تبلیغات
کد خبر: ۲۷۳۶۴

ابن ابی الحدید تندیس وحدت

مهم ترین اثر مشهور او، شرح نهج البلاغه اوست که حاوی مطالب و نکات تاریخی و ادبی بسیاری است و هنوز یکی از کتابهای مهم تفسیری و تحلیلی درباره نهج البلاغه است.

ابن ابی الحدید تندیس وحدت

زندگي نامه
فخر الدین ابوحامد عبدالحمید معروف به(ابن ابی الحدید) ادیب، متکلم، مورخ، شاعر، فقیه شافعی، اصولی معتزلی و از علمای قرن هفتم هجری. او در ذیحجه سال ۵۸۶ در مدائن متولد شد. پدرش بهاءالدین محمدالمداینی و به قولی هبة الله فرزند محمد المداینی. ابن ابی الحدید، در مدائن بزرگ شد و در همانجا علم کلام و اصول را یاد گرفت. در اوایل جوانی به بغداد رفت و در آن شهر در محضر علما و بزرگان مشهور بغداد که بیشتر آنها شافعی مذهب بودند، به کسب علم و دانش پرداخت. در محافل ادبی و علمی شرکت می کرد و به قولی او " معتزلی جاحظی " شد و در زمره عالمان آن زمان در آمد. او در اصول، معتزلی و در فروع، شافعی بود و مشربی بین تسنن و تشیع برای خود انتخاب کرده بود. در مباحثعقیدتی خود در شرح نهج البلاغه، به موافقت با " جاحظ " تصریح دارد به همین جهت او را معتزلی جاحظی می دانند. او با وجود اینکه ظاهرا سنی مذهب بود، اما ارادت خاصی به امیرمومنان علی(ع) داشت و به پیروی از مکتب معتزله، او را افضل از خلفای سه گانه می داند و تصریح می کند که آن حضرت هم در کثرت ثواب و هم در فضایل و خصال حمیده، از دیگران افضل است. این موضوع در کتابش کاملا مشهود است.
او معاصر با زمان خلفای عباسی و از رجال دربار بود و به مناسبت نزدیکی با مویدالدوله محمد بن محمدبن عبدالکریم قمی، معروف به(ابن علقمی) وزیر ادیب و دانشمند مستعصم، آخرین خلیفه عباسی، در شمار کاتبان دیوان دارالخلافه در آمد و کتاب خود را به نام(ابن علقمی) نوشت. او نیز برای تالیف این کتاب، صد هزار دینار به او صله داد. سال ۶۴۲ در حمله مغولان به بغداد اسیر شد ولی به واسطه وساطت بعضی از بزرگان این شهر از جمله خواجه نصیرالدین طوسی و علمای بغداد، آزاد شد. او در همین سال ۶۴۲ ه ق به عنوان ناظر حله، انتخاب، سپس " خواجه " امیرعلاءالدین طبرس و بعد ناظر بیمارستان عضدی و سرانجام در کتابخانه های بغداد به نظارت پرداخت. او در شنا و شکار و تیراندازی بسیار مهارت داشت. ابن ابی الحدید، در شعر طبعی رسا داشت و انواع شعر را می سرود. ولی مناجات و اشعار عرفانی او مشهورتر است. وی در حمله هلاکوخان به بغداد در ۶۵۵ ق محکوم به قتل شد ولی با وساطت بزرگان نجات یافتاما سال ۶۵۶ ق او در سن ۷۰ سالگی در بغداد از دنیا رفت.

او ارادت خاصی به امیرمومنان علی(ع) داشت و به پیروی از مکتب معتزله، او را افضل از خلفای سه گانه می داند و تصریح می کند که آن حضرت هم در کثرت ثواب و هم در فضایل و خصال حمیده، از دیگران افضل است. این موضوع در کتابش کاملا مشهود است. آثار

از کتابهای او:
۱ - العبقری الحسان

۲ - الفلک الدائر على المثل السائر از ابن الأثیر الجزری

۳ - السبع العلویات یا قصائدالسبع العلویات که آنرا ابن علقمی در مدائن سرود. موضوع آن قصایدِ مدح پیغمبر، و علی علیه السلام، فتح خیبر، فتح مکه و شهادت امام حسین علیه السلام است.

۴ - الاعتبار علی کتاب الذریعه فی اصول الشریعه، از سید مرتضی که در سه جلد شرح نموده است.

۵ - شرح مشکلات الغرر، از ابوالحسن بصری

۶ - کتاب شرح المحصل للإمام فخر الدین که در واقع جرح و نقض سخنان اوست.

۷ - انتقاد المصفى للغزالی فی أصول الفقه که در آن «المستصفی من علم الاصول» غزالی را نقد کرد.

۸ - آیات البینات زمخشری در علم کلام را شرح نموده است

۹ - منظومه ابن سینا در طب را شرح کرده است.

۱۰ - کتاب نقض المحصول فی علم الأصول از إمام فخر الدین را نگاشته

۱۱ - شرح المشکلات الغرر لأبی الحسن البصری فی اصول الکلام

۱۲ - کتاب الوشاح الذهبی فی العلم الأبی

۱۳ - الحواشی على کتاب المفصل فی النحو

شرح نهج البلاغه مهمترین اثر ابن ابی الحدید

مهم ترین اثر مشهور او، شرح نهج البلاغه اوست که حاوی مطالب و نکات تاریخی و ادبی بسیاری است و هنوز یکی از کتابهای مهم تفسیری و تحلیلی درباره نهج البلاغه است. او این اثر را در ۲۰ جزء، از اول رجب سال ۶۴۴ ق شروع و در آخر صفر سال ۶۴۹ ق تمام کرد. یعنی تدوین این اثر، ۴ سال و ۸ ماه که برابر با مدت خلافت حضرت علی(ع) است، به گفته خودش طول کشید و بنام(ابن علقمی) تالیف نمود. این شرح بارها و بارها به چاپ رسیده و به ویژه در میان شیعه از شهرت و اهمیت خاصی برخوردار است. یکی از قدیمی ترین نسخه های این شرح، در کتابخانه مرکزی آستان قدس موجود است.

ابن ابی الحدید در سال ۶۴۲ در حمله مغولان به بغداد اسیر شد ولی به واسطه وساطت بعضی از بزرگان این شهر از جمله خواجه نصیرالدین طوسی و علمای بغداد، آزاد شد. با توجه به تحریف در تاریخ، استفاده از علوم کمکی، ابزارها و متدهای سنتی و کلا‌سیک، برای کشف حقایق، بازسازی وقایع و رخدادها و بازخوانی متون ومنابع کهن تاریخی ضرورتی عقلی و علمی است. ابن ابی الحدید نیز، برای شناخت اخبار صحیح از سقیم و گزارش های واقعی از ساختگی، دو شیوه ی حدیثی و تاریخی را به کار بسته است

روش پژوهش ابن ابی الحدید در تاریخ‌

ابن ابی الحدید، در کنار روایات شفاهی از افرادی چون ابوجعفر، نقیب، ‌به مدارک مکتوب نیز ارجاع می دهد و در برخی موارد علت انتخاب آن منبع و مصدر را بیان می کند. ابن ابی الحدید از منبع و مصدر و شصت مؤلف استفاده کرده است. او گاهی، در نقل حوادث، مقدمه ای می آورد تا رخداد مذکور را دقیقاً در موقعیت تاریخی اش توضیح دهد و خبر را به صورتی مرتبط و به هم پیوسته روایت می کند. این، همان شیوه ی ترکیبی در تاریخ نگاری است.

ابن ابی الحدید، در تحقیقات تاریخی خویش، ‌ترکیبی از دو شیوه ی حدیثی و تاریخی را به کار بسته است. توجه و دقت نظر وی در بررسی زنجیره ی(اسناد) یک خبر، براساس همان شیوه ی رایج در علم حدیثو رجال(شیوه ی نقد سندی) است، ولی در روش دوم، ‌بررسی محتوایی و متنی اخبار و گزارش های تاریخی را نیز مدنظر دارد.

الف. نقد سندی در روش پژوهی ابن ابی الحدید

ابن ابی الحدید دانسته که مطالعات تاریخی، در پیوندی دیرینه و آغازین با پژوهش های حدیثی قرار دارد و در واقع، یکی از شاخه های آن است. هماهنگی ای صوری و ساختاری، میان سبک روایت تاریخی و حدیثی برقرار می باشد. احادیثنیز از حیثاعتبار، انواع و مراتبی دارند.

او، در انتخاب احادیث، شیوه های گوناگونی در پیش گرفته است؛ ‌گاهی متواتر و در بسیاری موارد خبر واحد، ‌گاهی روایات صحیح، در حد تواتر، مشهور، مستفیض، ثقه و ضعیف هم به کار برده است.

ب. نقد محتوایی در روش پژوهی ابن ابی الحدید

ابن ابی الحدید، در تحقیقات تاریخی خویش، به نقد اسناد بسنده نکرده و به نقد محتوایی و متنی نیز پرداخته است.

متن اخبار و روایات، ‌از حیثصحت و تطبیق با واقعیتی که از آن گزارش می کند، بسیار حایز اهمیت است. چه بسا روایاتی که در کتاب های صحاح و از طرق صحیح خدشه ناپذیری روایت شده باشد، ‌اما متن آن متعارض با اصول و مبانی و نیز در تعارض با دیگر روایات باشد که به علم و یقین نمی تواند هر دو دسته صحیح باشد و لزوماً از آن روایات باطل است.

مطابقت محتوای روایت و خبر با گزاره های عقلی، یکی از راهکارهای شناخت گزارش صحیح از باطل است.

دانش و گرایش ابن ابی الحدید اقتضا می کند که به سادگی از کنار میراثروایی و تاریخی عبور نکند. علا‌وه بر ملا‌ک خرد و عقل، ابزارهای دیگری در دست محقق است که می‌تواند با آن محک ها به تحقیق در تاریخ بپردازد.

ابن ابی الحدید نیز، برای شناخت اخبار صحیح از سقیم و گزارش های واقعی از ساختگی، دو شیوه ی حدیثی و تاریخی را به کار بسته است. جایگاه عقل در نقد محتوایی‌


ابن ابی الحدید واضح، مستقیم، سلیس و از مبالغه به دور است و نمی کوشد مخاطب را تحت تأثیر قرار دهد. او در بسیاری از موارد، به دور از تعصب، ‌آرای مختلف را، با مستندات آنها، می آورد، پندار خویش و هم کیشانش را در کنار آنها قرار می دهد و مخاطب را در انتخاب احسن القول آزاد می گذارد. ان قلت قلت های او، مباحثی فرضی برای تبیین بیش تر موضوع ها است؛ ایراد و اشکال هایی را که می داند موجب نقد نوشتار او خواهد بود «‌با دفع دخل مقدر» به مناظره می خواند و سیر منطقی مباحثرا به گونه ای ترسیم می کند که مخاطب نیز همان نتایج را به دست آورد.


فهم و ادراک صحیح از متن‌


یکی از کارهای ابن ابی الحدید در این اثر گران‌سنگ انجام داده که البته منحصر به پژوهش های تاریخی نیست و در بسیاری از جاها به چشم می خورد. توجه به معانی الفاظ و مستند سازی آنها با کمک آرای لغویان و کتاب های لغوی است. ابن ابی الحدید در تمام نهج البلا‌غه اعم از آنچه سید رضی(ره) در آغاز، میانه یا پایان مجموعه گردآوری شده، آورده است و همچنین آنچه از امام(ع) صادر شده، این شیوه را پی می‌گیرد.
شرح مفردات، ترکیبات، اعراب، آرایه های ادبی - از جمله دفاع از مسیح بودن کلا‌م امام(ع) - ذکر شاه بیت‌های ادیبانه، ‌هنری، فصیح، بلیغ و موزون آن، از جمله کارهای مهم ابن ابی الحدید می باشد.

گاهی ابن ابی الحدید اشعاری را، در شرح خود، ذکر می کند. این امری طبیعی می باشد، زیرا شعر بخشی از فرهنگ مردم است. در ثانی، در شرح لغوی نهج البلا‌غه، ‌شواهد ادبی بسیار مفید است، ‌ گرچه «سخن علی(ع) فراتر از سخن خلق» می‌باشد. علا‌وه بر‌آن، از اشعار در موضوعات دیگری غیر از شرح لغوی استفاده کرده است. ابن ابی الحدید نیز از زمره ی شاعران می باشد.

او در بسیاری از موارد، به دور از تعصب، ‌آرای مختلف را، با مستندات آنها، می آورد، پندار خویش و هم کیشانش را در کنار آنها قرار می دهد و مخاطب را در انتخاب احسن القول آزاد می گذارد. … و سیر منطقی مباحثرا به گونه ای ترسیم می کند که مخاطب نیز همان نتایج را به دست آورد. نقش قراین وکشف تعارض‌


برای نمونه، از جمله موارد اختلا‌فی که ابن ابی الحدید به داوری در مورد آن نشسته، محل دفن امام علی(ع) است؛ ‌وی چهار مکان(مدینه، ‌رحبه ی مسجد جامع کوفه، مقابل در دارالا‌ماره و ندالبعیر) را، که اصحاب حدیثادعا کرده اند، نام می‌برد و می‌گوید: همه‌ی این ادعاها باطل است؛ ‌ فرزندانش به قبرش از دیگران آگاه‌تر و فرزندان هر شخص به گور پدرانشان از بیگانگان آشناترند. این قبری که در نجف می‌باشد همان مکان است، ‌ زیرا همواره فرزندان امام علی(ع) چون امام صادق(ع) و دیگر بزرگان و سرآمدان قوم آن را زیارت می کردند.


منابع: کتاب معجز الآداب فی معجم الألقاب
گرد آوری: مرتضی رستمی

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات