آیا شیعه اعتقاد به رجعت را از یهودیان گرفته است؟
گنجی با استناد به منابع ضد مذهب تشیع و با به تکرار یکی از شبهات قدیمی و نخ نمای دشمنان شیعه، میگوید: ریشهی غلو در حق ائمه مانند عصمت، مهدویّت و رجعت به ابن سبای یهودی باز میگردد؟!
در بخش اول این نوشتار به سه مورد از ادعاهای «اکبر گنجی» در مورد «خرافی»، «غیرعقلانی» و «بدون استناد قرآنی» عنوان شدن اصل «رجعت» پاسخ دادهشد. اکنون ادامهی پاسخ ادعاهای وی را پی میگیریم:
شبههی چهارم
گروه معتقد به رجعت شخصی، به آیاتی از قرآن استناد میکنند که در آنها از زنده شدن برخی افراد در امت های گذشته سخن رفته و از آن آیات نتیجه میگیرند که این عمل در امت محمدی(ص) هم واقع خواهد شد. برای اثبات احادیثی برساخته اند…
اگر روایت منقول صحیح باشد باید تمامی اتفاقاتی که برای بنیاسراییل رخ داده مانند عبور از دریا، مسخ شدن و … در امت اسلام هم واقع شود؟
پاسخ: نخست آن که، روایات مدعی نیستند که دقیقاً عین هر حادثهای که در بنیاسراییل رخ داده در اسلام هم رخ میدهد زیرا در بسیاری از روایات، تعبیر «مثل» آمده است که حکایت از مشابهت دارد و غنیمت حوادثاز آن برداشت نمیشود. به عنوان نمونه به دو مورد از این روایات اشاره میکنیم.
۱ - «عن حمران ابن اعبن عن ابی جعفر قال: قلت له هل کان فی بنی اسرائیل شیء لایکون مثله هاهنا؟ قال لا»
ترجمه: «حمران ابن اعین» میگوید: «از امام باقر(علیهالسلام) پرسیدم آیا در[قوم] بنیاسراییل حادثهای رخ میدهد که مانند آن در اینجا باشد؟ امام فرمودند: خیر؛[۱] همانطور که مشاهده میشود، سؤال از شباهت حوادثاست نه عینیّت آن.
۲ - «عن حذیفه: انتم اشبه الامّم سمتاً ببنی اسرائیل …»
ترجمه: از «حذیفه» نقل شده که مسلمانان شبیهترین ملتها از جهت گرایش به بنیاسراییل هستند.[۲]
همانطور که از روایات یاد شده بر میآید بحثروی شباهت امت پیامبر با امت بنیاسراییل است که بر اساس این روایت باید امت پیامبر را امتی که بیشترین شباهت را به امت موسی(علیهالسلام) دارد، دانست نه آنکه عین حوادثآن امت، در امت اسلام تکرار شود.
دوم، آن که خود قرآن از تفاوت حوادثمیان این دو امت، سخن میگوید. به عنوان مثال امت موسی(علیهالسلام) در زمان حیات ایشان به عذابهای جمعی دچار شدند این در حالی است که در امت پیامبر در زمان حیات ایشان از طرف خداوند متعال هیچگونه عذابی نازل نشده است و این حقیقت در قرآن کریم هم آمده است، آن جا که خطاب به پیامبر اسلام میفرماید: «و ما کان الله لیعذّبهم و انت فیهم و ما کان الله معذبهم و هم یستغفرون»[۳]
ترجمه: تا هنگامی که تو در میان آنها هستی خدا آنها را عذاب نمیکند و در حالیکه آنها استغفار میکنند، معذب نخواهند بود.
بنابراین این تلقی از روایات مشابه میان امت اسلام و امت یهود که دقیقاً هر حادثهای که در آن امت رخ داده عین همان حادثه باید در امت اسلام رخ دهد و باید منتظر حوادثی مثل عبور از دریا، مسخ شدن، نزول عذاب به خاطر ماهیگیری در روز شنبه، تفسیر و تلقی ناصحیح از روایات خواهد بود. آقای گنجی با توجه به این تفسیر ناصحیح از روایات و اینکه به تعبیر ایشان «هر اتفاقی که در بنیاسراییل رخ داده بدون اندکی(ذرهای) کم و زیاد در این امت هم رخ میدهد» به انتقاد از این روایات و اشکال بر آن مبادرت کرده است در حالیکه اساساً فهم ایشان از روایات اشاره شده غلط است و این روایات در صدد
اثبات عینیّت حوادثنیستند تا ایشان مواردی را به عنوان نقض و اشکال به روایت ارایه کند.
شبههی پنجم
اگر بپذیریم که رجعت در امتهای گذشته بوده و همچنین بپذیریم که هر آن چه در امتهای پیشین رخ داده در امت پیامبر هم رخ دهد نمیتوان مدعی شد که ائمهی شیعیان در زمان ظهور زنده میشوند مگر در امتهای گذشته افرادی چون ائمه وجود داشتهاند؟ اگر وجود داشتهاند آیا قرآن زنده شدن آنها را گزارش کرده است. شیعیان غالی معتقدند که این ۱۲ نفر موجودات استثنایی بوده و در هیچ دورهای نظیر نداشتهاند. بر اساس این مبنا رجعت ائمه بدون دلیل و کاذب است.
پاسخ: آنچه از روایات مشابه استفاده میشود این است که حوادثی که میان امت اسلام و امتهای پیشین رخ میدهد دارای وجه مشابهت و اشتراک است و هیچگاه ادعا این نیست که میان دو حادثه از تمامی جهات مشابهت وجود دارد تا آقای گنجی ادعا کند که رجعت کنندگان در اسلام(بنا به تعریف شیعیان غالی) مقام بس بالاتری از رجعت کنندگان در امتهای پیشین دارند و از آنجا که در این جهت رجعت کنندگان شبیه هم نیستند پس ادعای رجعت کاذب است بلکه ادعا این است که تنها در اصل رجعت به معنای حیات پس از مرگ و بازگشت به این دنیا میان این حوادثاشتراک وجود دارد و ممکن است که میان انگیزههای رجعت در امت
اسلام و امتهای پیشین تفاوت باشد.
در امتهای پیشین ممکن است رجعت به انگیزهی کشف حقیقت یا باور و اطمینان بیشتر به معاد رخ دهد اما رجعت در اسلام به انگیزهی کشف حقیقت نبوده و با انگیزههایی مثل انتقام از کفار یا تکمیل عقول مردم صورت بگیرد که این مسأله موجب تفاوت میان رجعت کنندگان امت اسلام و امتهای پیشین میشود. در امتهای پیشین رجعت کنندگان از هر طایفه و قشری از شهروندان عادی و معمولی گرفته تا پیامبران الهی میباشند، اما رجعت کنندگان در اسلام تنها از افرادی که دارای ایمان محض باشند، انتخاب میشوند.
در همین راستا اشکال دیگر آقای گنجی پاسخ روشن پیدا میکند. وی گفته است اگر رجعت برای انتقام باشد از آنجا که رجعت پیشینیان برای انتقام نبوده است و از سویی قائلین به رجعت معتقد هستند که حوادثگذشته تکرار میشود پس میتوان گفت: «رجعت در اسلام هم نباید برای انتقام باشد زیرا اگر چنین باشد تکرار تاریخ نیست در حالی که در رجعت ادعا این است که حوادثتاریخی تکرار میشود. پاسخ این است اگر گفته میشود که تاریخ امتهای پیشین در امت اسلام تکرار میشود مراد این نیست که اهداف آن حادثهی تاریخی هم در امت اسلام مانند انگیزههای گذشتگان باشد بلکه تنها در اصل حادثه که همان رجعت
است تشابه وجود دارد نه اینکه فلسفهی رجعت در امتهای گذشته دقیقاً همان فلسفهی رجعت در امت اسلام باشد.
شبههی ششم
هیچ دلیل عقلی بر وقوع رجعت وجود ندارد.
پاسخ: مراد ایشان از دلیل عقلی چیست؟ اگر مراد ایشان از دلیل عقلی آن دسته از احکام قطعی پیشین است که در دانش ریاضی یا هندسه از آن استفاده میشود که هیچ جای احتمال خلاف باقی نمیگذارد، باید بگوییم که این معنا از دلیل عقلی تنها در اصول دین مانند اصل توحید، نبوت و معاد وجود دارد و سایر آموزههای دین به این معنای خاص از دلیل عقلی، عقلی نیستند. هم چنان که بسیاری از اعتقادها مربوط به زندگی شخصی ما انسانها به این معنا، دارای دلیل عقلی نیستند. بر اساس این معنا از دلیل عقلی اثبات اینکه ما در فلان شهر زندگی میکنیم یا دارای فلان مدرک تحصیلی هستیم یا آنکه از فلان پدر و
مادر میباشیم ممکن نیست و این امور فاقد دلیل عقلی خواهد بود. اگر مراد ایشان از دلیل عقلی، دلیل عقلایی است بدین معنا که مورد پذیرش عقلا قرار گرفته و آنها بر اساس آن به انجام کارها میپردازند که به ظاهر مراد وی از دلیل عقلی همین است. سخن وی ادعایی باطل است زیرا اهداف عقلایی گران سنگی برای رجعت وجود دارد.
یکی از بزرگترین اهداف رجعت تقویت ایمان به معاد و حیات مجدد انسانها پس از مرگ است. از آنجا که رجعت قرین با زمان ظهور است و جامعهی مهدوی جامعهای متعالی و آرمانی است و یکی از ویژگیهای جامعهی آرمانی این است که اعتقاد به معاد و زندگی ابدی در آن پر رنگ است و شهروندان آن جامعه رفتار خود را به گونهای تنظیم میکنند که بیشترین سعادت را در زندگی ابدی خویش تأمین کنند؛ رجعت نقش به سزایی در تقویت این امر خطیر یعنی ایمان به معاد و حیات پس از مرگ داشته و موجب نهادینه شدن این اعتقاد مترقی در آحاد جامعه میشود.
رجعت دارای فواید دیگری نیز هست که به نظر میرسد همین هدف گران سنگ عقلایی رجعت برای اثبات عقلایی بودن آن کافیاست افزون بر این آقای گنجی بر آن است که مدعای رجعت را با نقل هم نمیتوان موجه ساخت. حال نکته اینجاست که فهم ایشان از نقل، فهم صحیحی نیست. مگر نقل در عرض عقل است؟
از نگاه آشنایان به مسایل اسلامی، نقل و عقل در طول یکدیگرند و مغایرتی با هم ندارند، در حقیقت نقل همان درجهی کاملتر عقل است. نقل، در حقیقت از عالیترین درجات عقل است که انسانهای معمولی از فهم آن عاجز هستند لذا انسانهای الهی در سایهی تأییدهای خداوند متعال دریافتهای عقلانی خود را از روی لطف و رحمت در اختیار سایر اقشار جامعه قرار میدهند بنابراین حتی اگر توجیه عقلانی برای آموزهای نداشته باشیم و صرفاً دلیل نقلی آن را تأیید کنیم باز هم باید بدان آموزه معتقد باشیم زیرا نقل در حقیقت عقل برتر است و معنای این سخن این است که دلیل عقلایی برای آن آموزه وجود
دارد هرچند فهم ما قاصر از درک آن واقعیّت باشد.
شبههی هفتم
ریشهی غلو در حق ائمه مانند عصمت، مهدویّت و رجعت به ابن سبای یهودی باز میگردد.
پاسخ: این شبهه از شبهات قدیمی و نخ نما شده برضد مذهب تشیع است. در منابع قدیمی اهل تسنن مانند «ملل و نحل شهرستانی»، «مقدمه ابن خلدون»، «عقد الفرید»، «ابن عبد ریه» و «فجر الاسلام» نوشتهی «احمد امین» آمده است. احمد امین تصریح دارد که شیعه اعتقاد به رجعت را از «عبدالله بن سبا» گرفته و وی این عقیده را از یهود گرفته زیرا از نظر یهود، «الیاس نبی» نمرده است بلکه به آسمان صعود کرده است و به زودی باز میگردد.[۴]
در پاسخ به این مدعیان، علامّه عسکری تحقیقات ارزشمندی ارایه کرده است. ایشان در کتابی به نام «عبدالله بنسبا» اثبات میکند که عبدالله بنسبا اساساً شخصیّت واقعی و حقیقی نداشته و داستان وی ساخته و پرداختهی «سیف بن عمر کذاب» است. وی در کتب رجالی نه تنها توثیق نشده بلکه به عنوان کافر، جاعل حدیث، غیرقابل اعتماد و دروغگو معرفی شده است. حتی دانشمند شهید اهل سنت، «طه حسین» مصری نیز به غیرواقعی و جعلی بودن شخصیّت عبدالله بنسبا اعتراف دارد[۵] بنابراین اگر ریشهی اتهام تشبه تشیع به یهود، گزارشهای سیف بنعمر از عبدالله بنسبا باشد، این اتهام بیپایه است زیرا
عبدالله بنسبا شخصیّتی مجهول و غیرواقعی است. به علاوه هم چنان که در گذشته متذکر شدهایم رجعت ریشه در قرآن کریم، روایات اهل بیت و اجماع علمای شیعه دارد و در سلسهی راویان روایتی که به اثبات رجعت میپردازد هیچگاه به عبدالله بنسبا بر نمیخوریم.
پاسخ دیگر آنکه صرف مشابهت میان دو آموزه بدین معنا نیست که آموزهی اخیر ریشه در آموزهی سابق داشته و از آن وام گرفته است به عنوان مثال در قرآن میخوانیم: «یا ایها الذین آمنوا کتب علیکمالصیام کما کتب علی الذّین من قبلکم لعلکم تنقون»[۶]
ترجمه: روزه بر شما نوشته شده هم چنان که بر کسانی پیش از شما نوشته شده، شاید با تقوی شوید.
معنای این آیه این نیست که روزهای که در اسلام آمده از دین یهود و یا مسیح قرض گرفته شده است، بلکه مسألهی روزه در اسلام به طور مستقل از جانب خداوند شرح داده شده و باید به برادران اهل سنت گفته شود که اگر تشابهی میان دو آموزه در دو دین بود بدین معنا نیست که دین دوم ساخته و پرداختهی دین اول است و الّا باید گفت از آنجا که در اسلام احکامی مثل نماز، روزه، قربانی و زکات وجود دارد و در امتهای گذشته هم وجود داشته است باید گفت که اسلام همان یهود است، نتیجهای که هیچ یک از علمای اهل تسنن بدان راضی نیستند. بنابراین صرف تشابه میان دو دین در آموزهای واحد، موجب آن نیست که
دین دوم را وامدار دین اول و برگرفته از آن بدانیم.
عصمت ائمه و اهل بیت(علیهالسلام) نیز برگرفته از آیات قرآن نظیر «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و بطهّرکم تطهیرا؛ همانا خدا میخواهد که پلیدی را از شما[اهل بیت] دور کند و شما را پاک دارد» میباشد که بر این موضوع اشاره دارد. بنابراین عصمت هم مانند رجعت ریشهای قرآنی دارد نه ریشهای یهودی.
با توجه به پاسخهای ارایه شده به شبهات میتوان چنین نتیجه گرفت که آموزهی رجعت از پشتوانهی عقلی، قرآنی و روایی برخوردار است و ادلهی مخالفین آن از استحکام برخوردار نبوده و سست و بیپایه است.
پینوشتها:
[۱] الایقاظ، الحرّ العاملی، ص ۱۰۸
[۲] ابن ماجه انسن، ج۲، ص۱۳۲۲
[۳] سورهی انفال، آیهی ۱۳۳
[۴] فجرالاسلام، ص۳۱۶
[۵] علی و بنوه، صص۹۰-۹۳
[۶] سورهی بقره، آیهی۱۸۳
نویسنده: دکترسید اباذر نبویان؛ استاد حوزه و دانشگاه
منبع : سایت برهان