تبلیغات
کد خبر: ۴۷۴۵۰

گفتاری از حضرت جوادی آملی پیرامون مقوله هنر

یهودیت و مسیحیت در جریان فیلم‏سازی پیشرفت کردند، اما ما در اسلام به خودمان اجازه نمیدادیم که مسائل‏مان به زبان سینما درآید. این پرهیز یا به‏خاطر ابتذال سینما بود یا به‏خاطر این‏که ما هنرمندی نداشتیم که بتواند مفاهیم وحی را از مرحله‏ی شهود به عقل دربیاورد.

گفتاری از حضرت جوادی آملی پیرامون مقوله هنر

اشاره؛
به دلایل تاریخی و فرهنگی بخشی مهم از جامعه ی حوزوی ما برای پاسداشت اخلاق و التزام به دیانت ترجیح می دهد که با رویکرد سلبی به آثارهنری بنگرد، ماجرای سریال مختارنامه از نمونه های اخیر این رویکرد است. از دیگر سو، با استناد به مواضع می توان گفت که از نظر این گروه، کارکرد مطلوب رسانه هایی چون تلویزیون و سینما در نهایت چیزی است در حد منبر و سخنرانی های مذهبی و روضه خوانی است و به بهره مندی از جمیع ظرفیت های رسانه در تبلیغ هنرمندانه معارف والای دین چندان اعتنا و اعتقاد ندارند.
در چنین زمینه ای دیدار مجید مجیدی کارگردان و محمد مهدی حیدریان تهیه‏کننده‏ی فیلم سینمایی محمد(ص) با آیت‏الله العظمی جوادی آملی مفسر والا و دین شناس سترگ دیداری مبارک است؛ در این دیدار گزارشی از روند تحقیق و نگارش فیلمنامه، مضامین در نظرگرفته‏شده، شکل روایت فیلم و چگونگی انتخاب عوامل دست‏اندرکار این پروژه به اطلاع ایشان رسید.، مجید مجیدی سکانس‏هایی از فیلمنامه را با ذکر جزئیات توصیف کرد و ایشان نیز دیدگاه‏شان درباره‏ی نحوه‏ی رویکرد هنری به زندگی پیامبر اسلام را برای گروه سازنده‏ی فیلم محمد(ص) تشریح کردند.
حضرت آیت‏الله جوادی آملی از عالمان جامع نگری است که در مواجهه با هنر و ادبیات رویکردی عمیق، همدلانه و ایجابی دارند. تأکید ایشان بر پرهیز از عوام زدگی و سطحی نگری در تولید آثار هنری دینی و اشارات انتقادی ایشان به برخی از مصادیق نشان از اعتنایی جدی به مقوله ی هنر داشته و به یقین هم برای هنرمندان رهگشاست؛ هم برای حوزویان و متدینان. بر دیدگاه های ایشان در زمینه ی سینما و بیان هنری درنگ می کنیم.

بسم‏الله الرحمن‏الرحیم
امروز جهان با هنر زندگی میکند. یک وقتی با ادبیات و شعر زندگی میکرد. گاهی مثلاً یک قصیده، گروهی را ساقط میکرد، گروهی را روی کار میآورد. در دوران عباسیان، یک قصیده چنین تأثیری میگذاشت. این‏که میبینید شاعری از ایران به دربار هند میرود و ملکالشعرای هند میشود، به این دلیل است که آن‏موقع شعر میتوانست حرف اول و آخر را بزند. امروز هنر این سهم را دارد. این مطلب اول.
مطلب دوم این است که اگر کسی خواست درباره موضوعات عادی هنرنمایی کند، داشتن همان فکر عادی کافی است. اما اگر کسی خواست درباره موضوعات عالی هنرنمایی کند، باید هنرش عالی باشد. یعنی همان‏طور که خود پیغمبر(ص) تحولی در جهان ایجاد کرد، فیلم آن حضرت هم باید تحول ایجاد کند. وگرنه میشود یک فیلم عادی. این هم مطلب دوم.

مطلب سوم این‏که یهودیت و مسیحیت در جریان فیلم‏سازی پیشرفت کردند، اما ما در اسلام به خودمان اجازه نمیدادیم که مسائل‏مان به زبان سینما درآید. این پرهیز یا به‏خاطر ابتذال سینما بود یا به‏خاطر این‏که ما هنرمندی نداشتیم که بتواند مفاهیم وحی را از مرحله‏ی شهود به عقل دربیاورد، عقل را به مرحله‏ی خیال درآورد، خیال را حسی کند تا بشود سینما. قالب سینما از خیال به حس میآید. توجه داشته باشید که در فرهنگ قرآن به خیالباف میگویند مختال. اما اختیال از باب افتعال است، تخیل از باب تفعل. خداوند، خیالباف و خیال‏ساز را دوست ندارد: " لایحب کل مختال فخور ".

اما اگر انسان عاقل باشد و آن عقل را به خیال منتقل کند، و از خیال به حس بیاورد، این مایه‏ی علمی دارد. اما اگر از خیال نشأت گرفته و به حس تبدیل شده، این میشود مختال. در سینما، فیلم‏ها غالباً مختالانه است. یعنی خیال است و بعد به حس تبدیل میشود. یک هنرمند سینمایی باید وحی را خوب بشناسد، آن مشهود را از دالانی صحیح به معقول تبدیل کند، بعد معقول را متخیل کند و متخیل را محسوس کند تا قابل عرضه باشد. وگرنه علمی نیست. و این معنا چون نبوده کسی درکش نکرده.

همین سریال حضرت علی(ع) را که ببینید چیزی بیش از یک روضه‏خوانی نیست. این قصه‏ی جنگ جمل است که غالب روضه‏خوان‏های ما گفته‏اند؛ این علیابن‏ابیطالب(ع) نیست. علیابن‏ابیطالب(ع) آن است که میگوید: " و انّی بِطُرق السماءِ اعلی منی بِطُرق الارض. سلونی قبل ان تفقدونی. " اما این سریال، همان تعزیه است که به شکل فیلم درآمده. این علی(ع) نیست. علیابن‏ابیطالب(ع) آن است که فرمود من از آسمان‏ها بیشتر از زمین باخبرم.

توجه کنیم؛ جمعیت جهان هفت میلیارد است. ما در ایران هفتاد میلیون جمعیت هستیم، یعنی یک صدم جمعیت دنیا. آنها نود و نه درصد هستند، اگر همگی با هم جمع شویم و بشویم هفت میلیارد، دو کار از ما ساخته نیست: این‏که بخواهیم کتابی مثل قرآن، یا مردی مثل علی(ع) بیاوریم. نمیتوانیم، مستحیلیم. چون او قرآن متحرک است، جزو نوابغ نیست، میگوید من از عرش باخبرترم: " و انّی بِطُرق السماءِ اعلی منی بِطُرق الارض ". اگر این معنا را با قصه‏ی جنگ جمل و عمروعاص و غیره خلط کنید، ایشان به علیابن‏ابیطالب(ع) روضه‏خوانی تبدیل میشود، دیگر علیابن‏ابیطالب(ع) نهج البلاغه نیست؛ بنابراین نباید گفت فیلمی درباره‏ی حضرت امیر(ع) ساخته شد. این‏که علما غالباً موافق نبودند، چون میدانستند که اینها وحیشناس نیستند تا بتوانند مشهودِ وحی را معقول، معقول را متخیَل و بعد، متخیَل را محسوس کنند و به مردم نشان بدهند.

من یادم هست قبل از انقلاب، بعد از آن فیلم ده فرمان که درباره‏ی حضرت موسی(ع) بود و امثال ذلک، عده‏ای میخواستند مشابهش را درباره‏ی حضرت رسول(ع) کار کنند؛ علما غالباً مخالف کردند. گفتند آنچه را شما میخواهید نشان دهید، وحی نیست. قبل از انقلاب، برای هفتصدمین سال بزرگداشت مولوی همایشی گرفتند، یک کسی گفته بود:

" تو که عقل و دین نداری / چو ادای من درآری / تو که بنده‏ی دلاری / چو زنی دم از دل‏آرا "

علما غالباً به این دلیل مخالف بودند که دست آن هنرمندان تهی بود. اگر هنرمندی بخواهد وارد این حوزه شود، باید چهارضلعی باشد؛ یعنی وحیشناس، معقول‏شناس، متخیَل‏شناس و محسوس‏شناس باشد تا بتواند دست به کار شود. این کار عظیمی است. این فیلم باید معلم فیلم‏های دیگر باشد، چون درباره‏ی کسی است که معلم افراد دیگر است؛ این هم یک مطلب.

مطلب بعدی این‏که اگر درباره‏ی کودکی موسی(ع) و عیسی(ع) فیلم هست، برای این است که کودکی این دو بزرگوار مسئله‏ساز بود، در حالیکه کودکی پیامبر ما مسئله‏ساز نبود. وجود مبارک عیسی مسیح(ع) هزارها قصه به همراه داشت، چون بدون پدر به دنیا آمد. وجود مبارک موسی کلیم(ع) در کودکی با دریا میآمیزد و دریا در اختیار خدای دریاست و او را تحویل دشمن میدهد: " ِلیَکون لکم دینا ". خود این کودکی، قصه‏ساز بود؛ لذا هزارها نویسنده و گوینده را با خود به همراه آورد که این کودک چیست و از کجا آمده است. اما کودکی وجود مبارک پیامبر(ص) این‏طور نبود. آنها که آن فیلم‏ها را ساختند هنر نکردند؛ چون اگر کسی از چشمه یک ظرف آب بیاورد هنر نکرده، اما اگر کسی زمین‏شناس باشد و کندوکاو کند تا ببیند کجا آب دارد و کجا ندارد، به او میگویند مهندس زمین‏شناس.

در مورد حضرت رسول(ص) باید این‏چنین باشد؛ یعنی فرد باید زمین‏شناس باشد و قصه‏ی کودکی ایشان را دربیاورد؛ این قصه وجود دارد. مثلاً ابن‏هشام نقل میکند وقتی ایشان مادرش را از دست میدهد، برای او دایه‏ای میآورند به نام حلیمه‏ی سعدیه. کودک، پستان راست را قبول میکند اما کراراً از پذیرش پستان چپ امتناع میکند، تا بالاخره به دایه میفهماند که او همشیر دارد. یعنی کودک دیگری از این دایه شیر میخورد که این سهم اوست. متخصص میخواهد تا این قصه را با فحص و اجتهاد و تحقیق استخراج کند؛ در حالیکه کودکی موسی(ع) و عیسی(ع) آن‏قدر قصه دارد که اصلاً به تحقیق نیاز ندارد.

مطلب بعدی آن است که حضرت رسول(ص) نگاهی عاشقانه به جهان دارد؛ نه فقط نگاه عالمانه و عاقلانه. نجاشی نقل کرده و دیگران هم نقل کرده‏اند که حضرت زندگی ساده‏ای داشته است: در خانه‏ی ایشان اشیائی بوده از قبیل بشقاب، کوزه و همین وسایل روزمره، که همه‏ی این ها شناسنامه داشته‏اند. میگویند برخی علما، اسامی اشیاء خانه‏ی حضرت را نوشته‏اند، که مثلاً برای فلان شانه یا فلان دکمه یا فلان در، چه اسم‏هایی میگذاشته‏اند.

ایشان این‏گونه زندگی میکردند. همه را با چشم کرامت میدیدند، نه فقط انسان‏ها را. مالک در موطع نقل میکند که به همراه حضرت، به کوه احد رسیدند؛ حضرت فرمودند: " هذا جبلٌ یُحِبُّنا و نُحِبُّهَ " یعنی یکی از دوستان ما جناب کوه است. میشود گفت عجیب است، شما که در این‏جا شکست خورده‏اید. اما حضرت رسول(ص) جهان را با چشم محبت میبینند.

مرحوم شیخ طوسی از شیعیان و جناب زمخشری از اهل سنت نقل میکنند که حضرت در ذیل آیه‏ی " و انَّ منها کَالحِجارةِ او اشدُّ قَسوه " فرمود سنگی بود که پیش از مبعوث‏شدنم به من سلام میکرد و اکنون نیز آن را میشناسم: " کان یسلّم علیّ و انیّ لاَعرفه الان ". این آفریده‏ای است که با همه‏ی کائنات سخن میگوید.

مطابق آیات قرآن ما معتقدیم هر موجودی مسبّح حق است. درسوره‏ی اسرا میفرماید: " ان مِن شی ءٍ الّا یسبِّحُ بحمده " وقتی پیامبر تسبیح اینها را میشنود، با اینها کریمانه برخورد میکند. در قیامت تمام زمین و زمان شهادت میدهد یا شکایت میکنند که فلان شخص در فلان زمان، فلان کار خوب یا بد را مرتکب شده؛ اما قیامت ظرف ادای شهادت است نه ظرف تحمل آن. هر ادایی مسبوق به تحمل است. آن‏وقتی شهادت شاهد در محکمه مسموع است که " شَهِدوا بِما عَلِموا " باشد، یعنی شاهد در متن حادثه حاضر و آگاه باشد و فراموش نکند؛ اگر نفهمد یا غایب باشد، یا باشد و بفهمد، اما فراموش کند که دیگر فردای قیامت، شهادتش مسموع نیست.

مطلب دیگر این‏که علت غفلت بشر آن است که مرگ را پایان خط میداند و میگوید تا زنده‏ام لذت ببرم. اما حرف تازه‏ی اسلام این است که شما مرگ را میمیرانید، نه مرگ شما را. پیام قرآن این است که انسان آن‏قدر قوی و غنی است که مرگ را میمیراند: " کلُّ نفسٍ ذائقة الموت. " نمیگوید: " کلُ نَفسٍ یذوقَهُ الموت ". هرکسی مرگ را میچشد، نه این‏که مرگ هر کسی را میچشد. ما آب را هضم میکنیم یا آب ما را؟ ذائق، مذوق را هضم میکند؛ مرگ چه هنری دارد که بتواند ما را از پا دربیاورد؟

مولوی شاگرد خوب قرآن بود که در دیوان شمس میگوید:
" مرگ اگر مرد است گو نزد من آی
تا در آغوشش بگیرم تنگ تنگ
من ازو عمری ستانم جاودان
او زمن دلقی بگیرد رنگ رنگ "

ما در مصاف با مرگ پیروزیم. این نگاه میتواند معلم فیلم‏های دیگر باشد؛ مرگ پایان راه نیست. انسان مرگ را میمیراند و این انسان طوری است که با همه در ارتباط است؛ کسی که برای یک بشقاب احترام قائل است، دیگر جنگ جهانی راه نمیاندازد. الان هفتاد درصد بودجه‏ی کره‏ی زمین صرف آدم‏کشی میشود. درآمد سالیانه‏ی دنیا چقدر است؟ همه‏ی این بودجه دارد صرف ساختن کارخانه‏های اسلحه‏سازی، بمب و وسایل آدم‏کشی میشود، بقیه هم که گرسنه‏اند. علتش این است که بشر گمشده‏ای دارد.

ما لوح نانوشته که نیستیم، ما دو نوع علم داریم؛ علم مهمان که علم حوزه و دانشگاه است؛ در سوره نحل میفرماید: " وَالله اخرجَکم من بطون امّهتکم لاتعلَمونَ شیئا " نوع دیگر علم میزبان است که میفرماید: " ونفسٍ و ما سَوّیها فَالهَمَها فُجورَها و تَقویها ". الان چیزهایی به بشر آموخته‏اند که صاحب‏خانه را دفع میکند: " و قَد خابَ من دسّیها ". ما باید میهمانانی تهیه کنیم که با میزبان ما بسازند نه این‏که او را بیرون کنند. اگر فیلمساز وحیشناس بود که فبهالمراد، والا حداقل باید توانایی این را داشته باشد که از معقول به متخیَل بیاید و به بشریت بفهماند که شما مرگ را میمیرانید و انسان ابدی است.

خداوند میفرماید آنجا(در آخرت) نه از ضوابط خبری هست نه از روابط؛ منظور آن است که ما در دنیا نیازهایمان را یا به‏واسطه‏ی ضوابط برطرف میکنیم یا با روابط؛ اگر به چیزی نیاز داشتیم یا با خرید و فروش و امثال‏ذلک برطرف میکنیم(ضوابط) یا از طریق روابط دوستی و خانوادگی(روابط). قرآن صریحاً میفرماید: " لابیعٌ فیه ولا خُلَّه ". اگر بشر بفهمد که(در مرگ) نمیپوسد، بلکه از پوسته به درمیآید تحول پیدا میکند؛ دیگر کسی با سرنوشت خود بازی نمیکند. اینها آن امّهات فیلم است که میتواند تحول ایجاد کند. الان هنر این است.

جناب مولوی در مثنوی میفرماید:
" خود هنر دان دیدن آتش عیان
نی گپ دَلَّ علی النّار الدّخان "

یعنی آنها که میگویند حتماً قیامتی هست، دود را میبینند و پی به وجود آتش میبرند؛ این هنر نیست، این همان علم عادی است؛ این‏که چون خداوند حکیم و عادل است پس حتماً باید نظام جزا و پاداشی وجود داشته باشد، این خلاف نیست، حق است؛ اما در نزد عارف این گپ است، هنر نیست. هنر آن است که خود آتش را به صورت عیان ببینیم. اینها میتواند فیلم را فیلم کند. اگر این عصر، عصر هنر است، ممکن نیست خداوند برای تبدیل آن معقول به محسوس، هنرمندی خلق نکرده باشد. چون خداوند اول آب را خلق میکند و بعد عطش ایجاد میکند.

الان مردم تشنه‏ی هنرند. قبلاً این‏گونه نبود، یا مردم آگاه نبودند یا وسیله‏اش نبود. بعدها در اعصار دیگر ممکن است چیز دیگری بیاید. همان‏طور که الان شعر بر مردم تاثیر نمیگذارد، مگر بر خواص. آن زمان تمام حکومت‏ها بر مدار شعر بود؛ با یک قصیده، وضعیت حکومت‏ها و دولت‏ها تغییر میکرد. اما الان دیگر شعر آن تاثیر را ندارد، اگر هم تاثیر اندکی دارد به خاطر هنرمندی و نظمش است. اگر همان مطالب را به صورت نثر بگویند آن تأثیر را ندارد. ما تنها با اندیشه زندگی نمیکنیم، بخش وسیعی از زندگی ما را انگیزه تشکیل میدهد؛ بنابراین هنرمند کسی است که هم انگیزه و هم اندیشه را بشناسد و هماهنگ کند و تحویل دهد.



منبع : پگاه حوزه شماره 308

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات