جای خالی قهرمان در تولیدات نمایشی رسانه
با نگاهی به تولیدات سیما در این مدت یکساله، متوجه میشویم که در چنته قریب به اتفاق تولیدات نمایشی تلویزیون خبری از قهرمانی تاثیرگذار نیست. این کاستی اغلب به تم آثار نمایشی ایرانی برمیگردد که بیشتر آنها ملودرامهای خانوادگی هستند و قهرمانهایی این چنین در بستر خانواده چندان معنا پیدا نمیکنند.
با نگاهي به توليدات سيما در اين مدت يكساله، متوجه ميشويم كه در چنته قريب به اتفاق توليدات نمايشي تلويزيون خبري از قهرماني تاثيرگذار نيست. اين كاستي اغلب به تم آثار نمايشي ايراني برميگردد كه بيشتر آنها ملودرامهاي خانوادگي هستند و قهرمانهايي اين چنين در بستر خانواده چندان معنا پيدا نميكنند. تا وقتي كه موضوع بيشتر سريالهاي ايراني، دعواهاي درون خانوادگي و يا موضوعاتي است كه اصلا دغدغه جامعه نيست (مثل اكثر سريالهاي طنز) نميتوان چندان به تولد يك قهرمان با ويژگيهايي كه در كلام رهبري به خوبي هويداست، اميدوار بود. بستر زايش چنين قهرماناني اصولاً سريالهاي
اجتماعي، سياسي و يا تاريخي است كه در آنها مشكلات جامعهاي نقد و يا يك دوره تاريخي نشان داده ميشود و مشكل هم همين جاست كه صداوسيما به جاي اين مسائل، روي ملودرامهاي اشك آوري چون ستايش سرمايهگذاري كرده است تا با طرح مسائل عروس و مادرشوهري مخاطب رسانه ملي را سرگرم كند. اينگونه است كه مخاطب ايراني، در نبود قهرمان ايراني به ناچار عكس اسپايدرمن يا جومونگ را بر ديوار اتاقش قاب ميكند!
البته در بین سریالهای نمایشی این مدت، میتوان از «مختارنامه» و «تبریز در مه» بهعنوان سریالهایی دارای قهرمان نام برد که در جذب مخاطب نیز موفقیت داشتند. گرچه فرآیند تولید مختارنامه خیلی قبل تر از این دیدار بوده و تولید آن را نمیتوان به نتایج این دیدار ربط داد. در این میان اما سریال «تبریز در مه» با نشان دادن مقاومت جانانه و حس میهن پرستی «عباس میرزا» سعی کرد به معیارهای قهرمان پروری و آرمانگرایی نزدیک شود که در نوع خود قابل تقدیر است. با وجود این، حضور قهرمانانی که در جامعه امروزی متولد شوند و با معضلات اجتماعی بجنگند، در رسانه ملی بسیار کمرنگ است.
توجه به موقعیت سیاسی جمهوری اسلامی ایران در تولیدات نمایشی
رهبر معظم انقلاب در این فراز از بیاناتشان، ابتدا به موقعیت سیاسی ایران و دشمنی صریح بزرگترین قدرتهای اقتصادی و نظامی دنیا با کشورمان اشاره کردند و این دشمنیها را نشانه حرکت ملت در یک عرصه عظیم دانستند و سپس به وظایف هنرمندان در قبال پاسداری از این حرکت پرداختند:
«اگر شما بهعنوان یک کارگردان، بهعنوان یک هنرپیشه، بهعنوان یک فیلمنامهنویس، بهعنوان یک عامل مؤثر در پدید آمدن این اثر نمایشى و این اثر دراماتیک جاذب و جالب، بهعنوان کسى که در این میدان فعال است - حالا یا فیلمنامهنویس است، یا کارگردان است، یا فیلمبردار است، یا هرچه - نقش ایستادگى و نقش دشمنشناسى را ایفاء کردید، نقش خودتان را شناختید و به آن عمل کردید، خود شما قهرمانِ یک داستان حقیقى هستید؛ خود شما میشوید یک قهرمان»
افقی که رهبر معظم انقلاب برای یک سریال تلویزیونی قائل هستند، بسیار فراتر از اهداف کنونی است. ایشان در ادامه مباحثشان در همین حوزه هدف گذاری به بحثدشمن شناسی و طرح مفاهیمی همچون ایستادگی اشاره میکنند. به عبارت دیگر، معتقدند که یک سریال تلویزیونی میتواند چنان بر بصیرت مردم تاثیر داشته باشد که باعثشناخت بیشتر و بهتر دشمن شود و جامعه را در فتنهها یاری کند. حال سؤال اینجاست که آیا در این یک سال اخیر به سریالهای نمایشی با چنین دیدگاهی نگاه شده است؟
در ابتدای مباحث، به خیل سریالهایی اشاره کردیم که هدف خاصی را دنبال نمیکنند و فقط به دنبال گرفتن گریه یا خنده از مخاطب هستند. آیا با وجود این سریالها میتوان ادعا نمود که دیدگاه مسؤولان برنامه ساز صداوسیما درباره آثار نمایشی عوض شده است؟ اصلا هنگامی که گروههای فیلم و سریال سیما در قبال هشت ماه فتنهای که به فرموده رهبر عظیم الشان انقلاب سالها برای آن برنامه ریزی شده بود، تا این حد منفعل نشان میدهند آیا میتوان از عملکرد مسؤولان صداوسیما در این حیطه راضی بود؟ این در حالی است که در سینمای روشنفکرزده کنونی ما، چند اثر نمایشی در رابطه با فتنه تولید
شده و حداقل دو اثر دیگر نیز در حال تولید است.
البته باز هم با نگاهی به تولیدات یک سال اخیر میتوان کورسوی امیدی را یافت. آنجا که سریال «ارمغان تاریکی» با ساختاری قوی به نقد سازمان مجاهدین خلق میپردازد و در دشمن شناسی مردم نقش مهمی را ایفا میکند. گرچه مردم سالها از صداوسیما جلوترند و این فرقه را سالها پیش به خوبی شناختهاند، اما بازهم تولید این سریال غنیمتی است در میان تولیدات اشکآور صداوسیما. در مورد مختارنامه نیز باید اذعان نمود که این سریال به بالا رفتن بصیرت تاریخی مردم بسیار کمک کرده تا جایی که آقای ضرغامی خود تصریح میکند: «به اعتقاد بسیاری از صاحبنظران، اگر سریال مختارنامه همزمان با
حوادثفتنه ۸۸ پخش میشد، حرکت و روند جامعه به گونهای دیگر رقم میخورد.» و این تصریح وی، میتواند تاییدی باشد بر کم کاری سیما در سال ۸۸ در حوزه سریالهای نمایشی!
به هر حال با بررسی میزان موفقیت صداوسیما در عمل به منویات رهبری، بهتر میتوان فهیمد که چرا رهبر عظیم الشان انقلاب در باب رابطه خود با سازمان صداوسیما این چنین میفرمایند:
صدا و سيما را رهبري اداره نميكند؛ اين معلوم باشد. صدا و سيما را رئيس صدا و سيما اداره ميكند و رهبري هم در موارد زيادي اعتراضهايي دارد. همين اعتراضهايي كه شما داريد، بعضيهايش يا خيليهايش، اعتراضهاي ما هم هست. احتمالاً اعتراضهاي ديگري هم هست كه چون براي من از جوانب مختلف گزارش ميآورند - با اينكه خود من ممكن است به قدر شما تماشاچي تلويزيون يا گوشكننده راديو نباشم - اطلاعاتم زياد است. از وضع صدا و سيما اعتراضهايي هم ميكنيم، اشكالاتي هم ميكنيم، گاهي با آنها دعوا هم ميكنيم. بالاخره آنها هم يك ضرورتهايي دارند و جواب ميدهند؛ گاهي جوابشان درست است، گاهي
هم نادرست است. به هر حال اعتراض هست و انتقاد شما از صدا و سيما مطلقاً به رهبري منتقل نميشود. شما حق داريد انتقاد كنيد؛ هيچ اشكالي ندارد.