواند پس از این ابیات است و صورتِ کهنتر و اصیل ترِ آن در تصحیحِ معتبرِ دکترجلال خالقی مطلق چنین است؛
بکوشید و «چربی» بکار آورید چو دیدید سرما، بهار آورید
(کاتبان نسخهها، در بعضی موارد وقتی کلمهای به نظرشان نامأنوس میآمده، آن را تغیر میدادهاند، در این مورد هم کاتبان «چربی» را که به معنی مدارا و نرمش است و کمی نامأنوس بوده، به «خوبی» تغیر دادهاند. البته دکتر روحانی «نیکی» خواندند که به نظرم تصرفِ جدیدتری است چون هیچ یک از نسخههای کهن شاهنامه، این ترکیب را ندارد)
در همین جاست که لشکر دشمن(توران) به نزد کیخسرو میآیند و با دیدنِ برخوردِ خوبِ کیخسرو همگی «شدند آن زمان شاه را چاکران»
در ادامۀ داستان، این توصیه هایِ انسانی کیخسرو مایۀ مباهات و نشان دهندۀ تساهل ایرانیان است وی میگوید آشوب کردنِ بیهوده و زدنِ کسی که تسلیم شده، انسانی نیست. این ادبیات اکنون نیز بسیار مناسبِ حالِ امروزِ ایران و جهان است؛
نه مردی بود خیره آشوفتن به زیر اندر آورده را کوفتن
ز خون ریختن دل بباید کشید سرِ بیگناهان نباید برید