نقاشی قهوهخانهای، یادگار منسوخ شاهنامه
قهوهخانهها، جای خود را به کافیشاپها و فضاهای امروزی داداند. نقالی و پردهخوانی و نقاشی قهوهخانهای از بین رفته و نقالان و نقاشان در نهایت بیمهری، به سرای باقی شتافتهاند بی آنکه متولیان فرهنگی، آثارشان را خریداری و نگهداری کنند.
واين شاهنامه است و اين بهترين نامه است مرياد پيشينيان تو را، تا بداني تو که هيچ ميپندارندت کئي و از کجايي و از کدام پايهاي و بر چه پايهاي. اين شاه نامههاست که با آنان که نياکان به دروغ خويش بر تو ميشمردند نياکان راستين خود بشمري، که چه بودند و چه کردند و چه بر ايشان گذشت و چه بر تو ميگذرد و چونست که بدين پايگاه فروافتادند و چگونه بايست برخيزند...
به گزارش میراث، سالها از آن روز گذشته؛ روزی که بر فردوسی ستم کردند، سنگنبشتههایش را شکستند، رنجنامههایش را سوزاندند و از سرزمینش، گورستانی بزرگ ساختند اما او هرگز مرگ را به گریهای شاد نکرد و کوشید تا زندگی را زندگی کند و شاهنامه، نامه گورستان نبود و او سنگتراش، تا با درمی نام هر مرده بر سنگی بیاورد. او آن مینوشت تا «خوابزدگان را چشم، بینا شود بر خویشتن شان در آینه.»
نقالان و نقاشان قهوهخانهای از آن روزگار تاکنون داستانهای شاهنامه را روایت و تصویر کردهاند، اگرچه این روزها با هجوم بیمنطق تکنولوژی، مردم از قهوهخانهها به کافیشاپها پناه برده و به جای شنیدن داستانهای شاهنامه گوش به ترانههایی بیگانه با فرهنگ و پیشینه خود سپردهاند. البته بعضی نقاشان چون محمدرضا دادگر، این دگرگونی را لازم و ضروری میدانند و فکر می کنند هنرمندان باید شرایط زمانه خود را درک کنند و با تغییرات آن هماهنگ شوند.
محمدرضا دادگر که خود به تصویرکردن داستانهای شاهنامه پرداخته چنین فکر میکند: دیگر نقاشی قهوهخانهای منسوخ شده و قهوهخانهها کارکرد خود را از دست دادهاند؛ کسانی چون علیرضا و حسین قوللر آقاسی، محمد مدبر، حسن اسماعیلزاده و… از بین رفتهاند و نقل و نقالی جای خود را به ماهواره و تلویزیون داده است.
وی روایتگری را وجه اشتراک نقاشی قهوهخانه و تصویرگری داستانهای شاهنامه میداند و میگوید: تصویرگران و نقاشان قهوهخانهای، هر دو به روایت داستانهای شاهنامه میپردازند با این تفاوت که نقاشان به گفتار و تصویرگران به نوشتار وفادارند.
دادگر، تصویر را فراتر از متن میداند و بر این باور است که تصویرگر باید جلوتر از متن حرکت و ناگفته های آن را تصویر کند اما تصویرگران امروز - آنقدر که باید و شاید - وفادار به متن و کاملکننده آن نیستند. هرچند یکی از دلایل این رخداد را میتوان در کاستیهای متن و فاقد حرکت و تصویر بودن آن جستوجو کرد.
او شاهنامه را به ۳بخش اسطورهای، حماسی و تاریخی تقسیم میکند و بخش اسطورهای شاهنامه را جذابترین و مهمترین قسمت برای تصویرگری میداند چراکه به تصویرگر اجازه میدهد با داستان خلاقه برخورد کند و ذهنیت خود را به تصویر بکشد. اما در بخش تاریخی، خلاقیت و ابتکار تصویرگر رنگ میبازد زیرا او باید به تاریخ، معماری، لباس، آداب و رسوم و تمام آنچه مورخین، ثبت و ضبط کردهاند، پایبند باشد.
دادگر بر این باور است که برای حفظ نقاشی قهوهخانهای باید از روشهای نو استفاده کرد ومتولیان فرهنگی باید، شرایط این کار را فراهم آورند؛ چراکهمی توان به احیای نقاشی قهوه خانهای پرداخت. مردم در هر دوره و زمانهای، داستان و داستان سرایی را دوست دارند و از شنیدن آن لذت می برند پس می توان کافی شاپ های امروزی را جایگزین قهوه خانه ها کرد یا حتی کارگردان های تئاتر می توانند برخی نمایش های خود را با نقاشی همراه کنند به هرحال می توان در هر دوره و زمانه ای به دنبال ابزار جایگزین بود.
اين نقاش و تصويرگر فكر مي كند كه ديگر نه از تاك نشاني باقي مانده و نه از تاك نشان. وقتي قهوه خانه ها جاي خود را به فضاهاي مدرن مي دهند و مادران قصه گفتن براي كودكانشان را فراموش مي كنند و ماهواره و اينترنت و بازي هاي رايانه اي جايگزين نقالي و پرده خواني مي شود، انتظاري به جز فراموش شدن هنرهاي سنتي از جمله نقاشي قهوه خانه اي نمي توان داشت.از سوي ديگر سازمان هاي دولتي چون سازمان ميراث فرهنگي و وزارت ارشاد هم از نقالان و نقاشان قهوه خانه اي حمايتي نمي كنند. اصلا رسانه فراگيري چون صدا و سيما، حتا ساعتي در هفته را به نقالي و پردهخواني اختصاص ميدهد؟ چه اندازه فرهنگستان
هنر از نقاشان قهوهخانهاي حمايت ميکند گرچه بيش از يکي دو نقاش قهوهخانه باقي نمانده است. همه اين سوتهدلان نقاش، در نهايت بيمهري با زندگي بدرود گفتهاند و حالا وظيفه متوليان فرهنگي است که آثارشان را خريداري و نگهداري کنند.