هزینه بیتالمال در خدمت آقای کارگردان
شاخصه بارز و برجسته سريال كه ذهن را درگير ميكند تلاش گروهي و منسجم كارگرداني، نگارش، صحنه و موسيقي براي القاي ترس و وهم به مخاطب است
پایگاه اطلاعرسانی ندای انقلاب در نقد سریال سقوط یک فرشته نوشت: در یک محله سنتی سارا(با بازی خاطره اسدی) قهرمان داستان با پدرش حاجحبیب(با بازی مسعود رایگان) زندگی میکند. در کنار سارا دوستش فاطمه(با بازی هدی زینالعابدین) به همراه مادرش ریحانه(با بازی فریبا کوثری) در همسایگی منزل حاجحبیب زندگی میکنند و پس از مرگ پدر، فاطمه و مادرش همچنان تولیت یک امامزاده را در آن محل به عهده دارند. در این امامزاده قرآن نفیسی توسط آنها نگهداری میشود.
زندگی آنها و هممحلیهایشان خوب میگذرد تا اینکه نیما(با بازی مهرداد صدیقیان) پسر حشمت صراف که قبلاً در آنجا زندگی میکردند به آن محله برمیگردد و با اظهار علاقه به سارا موقعیت را طوری رقم میزند که سارا و پدرش رودرروی هم قرار میگیرند. از طرفی قرآن سرقت میشود و با سرقت قرآن، ریحانه به عقد و نکاح حاجحبیب درمیآید و به صرف تهمتهایی که در راستای سرقت قرآن به آنها وارد میآید برای ادامه زندگی به منزل حاجحبیب نقل مکان میکنند.
از طرفی با آمدن آنها و دلسوزیهای فاطمه و اظهار علاقهای که از سوی نیما به فاطمه صورت میگیرد عملاً یک مثلثعشقی تشکیل میشود و فاطمه در تفهیم اظهار علاقه نیما به خودش(فاطمه) میکوشد و همین امر سارا را دچار سوء تفاهم میکند و سارا به جز پدر با ریحانه و فاطمه هم رودررو میشود.
*فیلمنامه / استارت خوب ومفهوم نمادین سکانس افتتاحیه
فیلمنامه در ابتدا با استارتی خوب و تعلیقی مناسب شروع میشود و از آنجایی که داستان از شب آغاز میشود، قهرمان داستان یعنی سارا با تعجیلی که برای رسیدن به خانه دارد با اتومبیلش با آینه بزرگی که توسط دو نفر در تاریکی شب حمل میشود، برخورد میکند و در نگاه اول مخاطب، خرد شدن شیشه اتومبیل را میبیند و قهرمان داستان را کشته میپندارد اما با آمدن نیما و عذرخواهی از سارا معلوم میشود آینه شکسته و خرد شده است.
این اتفاق یعنی شکسته شدن آینه به لحاظ فیزیکی اتفاق خوبی است و فیلمنامهنویسان صاحب نظر در آغازی اینچنین که با یک شوک در مخاطب آغاز میشود متفقالقولند. از طرفی گذشته از استارت و آغاز کار شکستن آینه به صورت نمادین اشاره به شکسته شدن شخصیت و نظام ارزشی یک فرد(که در اینجا سارا است) دارد و شکسته شدن ارزشهای دینی و فرهنگی و تحول منفی کاراکتر سارا بخش مهمی از پیام سریال نیز محسوب میشود. در شکل کلی آن اشاره به چنین پیامی دارد ضمن اینکه با شکسته شدن آینه و مفهوم نمادین آن شمارش معکوس برای این تحول منفی آغاز میگردد.
*سفسطه گری نویسنده ای تازه کار
اما برخلاف استارت خوب، سایر بخشهای فیلمنامه از آشفتگی گیجکنندهای برخوردار است و آنچه که این آشفتگی را پیچیدهتر میکند اظهار نظر «بابک کائیدان» یکی از نویسندگان سریال است.
کائیدان در بخشی از صحبتهایی که با یکی از خبرگزاریها انجام داده بود ضمن رد کردن محتوای ماورایی سریال، چنین میگوید: «قصه ما یک ملودرام خانوادگی است که بر اساس قوانین رئالیستی(واقعگرایی) جلو میرود. در یک بخش از قصه که یک چهارم کار را شامل میشود، اتفاقات ماورایی را میبینیم. اما ما سعی نمیکنیم یک کار فانتزی صرف را ارائه دهیم. یک بخشهایی از سریال ما ترسناک است. خود من زیاد سریال را در ژانر وحشت تعریف نمیکنم. قالب کار ملودرام است… قصه بر اساس قواعد ملودرام پیش میرود و بر اساس همان قواعد هم به پایان میرسد.» در این اظهار نظر چندین تناقض دیده میشود.
اول اینکه کاری که به قول کائیدان کار ملودرام باشد و براساس قوانین رئالیستی جلو برود باید تمام اصول فیلمنامه نویسی رئالیستی و ملودرام در نگارش آن به کار گرفته شود در حالی که این طور نیست چرا که باید در قسمتهای ابتدایی سریال و زمانی بالغ بر یک چهارم زمان کل اثر به معرفی شخصیتها و مشکلات آنها پرداخت و مشکل بین کاراکترهای منفی و مثبت را به گونهای مطرح کرد که مخاطب در ادامه داستان بتواند با پیشینه ذهنی که داستان در اختیار او قرار داده در پیگیری داستان وارد مرحله درگیری و کشمکش شود و این نکته از سردرگمی او جلوگیری میکند که در زمان یک چهارم اول سریال این اتفاق
نمیافتد و مشخصاً مشکل و درگیری اصلی سریال مشخص نمیشود.
اما در یک چهارم زمان ابتدایی سریال چندین مشکل با هم مطرح میشود که هر کدام از آنها میتواند مشکل اصلی باشد و مشخصه هر کدام از این مشکلات به اندازه و قد و قواره هم هستند و هیچ کدی برای راهنمایی مخاطب در این بخش گنجانده نشده است چرا که مخاطب نمیداند درگیری و کشمکش کاراکترهای مثبت و منفی بین حاجحبیب و نیماست؟ بین نیما و ساراست؟ بین پریچهر و حاجحبیب است؟ یا بین ریحانه و دخترش در مقابل پریچهر؟ و یا …
جالب اینکه پس از پایان یک چهارم زمان ابتدایی کار این رابطهها همانطور پیش میروند و در ادامه روند داستان هیچکدام غالب یا مغلوب نمیشوند و به اندازه هم بسط و گسترش مییابند. در جای دیگری از این اظهار نظر نویسنده سریال عنوان میکند که در یک چهارم زمان سریال اتفاقات ماورایی حادثمیشود و از آنجایی که خط محور یک داستان ملودرام دو بخش یک چهارمی دارد که یکی در ابتدا و یکی در انتهای کار است. با توجه به اتمام بخش ابتدایی قطعاً اتفاقات ماورایی در نیمه دوم قرار دارد. به مفهوم دیگر اتفاقات ماورایی در پایان سریال قرار دارد و سریال باید با یک نتیجهگیری ماورایی ختم شود که
با این اوصاف میبینیم برخلاف نظر این نویسنده جوان داستان سریال بر اساس قواعد ملودرام و وفادار به بافتی رئالیستی به پایان نمیرسد.
جالبتر از همه این جمله است که نویسنده میگوید در یک چهارم دیگر اتفاقات ماورایی میبینیم اما ما سعی نمیکنیم یک کار فانتزی ارائه دهیم. دیگر در اینجا رسماً نویسنده سریال درگیر بازی با الفاظ شده است چرا که مختصات و مشخصات یک اثر فانتزی با یک سریال رئالیست و یا یک کار ملودرام کاملاً متفاوت است و مهمترین شاخصههای یک اثر فانتزی استفاده از انیمیشن، عروسک و دیالوگهای منظوم و موزیکال است و غالباً کودکان مخاطب آثار فانتزی هستند.
*قرآنی که فقط برای سرقت نقش بازی می کند!؟ …
مورد بعد وجود قرآن است که در ابتدای سریال ذهن مخاطب را به محوریت این کتاب آسمانی در داستان معطوف میکند.
اما با گذشت زمان لحظهبه لحظه وجود قرآن و سرقت آن کمرنگتر میشود تا جایی که در اواسط داستان حرف و نشانی از این کتاب شریف نیست و متأسفانه جایگاه این کتاب الهی در داستان به لحاظ اعتقادی و ایدئولوژی و حتی به لحاظ فیزیکی طوری پرداخت نشده که ضمن باورپذیری مخاطب در جایجای سریال سایه سنگین کلامالله را حس کند و باور داشته باشد که بحرانها و کشمکشهای بین کاراکترهای این سریال به خاطر شاخصه مادی و معنوی این کتاب است.
به همین خاطر اگر به جای قرآن یک کتاب نفیس خطی هم در موقعیت داستان قرار میگرفت، فرق چندانی نمیکرد و با سرقت این کتاب خطی باز کتابی با ارزش بالای مادی و شاید معنوی گم میشد و دوباره انگشت تهمت به سمت مادر و دختر متولی امامزاده نشانه میرفت و آنها از امامزاده طرد میشدند که در همین قصه هم دلیل درگیری مردم با متولیان و معتمدین محل قیمت بالای قرآن است و از باورهای قومی و محلی هیچ حرفی به میان نمیآید و جالب اینجاست که مخاطب حتی در تصویر هم اثری از این کتاب مقدس نمیبیند.
*گفتار روی فیلم ولاپوشانی ضعف فیلمساز
ضعف دیگر فیلمنامه وجود «نریشن» یا گفتار روی فیلم است که به صورت تمام و کمال به فیلمهای مستند تعلق دارد و از این پدیده در مواقعی استفاده میشود که به تصویر کشیدن یک موضوع یا بخشی از یک موضوع به دلایل مختلفی ممکن نباشد که به جز این موارد استفاده از نریشن میتواند دلایل خاص و منحصر به فردی هم داشته باشد. در اینجاست که مختصات آن بخش در قالب جملههایی نوشته و با صدای مناسب «نریتور» یا گویندهای به کار افزوده میشود. اما استفاده از نریشن در آثار داستانی بخصوص ملودرام که معمولاً از قصههای روز تغذیه میکند از نگاه صاحب نظران حوزه فیلم و سینما مطرود و مردود شده
است و به کارگیری نریشن در یک اثر داستانی در وهله اول گویای ضعف و ناتوانی آن اثر در بخش نگارش و پس از آن کارگردانی است.
این موارد زمانی ضعف کار را چشمگیرتر میکند که هویت راوی(با صدای محمدرضا علیمردانی) در لابلای جملات اضافی نریشن هم باز عیان نمیشود و بعد از به میانه رسیدن سریال راوی با جملهای مستقیم خود را شیطان معرفی میکند.
*اتهام به قتل منطبق با قانون جنگل
مورد بعدی که مستقیماً به دو نویسنده کار مربوط میشود، بحثتحقیق و در اینجا عدم تحقیق در نگارش کار است که این مشکل در سکانسهای تعقیب و گریز بهزاد و نهایتاً تصادف و مرگ او کاملاً مشهود است. به این مفهوم که بعد از مرگ بهزاد خواهرش پریچهر(با بازی شبنم مقدمی) مستقیم و بلاواسطه انگشت اتهام به قتل برادرش را به سوی حاجحبیب و دخترانش میگیرد و از آنها شکایت کرده و دیه خون برادرش را طلب میکند.
اولین سؤالی که در اینجا به ذهن خطور میکند و نویسندگان به راحتی از کنارش رد میشوند این است که پریچهر از کجا فهمید حاجحبیب و دخترانش بهزاد را تعقیب کرده و مسبب مرگ او هستند؟ سؤال دیگر این است که چرا حاجحبیب اتهام به قتل را با فروش کارگاه و اقدام به صدور چک به راحتی میپذیرد؟ وکدام قانون او را گناهکار می داند؟
سومین سؤال که مهمترین سؤال است، اینکه افسرنگهبان یا افسر کشیک نیروی انتظامی با طرح دعوی و ادعای پریچهر مبنی بر قاتل بودن حاجحبیب و دخترانش، به اتکا و استناد کدام سند و ادله آنها را کلانتری فرامیخواند؟ و در این میانه چرا رد و اثری از مقصر اصلی تصادف یعنی راننده کامیون نیست، چرا که در صورت محرز شدن بیگناهی راننده در تصادف باز اتهام او از جنبه عمومی جرم در دادگاه رسیدگی و محاکمه میشود.
*مهربانی که باید بترساند
آخرین موردی که به نظر میرسد، خلق شخصیت یاور(با بازی علی سلیمانی) است که به لحاظ فیزیکی موهای سر و صورتش سفید و به اصطلاح «زال» است که این کاراکتر کارگر و سرایدار کارگاه پرورش ماهی است که از احساسات و نگاه ویژهای به زندگی خاصه به ماهیها برخوردار است وآدمی احساساتی، مهربان ورقیق القلب است تا جایی که در مرگ ماهیها مرثیه میخواند تا به اینجای کار قابل قبول و خالی از اشکال است و مشکل اینجاست که چرا این کاراکتر زال است؟ و زال بودن او در کجا به خدمت وکمک داستان میآید و به واسطه زال بودن این آدم چه بخشی از اطلاعات و ابهامات کار در قالبی پازل مانند طرح، گسترش و در
نهایت نتیجهگیری میشود؟ با این اوصاف فیلمنامه به هیچکدام از این سوالات پاسخ نخواهد داد چرا که دلیل خلق این شخصیت تنها با هدف کمک به ایجاد فضای وهم و ترس دربافت فیلمنامه و بطن سریال صورت گرفته است.
*کارگردانی / استفاده غیر ضروری از نمادها
اما حکایت کارگردانی سریال سقوط یک فرشته، حکایت دیگری است و آن دلبستگی و علاقه بهرام بهرامیان به آثار ماورایی و خلق موجودات افسانهای و غیر افسانهای مثل دیو و جن و پری است که این علاقه با ساخت آثار سینمایی و تلویزیونی این کارگردان مثل «آل» و «ساعت شنی» قابل اثبات است تا جایی که رخداد و ظهور برخی از نقیصهها و نقیضههای کار مثل زال بودن یاور، مولود چنین علاقهای است.
با توجه به تعامل نویسندگان و کارگردانان در نگارش فیلمنامه سریال سقوط یک فرشته، کارگردان خواسته و ناخواسته به استفاده از نمادها و سمبلها مثل شکستن آینه، بازی گرفتن از گربه به نشان حرص وآزو سقوط آزاد نیما، میل میکند که استفاده از نمادها به جز یک مورد در بقیه جاها غیرضروری به نظر میآید. در این راستا اگر به سکانس سقوط آزاد نیما نگاهی بیندازیم خواهیم دید که صرف نیروی انسانی و هزینه کردن ریالی زیاد در این سکانس تنها برای القای مفهوم سقوط صورت میگیرد در حالی که سقوط سارا از جایگاه و موقعیت خانوادگی و اجتماعیاش کاملاً برای مخاطب محرز و اثبات شده است.
*ساخت سریال برای ترساندن مخاطب!..
شاخصه بارز و برجسته سریال که ذهن را درگیر میکند تلاش گروهی و منسجم کارگردانی، نگارش، صحنه و موسیقی برای القای ترس و وهم به مخاطب است به این مفهوم که کارگردان با اختیار کردن و دکوپاژ حرکات سریع افقی دوربین یا «سویچ پن» و گاهاً عدم رعایت قواعد کادربندی و استفاده از کادرهای بیثبات و متزلزل در حالی به میدان آمده که با تلفیق اصول کارگردانی در کنار ایجاد قابلیتهای فیلمنامه، استفاده از موسیقی و افکتهای صوتی متوهمکننده و ترسناک، جیغ کشیدن زنها، فضای غبارآلود لوکیشنها در شب و به خدمت گرفتن کاراکتری سفید مو و زال و جنس گویش نریتوری که گفتار فیلم را میگوید،
تمام سعیاش را برای خلق اثری در ژانر وحشت یا چیزی نظیر آن معطوف کرده است.
*فیزیک های بدون کاربرد
یکی دیگر از مواردی که ذهن مخاطب را درگیر میکند شکل و شمایل فیزیکی و ظاهر پریچهر است که چرا و به چه علت از عصا استفاده میکند و شکسته پا بودن او چه کمکی در بسط و گسترش داستان میکند که جواب این سؤال باید در اولین قسمتهای سریال به مخاطب منتقل میشد. همچنین تأکید روی دندانهای پریچهر و برجسته کردن دندانها به وسیله پروتز یا دندان مصنوعی، با چه هدف و انگیزهای صورت گرفته است.
در پايان به اين اصل پذيرفته شده ميرسيم كه فيلمنامه ضعيف منجر به توليد اثري ضعيف يا ضعيفتر ميشود چرا كه بايد اذعان كرد اين سريال با اينكه در دو فاز و توسط دو كارگردان توليد شده، اما تناقضات تصويري ندارد و قسمت اعظم مشكلات اين سريال به خامي نوشتار در فيلمنامهاي ضعيف برميگردد و از آنجايي كه براي مخاطب خروجي كار مهم است، اين نقايص و نقايض به كليت كار يعني بخش كارگرداني تعميم داده ميشود.