غفلت سینما در پرداختن به قهرمانان دفاع مقدس
با توجه به ظرفیت سینمای دفاع مقدس در ایجاد قهرمان سینمایی، سالهاست چهره قهرمانان تازه و ماندگار بر پرده جادو نقش نبسته و این پرسش مطرح میشود که آیا سینماگران راه درستی را از «حاج کاظم» تا «مجید سوزوکی» طی کردهاند یا در میانه راه به بیراهه رفتهاند؟
به گزارش خبرنگار سینمایی باشگاه خبری فارس توانا، هنر-صنعت سینما در تمام عمر خود همواره با قهرمانش به یاد آورده شده و تأثیرپذیری شدید تماشاگر از قهرمان پرده نقرهای غیرقابل انکار است. ترمیناتور، راکی، سوپرمن، بتمن، اسپایدرمن،بنتن، خوجه در نجات سرباز رایان، جک باور و مایکل اسکوفیلد، نسل تکامل یافته گلادیاتور، زورو، شوالیههای عدالت و رابینهود هستند که هر روز ببش از پیش خود را در قلب مخاطبان جای میدهند و شعار ناجی بودن صاحبان این قهرمانان در حال تبدیل شدن به هنجاری جهانی است، هنجاری بسیار خطرناک که شائبه مشروعیت جهان غرب را در پی خواهد
داشت.
سینمای غرب در این استراتژی هوشمندانه، در صدور قهرمانانش به دنیا همواره بر اساس اصول خود گام برداشته سعی دارد که مشروعیت اقتصاد، سیاست و حکومت استکباری و نامشروع خود را به جهان تفهیم کند و چه شگفتانگیز که به حق، این مأموریت ناحق را به انجام رسانده به طوری که میبینیم شخصیت «باربی» که نماد اشرافیگری و مصرفگرایی است پیام آنلاین خود را به سراسر جهان منتقل میکند و هنوز نیز در تکاپو برای موفقیت بیشتر است.
غرب تلاش دارد با قهرمانسازی در مدیوم سینما، جنگافروزیهای گسترده خود را نیز به مفاهیمی چون شجاعت، شهامت و واژه مقدس دفاع نزدیک کند و در این میان باید دید کشور ما در این جنگ تن به تن چگونه به میدان آمده و آیا تاکنون قهرمانان سینمای ایران بعد ملی یا جهانی یافتهاند.
اگر از سیستم قهرمانسازی سینمای قبل از انقلاب گذر کنیم، در سالهای پس از انقلاب و با تولد و احیای سینمای ملی و اخلاقی، روند ایجاد قهرمان در فیلم ایرانی تغییر کرد و «انقلاب اسلامی» و «دفاع مقدس» دو اتفاق مهم تاریخ این سرزمین، خود بهترین زمینه را برای ایجاد قهرمانان سینمایی به وجود آورد اما واقعیت آن است که سینمای ایران از این بستر به خوبی استفاده نکرده است.
به عبارتی دیگر کپیبرداری از قهرمانهای فرنگی و گاه حتی تکثیر قهرمان فیلمفارسیها در سینمای روز ایران رواج بیشتری نسبت به آنچه باید، داشته و سئوالات بیپاسخی را به دنبال داشته است؛ اینکه به راستی سهم سینمای دفاع مقدس در قهرمانپروری به چه میزان بوده، آیا موفق عمل کرده یا در این امر غفلت شده و در صورت غفلت، راهکار برون رفت از آن چیست؟ برای یافتن جواب تمامی این سؤالات به سراغ سینماگران ژانر دفاع مقدس رفتیم تا شاید ریشه مشکل را خودشان بیابند.
* فیوضی: قهرمانپروری اصولی در سینمای دفاع مقدس انگشتشمار است
«مهدی فیوضی» که فیلمنامهنویسی و کارگردانی فیلم «نفوذی» را در کارنامه هنری خود دارد با بیان این این که ما در دروان دفاع مقدس قهرمانان کمی نداشتیم، بر ین اعتقاد است که قهرمانان دفاع مقدس از جنس اسلامی - انقلابی بودند نه از نوع قهرمانان پوشالی سینمای هالیوود و با توجه به نقش آنها در حفظ نظام و انقلاب، مسئولان و هنرمندان سینمای دفاع مقدس در امر قهرمانپروری کوتاهی کرده و ما تنها به اندازه انگشتان دست رویکرد درست و اصولی قهرمانان را در قالب داستان فیلمها مشاهد میکنیم.
این فیلمنامهنویس با اشاره به سخن امام راحل مبنی بر «شهادت، هنر مردان خداست» میگوید که ما باید هنر مردان خدا را به شایستگی به تصویر کشیم تا بر اساس قهرمانپروری هم مردم کشورمان سیراب شده و هم قهرمانان دفاع مقدس در ترویج اسلام و انقلاب در سطح جهان موفق باشند.
فیوضی موفقیت در این امر را منوط به جدی گرفتن امر تحقیق و پژوهش در فیلمنامهنویسی میداند و معتقد است: نباید به افراد محدود فیلمنامهنویس در این ژانر بسنده کرد، بلکه باید استعدادهای جوان کشف شود و پیشکسوتان این عرصه به دور از دغدغه معاش این افراد را هدایت کنند و داستانها در کارگاههای فیلمنامهنویسی بارها و بارها بازنویسی تا نتیجه مطلوب حاصل شود.
*دهنمکی: به شناساندن قهرمانان دفاع مقدس نیاز داریم نه به قهرمانسازی
«مسعود دهنمکی» خالق سه گانه «اخراجیها» با شخصیت محوری «مجید سوزوکی» نیز بر این اعتقاد است که ما به شناساندن قهرمانان دفاع مقدس نیاز داریم نه قهرمانسازی، چرا که جنگ تحمیلی آکنده از قهرمانهای متعدد و متنوع است و در این بین مجالی برای تخیل باقی نمیماند.
وی با بیان اینکه دفاع مقدس بستر قصههای ناگفته فراوانی از قهرمانان گمنام است، میگوید: به نظرم سینمای دفاع مقدس در معرفی قهرمانان جنگ ضعیف عمل کرده است، به عنوان مثال در «اخراجیها» زمانی که برای مردم از شخصیتی صحبت میشود که از تعلقات دنیا برای حفظ دین و کشورش گذشته، شاهد اقبال تماشاگر هستیم؛ حال دفاع مقدس بسیار گرمتر از «مجید سوزوکی» ها هم داشته و قهرمانانی که رزمنده، آزاده و جانبازاند و متأسفانه ما از کنار قهرمانان زنده خود نیز بی تفاوت عبور میکنیم؛ در حالی که میتوان با واکاوی زندگی این افراد ضعف قهرمانپروری در سینمای دفاع مقدس را به میزان
زیادی رفع کنیم.
کارگردان سهگانه «اخراجیها» مهمترین راهکار برون رفت از شرایط موجود در سینمای دفاع مقدس را نگارش دقیق و اصولی فیلمنامه میداند و معتقد است که باید قهرمان جنگ ابتدا در متون درسی و بعد در فیلمنامهها وارد شوند تا تصور قهرمانی «پترس فداکار» از ذهن نسل بعدی انقلاب محو و فداکاران واقعی این مرزو بوم را بشناسد.
*شاهحسینی: تا ایدهآل قهرمانپروری در سینمای دفاع مقدس، راه زیادی باقی است
«انسیه شاه حسینی» که نامش با جنگ و هویزه عجین است و «پنالتی» و «شب بخیر فرمانده» را به نام خود ثبت کرده در راه بازدید لوکیشن فیلم «زیباتر از زندگی» است تا زندگی شهید علمالهدی را به تصویر کشد.
وی با خوشرویی تمام از تلاش سینماگران ژانر دفاع مقدس در قهرمانپروری میگوید و معتقد است: با توجه به داستان و شخصیت میتوان در شخصیتپردازی مانور داد و به نظرم در سینمای دفاع مقدس نیز فیلمسازان هر یک به نوعی برای قهرمانپروری تلاش کردهاند اما تا رسیدن به ایدهآل این مقوله راه بسیاری باقی است.
وی افزود: ما باید بدانیم نگارش فیلمنامه منوط به آگاهی و مطالعه دقیق در خصوص موضوع مورد نظر و در زمینه دفاع مقدس دارای حساسیت چند برابر است.
*راد: سینمای دفاع مقدس گرفتار اکشن و جنگ و خشونت است
«سعید راد» که خود در نقش قهرمانان زیادی بازی کرده و «عقابها» را میتوان با نام وی به خاطر آورد، درباره قهرمان و قهرمانپروری در سینمای دفاع مقدس نظرات جالبی دارد؛ وی معتقد است تمام افرادی که در طول ۸ سال، برای دفاع از ایران به جبههها رفتهاند، قهرمان هستند و نمیتوان عظمت آنها را در سینما به تصویر کشید و تنها تلاش سینما و سینماگران در این مسئله خلاصه میشود که همه بدانند چنین جنگ و چنان دفاعی وجود داشته است.
بازیگر فیلم «دوئل» با اشاره به رشادتهای رزمندگان در دفاع مقدس میگوید: کسی که از جان خود میگذرد تا وطن و اعتقاداتش حفظ شود، باید واژهای بالاتر از قهرمان به وی اطلاق شود؛ بنده با وجود اینکه در فیلمهایی چون «عقابها»، «عبور از میدان مین»، «مرز» و «دوئل» تجربه نقش آفرینی در قالب قهرمانهای دفاع مقدس را داشتهام اما شاید تنها در این نقشها بازی کردهام و نتوانستهام به عمق این شخصیتها پی ببرم چرا که این ماجرای عجیب و پیچیدهایست.
وی عملکرد سینمای دفاع مقدس را در قهرمانپروری ضعیف دانسته و میگوید: سینمای امروز ما گرفتار پرداختن به اکشن و جنگ و خشونتهای وارده از رژیم بعثی عراق است؛ در حالی که میتوان با واکاوی در شخصیتهای جنگ که هنوز زندهاند مانند شیمیاییها و جانبازان و حتی شهدا و تغییر زاویه دید در پرداختن به این شخصیتها بحثروایت را در سینمای دفاع مقدس را بهبود داد.
*سلحشور: به جای قهرمانپروری گرفتار ستارهسازی هستیم
«فرجالله سلحشور» که علاوه بر بازی در نقش قهرمانان دفاع مقدس، به تصویر کشیدن چهرههای مقدس ادیان از دغدغههای مهمش محسوب میشود، معتقد است: ما در سینمای دفاع مقدس در جایی که باید قهرمان پروری میکردیم که این مهم را به انجام نرساندیم، چرا که قهرمانان دفاع مقدس ظرفیت بالایی در الگوسازی شجاعت، شهامت، ایثار و ایمان دارند اما از این ظرفیت وجودی استفاده درست و اصولی نشده است و با کمال تأسف باید گفت ما حتی نتوانستیم نام یکی از این قهرمانان را زنده نگاه داریم، ما فیلم ساختهایم اما با یک مشت قهرمان گمنام آمدهاند و رفتهاند و ماندگار نبودهاند.
کارگردان سریال «یوسف پیامبر» با اظهار تأسف از این شرایط میگوید: اگر در سایر ژانرهای سینما دقت کنید به روشنی میبینید بازیگران به عنوان آرتیست و ستاره برای مخاطبان مطرح هستند، اما در سینمای دفاع مقدس که پناسیل زیادی برای قهرمانپروری و احیاگری به حق قهرمانان دفاع مقدس وجود دارد، از این امر غفلت شده و ما در سینما به جای قهرمان پروری گرفتار ستارهسازی هستیم.
وی بر این اعتقاد است که قهرمانپروری در این ژانر تنها از طریق رجوع به قهرمانان واقعی قابل تحقق است.
* گبرلو: سینماگران دفاع مقدس در نوع قهرمانپروری بلاتکلیفاند
«محمود گبرلو» نیز در خصوص قهرمانپروری در سینمای دفاع مقدس به عنوان منتقد سینما نظرات متفاوتی دارد؛ وی با بیان اینکه لازمه جذابیت داستانهای داراماتیک داشتن یک قهرمان خوب، مثبت و جذاب است، میگوید: ما در فیلمنامههای دفاع مقدس نتوانستهایم شخصیتی را در بار داراماتیک قصه جای دهیم و این ژانر از سینما با ضعف بسیار جدی در قهرمانپروری مواجه است.
این منتقد و کارشناس سینما افزود: این در حالی است که ما گنجینههایی از قهرمانان واقعی در دفاع مقدس داریم که فیلمنامهنویسان میتوانند با رعایت اصول حرفهای دراماتیک به وسیله آنها داستانهای فوقالعادهای خلق کنند.
وی با اشاره به پتانسیل حماسه و جنگ در ایجاد شور و هیجان در داستان فیلم معتقد است: در جهان امروز داشتن قهرمان برای جذب مخاطب یک اصل است و حال مطلوب است؛ ما این اصل را در کنترل خود قرار داده و سینماگران ما از شخصیتهای جذاب، متنوع و متعدد جنگ در این خصوص بهرهبرداری کنند.
گبرلو با تأکید بر رکود سینمای دفاع مقدس بر این اعتقاد است که این شرایط به سبب این است که تکلیف برنامهریزان و سینماگران ما با نوع قهرمانپروری در سینمای دفاع مقدس معلوم نیست، در حالی که دفاع مقدس ما الگوهای برزگی چون شهید همت، شهید باکری و بسیاری از افراد دیگر را داراست که کافی است در زندگی این افراد جستجو کرده و داستانها و الگوپردازی مناسب استخراج شود.
*قهرمانان دفاع مقدس پشت پرده فراموشی گرفتار شدهاند یا غفلت؟
با تمام این تفاسیر به نظر میرسد باید دید آیا به راستی سینمای دفاع مقدس در نوع قهرمان پروری دچار سردرگمی است؟ یا در یادآوری و بهرهگیری از قهرمانان زنده و حاضر دچار عارضه تلخ فراموشی شده؟ آیا باید تماشاگران سینمای دفاع مقدس تنها آرزوی تکامل حاج کاظم و سعید از کرخه تا راین را داشته باشند و پژواک صدای لرزان حاج کاظم را باز هم از کنج آژانس شیشهای بشنویم که میگفت من تنهایم، شما فراموشم کردهاید؟؛ آیا ما راه درستی را از حاج کاظم تا مجید سوزوکی طی کردهایم یا در میانه راه به بیراهه رفتهایم؟