«قهوهی تلخ» واقعیت مییابد؟
یک باستانشناس از احتمال کشف شواهدی از سفالهای منسوب به پارسیان نخستین در استان فارس خبر داد.
به گزارش ايسنا، محمدتقي عطايي براي رسالهي دكتري خود موضوعي را انتخاب كرد كه به گفتهي خودش، يك موضوع بغرنج در باستانشناسي ايران در ارتباط با تشکيل شاهنشاهي هخامنشي است. به اين ترتيب كه تا كنون مشخص نبود مردمي که شاهنشاهي هخامنشي را ساختند، ابتدا در چه زماني، از چه مسيري و چگونه به فارس وارد شدند. در واقع، در حال حاضر از نظر باستانشناختي مدرکي ملموس از دورهي شكلگيري شاهنشاهي هخامنشيان در فارس موجود نيست، زيرا از سالهاي حدود ۹۰۰ پيش از ميلاد تا ۵۵۰ پيش از ميلاد، يك خلأ ۳۰۰ ساله وجود دارد؛ اما با كاوشي كه عطايي انجام داده، به نظر ميرسد پس از سالها، مدارکي
باستانشناختي از اين خلأ ۳۰۰ ساله كشف شده است. البته براي اطمينان از اين موضوع، بايد منتظر انجام آزمايشهاي كربن ۱۴ بود.
عطایی در گفتوگو با خبرنگار بخش میراثفرهنگی ایسنا دربارهی چگونگی آغاز کاوش باستانشناسی در تپهی «قصر دشت» در نزدیکی جنوب سد سیوند، توضیح داد: با وجود اینکه باستانشناسان نامآوری مانند گیرشمن، سامنر، استروناخ و بوشارلا دربارهی آغاز دورهی هخامنشی و چگونگی ورود پارسیان نخستین به فارس بررسیها و کاوشهایی را سرپرستی کردهاند، ولی هنوز جواب قطعی به این موضوع داده نشده است. در واقع، از نظر باستانشناختی مشخص نیست که این مردم(پارسیان ایرانیزبان) چه زمانی و از چه مسیری به فارس وارد شدند و پس از ورود، آمیزش قومی بین نورسیدگان پارسیزبان و عیلامیان
بومی منطقه چگونه بوده است.
این باستانشناس ادامه داد: در اینباره، ویلیام سامنر دو پیشنهاد را مطرح کرده است؛ نخست اینکه ممکن است پارسیان، قبایل کوچرویی بوده باشند که بهصورت عشایری زندگی میکردند. طبق این فرضیه، در چنین صورتی نمیتوان از این مردم، نهشتههای باستانشناختی را بهصورت تپه و در نتیجه، خردهسفال کشف کرد. در فرضیهی دوم، سامنر پیشنهاد کرد که احتمال دارد، پارسیان اولیه که بعدها شاهنشاهی هخامنشی را تشکیل دادند، یکجانشین بوده باشند و از آنجا که مرحلهی پیش از هخامنشی در فارس از نظر باستانشناختی به فرهنگ «شغا تیموران» موسوم شده است، در نتیجه شاید بتوان سفالهای
فرهنگ شغا و تیموران را به پارسیان اولیه منسوب کرد.
او با بیان اینکه این فرضیه چندان بنیانی ندارد، در اینباره توضیح داد: زیرا بین فرهنگ «شغا تیموران» و دورهی هخامنشی، ۳۰۰ سال وقفه وجود دارد که از نظر باستانشناختی از آن مطلقا چیزی نمیدانیم. همچنین بهلحاظ گونهشناسی، تحول سفالهای منقوش فرهنگ «شغا تیموران» را به سفالهای سادهی هخامنشی نمیتوان نشان داد.
این باستانشناس در ادامه بیان کرد: براساس تمام اطلاعاتی که وجود داشت، در پایاننامهام اینگونه فرض کردم که اولا مهاجران اولیهی پارسیزبان به فارس یا دست کم بخش قابل ملاحظهای از آنها، یکجانشین بودهاند و دیگر اینکه براساس متون تاریخی، یعنی گلنوشتههای آشوری، بابلی، عیلامی و اورارتویی شایسته است، رد آنها را با سفالهای مشابه عصر آهن ۳، در غرب و شمال غرب ایران مانند آنچه در تپههای گودین، حسنلو، نوشیجان، زیویه، باباجان و ازبکی یافت شده است، میتوان شناسایی کرد.
عطایی با تأکید بر اینکه این موضوع را بیدلیل مطرح نکرده است، اظهار کرد: من در زمان انجام پایاننامهی فوق لیسانس، تعدادی سفال را در باروی تخت جمشید پیدا کردم که شباهتهایی با سفالهای شمال غرب ایران داشت. در همان زمان، سفالی با نقش گاو از آبراهههای زیرزمینی تخت جمشید بهدست آمد که با وجود شباهت به گاوهای نقشبرجستههای تخت جمشید، بیشتر به نمونهی یافتشدهای از دورهی ششم تپهی سیلک کاشان شبیه بود. از آنجا که نمونهی سیلک قدیمیتر بود و نمونهی تخت جمشید نیز بین طراحی نقشبرجستههای تخت جمشید و سیلک قرار میگرفت، به نظر میرسید باید مردمی
نورسیده به فارس وجود داشته باشند که از شمال غرب یا شمال ایران به فارس وارد شده باشند.
وی ادامه داد: این در واقع همان چیزی است که متون آشوری، اورارتویی، عیلامی و بابلی میگویند و واژههای «پارسوا»، «پارسواش»، «پارسوماش» و «پارسه» واژههایی است که از حدود ۸۳۴ پیش از میلاد در متون پیدا میشوند و ابتدا در جنوب دریاچهی ارومیه، جایی بین آذربایجان و کردستان بودهاند که با گذر زمان بهدلیل تجاوزهای نظامی امپریالیسم آشور به ارضهای جنوبیتر و پایینتر کوچیدهاند.
او با بیان اینکه متون باستانی گواهی میدهند که حدود اواخر سدهی هفتم پیش از میلاد، در فارس یک واحد سیاسی جدید با نامهای ایرانی و غیرعیلامی وجود داشته است، گفت: تمام این موارد سبب شد بهدنبال این باشیم که آیا بهلحاظ باستانشناختی، ردپایی از مردم نورسیده را میتوانیم پیدا کنیم یا خیر، زیرا شکلگیری شاهنشاهی هخامنشی در حال حاضر از نظر باستانشناختی در خلأ است و فقط ساختمانهایی را در پاسارگاد از این دوره میشناسیم و سفالهای شناساییشده نیز به آخر دورهی هخامنشی متعلق هستند.
وی با اشاره به اینکه تا وقتی سفال این مردم و این دورهی بسیار مهم زمانی را نشناسیم نمیتوانیم استقراگاههای(تپهها) آنها را شناسایی کنیم و وقتی هم تپهها را نشناسیم، برآورد جمعیتی نمیتوانیم داشته باشیم، بیان کرد: فعلا بهلحاظ نظری این را میدانیم که شاهنشاهی هخامنشی در زمان تشکیل، به جمعیت زیادی نیاز داشت تا بتواند سرباز تأمین کند و جنگها را پیش ببرد و کارگرانی میخواست تا ساختوسازهای عظیم این دوره را سروسامان دهند.
این باستانشناس همچنین گفت: موضوع مهم دیگری که باید بررسی شود، این است که بدانیم در همان زمانی که پارسها به فارس وارد شدند، بومیان عیلامی چه میکردند و کجا بودند؟
او همچنین یادآوری کرد: جدیدترین کاوشهای انجامشده در منطقه، در تپهی نورآباد و تل اسپید بود که در تاریخگذاریهای انجامشده یک خلأ ۳۰۰ ساله وجود دارد و جوابی دربارهی این ابهام گرفته نشده است. در واقع، آخرین مرحلهی تاریخی موجود در فارس، مرحلهی فرهنگی تیموران است که سال ۹۰۰ پیش از میلاد تمام شد و پس از آن، دورهی هخامنشی در ۵۵۰ پیش از میلاد آغاز شد. بین این دو دوره، ۳۰۰ سال وقفه وجود دارد که آن را نمیشناسیم. دلیل آن هم شاید به نشناختن سفال این دوره مربوط شود که سبب میشود، نتوانیم تپهای را بهدرستی انتخاب کنیم و به همین دلیل، این خلأ همیشه وجود داشته
است.
عطایی در ادامه اظهار کرد: در این راستا همهی تپههایی را که شواهد باستانشناختی از هزارهی دوم پیش از میلاد تا دورهی هخامنشی را در سطح خود نشان داده بودند، بازدید کردیم. منطقهی مورد بحثدر حوزهی رود کر واقع است که از کامفیروز تا دریاچهی بختگان را شامل میشود. از آنجا که سه مکان بسیار مهم تاریخی پاسارگاد، ملیان و تخت جمشید استقرارگاههایی هستند که در این متون به آنها اشاره میشود، منطقیتر آن بود که پارسیان اولیه را در همین منطقه جستوجو کنیم تا اینکه بخواهیم آنها را در دیگر مناطق فارس مانند فسا، جهرم یا داراب جستوجو کنیم.
وی ادامه داد: به این ترتیب مشخص شد، حدود ۱۵۰ تپه وجود دارند که از بین آنها در سه تپه سفالهای مشکوکی مشابه سفالهای منقوش عصر آهن ۳ غرب و شمال غرب ایران بهدست آمدند؛ ولی در هر تپه فقط یک سفال پیدا شد و این تعداد سفال در باستانشناسی، خیلی قابل اعتماد نیست. همچنین از میان این سه تپه، یک تپه بعدها به گورستان اسلامی تبدیل شده و یکی هم تپهی نسبتا کوتاهی است که هیچکدام شرایط لازم را برای کار ما نداشتند و ممکن بود نتیجهی لازم را ندهند. بر این اساس، تپهی «قصر دشت» را انتخاب کردیم که با حدود ۵ / ۱ متر ارتفاع، از دورهی صفوی تا هزارهی ششم را بدون وقفه داشت و فقط
همین وقفهی ۳۰۰ ساله در آن گزارش نشده بود. در اینباره باستانشناسانی از جمله لیندا جیکوب، سامنر و علیزاده گفتهاند که توالی دورههای تپه بهجز دورهی میان تیموران تا هخامنشی، کامل است.
او با اشاره به محدودیتهای زمانی و مالی موجود در هنگام کاوش، بیان کرد: برای انجام کار، کل تپه را بهصورت شبکههای ۱۰ در ۱۰ تقسیمبندی و ۸۶هزار قطعه سفال را بررسی کردیم که مشخص شد، سفالهای مشابه عصر آهن ۳ بیشتر در سمت شرق تپه پراکندهاند. به این ترتیب، در آنجا گمانه را انتخاب و کاوش را آغاز کردیم.
عطایی با اشاره به کشف سفالهای نخودیرنگ منقوشی که مشابه آنها در سیلک، زیویه، تپهی حسنلو و باباجان یافت شده و تا کنون هم نمونهی آنها در فارس پیدا نشده بود، توضیح داد: مشکلی از نظر آثار سطحی وجود نداشت؛ ولی در کاوش به مسألهی جالبی برخورد کردیم که آن هم وجود نهشتههایی با بیش از هشت متر ضخامت از دورهی مورد بحثبود. این در حالی است که ما انتظار پیدا کردن یک لایه را با ضخامت نیم متر یا حداکثر یک متر داشتیم. به نظر میرسد، این هشت متر نهشت با سفالهای مورد نظر ما، همان ۳۰۰ سالی است که بهدنبال آن بودیم.
او ادامه داد: دربارهی این نهشتهگذاری هشت متری بهدرستی نمیدانیم چه اتفاقی رخ داده است. شاید ساختوسازهای عظیم در آنجا انجام شده، ولی فقط همین را میدانیم که سفالهای کشفشده، مشابه سفالهای عصر آهن ۳ در شمال غرب ایران است. البته آنچه اکنون مطرح میشود براساس مقایسه، تجربه و نمونههای سطحی است که به عصر آهن ۳ نسبت داده میشود و برای بررسی دقیقتر باید آزمایشهای «کربن ۱۴» انجام شود.
این باستانشناس همچنین در تکمیل گفتههای خود، اظهار کرد: در تاریخ فرهنگ ایران در فارس، دو واقعیت مسلم مربوط به دورهی عیلامی و هخامنشی وجود دارد؛ یک واقعیت غیرقابل انکار این است که یکسری مردم بومی در فارس و انشان باستان زندگی میکردند که عیلامی بودند و کتیبههای آنها در ملیان و نقشبرجستههایشان در نقش رستم و کورنگون یافته شده است. همچنین ۳۰هزار گلنوشتهی عیلامیزبان نیز از آنها در تخت جمشید پیدا شده است. به این ترتیب، بهلحاظ تاریخی میدانیم که این افراد سههزار سال در فارس که جزو کنفدراسیون عیلام است، زندگی میکردند.
او افزود: یک واقعیت مسلم دیگر این است که گروه دیگری از مردم به فارس وارد شدهاند که پارسی نامیده میشدند و زبانشان جزو زبانهای ایرانی و غیرعیلامی بوده است و همین افراد بعدها شاهنشاهی هخامنشی را ایجاد کردند.
وی با اشاره به اینکه از نظر باستانشناختی، مردم تازهوارد، سفال جدیدی نیز با خود میآوردند و اینکه بهنظر میرسد، این دو قوم زندگی مسالمتآمیزی کنار یکدیگر داشتهاند، گفت: آنچه ما در جریان این کاوش به آن دست یافتیم، اثبات این موضوع است که سفالهای جدیدی مربوط به قرنهای هشتم، هفتم و ششم پیش از میلاد و مربوط به دورهی پیش از هخامنشیان کشف شدهاند که قطعا وارداتی هستند. به این معنی که همان جا تولید میشدند، ولی ادامهی سنتهای سفالگری بومی فارس نیستند و الگوی ساخت آنها وارداتی بوده است.
عطایی با اشاره به وسعت ۲/۲ هکتاری محوطه، دربارهی اینکه چه کسانی در گذشته در این تپه کاوش یا بررسی انجام دادهاند، بیان کرد: محمود راد در سال ۱۳۲۰ سه گمانه روی این تپه باز کرد که به نتیجهی خاصی نرسید و گزارشی نیز از او وجود ندارد. حتا از محل این سه گمانه، نقشه و نشانی وجود نداشت. محل این سه گمانه را با کمک یک روستایی کهنسال که دورهی فعالیت راد را به خاطر داشت، پیدا کردیم.
اين باستانشناس در پايان تأكيد كرد: اگر آنچه را كه يافتهايم و نتايجي كه گرفتهايم درست باشد، خلأ تاريخي ـ فرهنگي ۳۰۰ ساله بين دورهي هخامنشي و مرحلهي فرهنگي تيموران پر ميشود. براي اطمينان از اين نتيجه بهزودي آزمايشهاي كربن ۱۴ در دانشگاه مونيخ روي نمونههاي زغال که از لايههاي مختلف تپه برداشت شده است، انجام خواهد شد.