امپراطوری آقازادههای فرهنگی
داستان از حاشیه یک دیدار رسمی آغاز شد: مهتاب ترک بیات، نفر سوم کنکور هنر در دیدار نخبگان دانشجویی وقتی پشت تریبون رفت نکتهای را مطرح کرد که واکنش رهبر انقلاب را هم در پی داشت
جهان: چالشی ترین بخش سخنان این دختر جوان، اعتراضش به موضوعی بود که خود نام آن را پدیده آقازاده های فرهنگی گذاشته بود. اگرچه اين عبارت براي نخستين بار در حضور رهبري استفاده ميشد اما موضوع زياد تازهاي براي اهالي مطبوعات و فعالان عرصه فرهنگ نبود.
خانم بیات معتقد بود یکی از معضلات کنونی عرصه فرهنگ حضور فرزندان مسئولان در این عرصه و اعتماد بالای مسئولان به آنها و سرعت بالای پیشرفت و تصدی مسئولیت های حساس فرهنگی است.
رهبر از وجود چنین پدیده ای ابراز تعجب کرد و گفت: «راجع به آن مسئله اَشرافیت فرهنگى و آقازادههاى فرهنگى که آن دختر عزیزمان گفتند، من در این زمینه واقعاً چیزى نشنیدهام. با اینکه تصور خودم این است که در مسائل گوناگون گزارشهاى متنوعى را میشنوم، اما این براى من خیلى حرف تازهاى بود. ایشان گفتند مصادیقى هم در اختیار دارند. حتماً به من منعکس بشود، یعنى گزارش بنویسید. واقعاً اگر چنین چیزى هست، خیلى بد است. من چیز قابل توجهى در این زمینه نشنیدهام. البته ممکن است پسر یا دخترِ فلان مسئول توى دبیرستان یا توى دانشگاه پُز بدهد که من مثلاً پسر فلانىام، اما این به صورت
یک فرآیند تربیتى دربیاید، تأثیراتى بگذارد بر روى گزینش، بر روى سوادِ بیشتر پیدا کردن و چه و چه، خیلى چیز بدى است. اگر چنین پدیدهاى وجود داشته باشد، باید جلویش را گرفت. از آن خواهر عزیزم می خواهم گزارش دقیق به همراه جزئیاتی از این موضوع برای من ارسال کنند تا من بررسی کنم.»
***
اول: بفرما شغل!
فارغ التحصیل اقتصاد از دانشگاه شریف، کارشناس ارشد ارتباطات از دانشگاه علامه، نفر اول المپیاد بسیج در رشته ادبیات، برگزیده جشنواره خوارزمی و دارنده مدال از مسابقات ژنو، فارغ التحصیل مهندسی صنایع از دانشگاه امیرکبیر، لیسانس عمران و دو سال کارورزی در یک شرکت ساختمانی، دارنده نشان تقدیر از رییس جمهور در همایش پژوهشگران جوان، کارشناسی ارشد مدیریت از دانشگاه تهران و…اینها چند نمونه از درخواستهایی است که روزانه به دستمان میرسد و همگی یک درد مشترک دارند؛ «سواد لازم را دارند، تخصص هم دارند و دنبال کار میگردند و جایی برایشان نیست…» این جدای از هزاران هزار
فارغ التحصیل دانشگاه های مختلف کشور است که بدجوری با بیکاری افسرده شدهاند. در چنین اتمسفری، آقای(…) هنوز فارغ التحصیل نشده، یک میز و یک پست و یک عالمه شغل دیگر برایش فراهم است و خانم(…) بدون حتی تحصیلات عالیه، کلی شغل پیشنهادی دارد؛ یا حتی آقای(…) و یا خانم(…) که هر دو هنوز به ۲۵ سالگی نرسیدهاند کلی پست مدیریت(؟!) پیش روی مبارک دارند و باید از منوی متنوع حاضر شده، لطف کرده و یکی را انتخاب کنند اما اغلب چندتایی را با هم انتخاب میکنند و به نام «مشاور» چندجایی با هم سر میزنند و برای رضای خدا کمی هم حقوق میگیرند.
این البته فرق دارد با آن دست فعالیتهای شخصی که خودشان یک موسسه یا شرکت یا نشریه و بنگاه برپا میکنند و با استفاده از بودجههای کلان دولتی، حالش را میبرند…و جوان نخبه کشور بدنبال یک شغل آبرومند با حتی کمترین دستمزد…آقای و خانم(…) اما محال ممکن است کمتر از دو میلیون تومان در ماه _ به عنوان حداقل _ دریافتی داشته باشد؛ بالاخره مشاوره دادن به شکل دو ساعت جلسه هفتگی، مگر کم مشغلهای است؟! جولان بیحساب و کتاب آقازادههایی از جنس فرهنگ که نیازمند انتشار جدولی از اسامی این نوگلان بیابان رانت و پارتی است؛ دیگر یک حرف پنهانی در یک جلسه خصوصی نیست؛ دغدغه خیلی از
نخبه ها و عموم مردم است…
دوم: کار اقتصادی کلاس ندارد!
قبل تر، واژه آقازاده با زدوبند اقتصادی و کارتلهای تجاری و فعالیتهای بازرگانی گره خورده بود اما حالا زمانه عوض شده است و دوره آن کارهای چیپ(!) گذشته است؛ دیگر نمیشود با لپ تاپ و آیپد و تبلت، کشتی واردات و صادرات را بارگیری کرد و دنبال رتق و فتق گمرک بود؛ بی کلاسی است در عصر ارتباطات! حالا دور دور فعالیتهای فرهنگی است؛ بالاخره پسر وکیل و وزیر شدن، داماد وزیر و وکیل شدن، عروس و دختر همین دوستان بعلاوه برخی نظامیهای دانه درشت شدن، باید یک اسم و رسمی برای آدم بیاورد؛ چه بهتر که این اسم و رسم «فرهنگی» باشد؛ مثلا بگویند پسر دکتر(…) سردبیر است. دختر مهندس(…)
مشاور فرهنگی است. داماد آقای(…) و یا عروس سردار(…) مدیر موسسه فرهنگی هنری است. ببینید چقدر شیک و دهان پرکن و تمیز است! هم پول دارد، هم اعتبار و هم کلی جوایز نقدی و غیر نقدی! کافی است آقازاده شوید؛ بشتابید که غفلت موجب پشیمانی است!
سوم: چرا فرهنگ؟ چرا ویژهخواری؟ تکاپو در عرصه فرهنگ برخاسته از یک نگرش پرستیژی و یا آرمانخواهانه است و تفاوت آن با فعالیت در عرصه اقتصادی آن است که آقازاده های فرهنگ دوست، برخلاف دیگر آقازاده ها مایل هستند که نام و نشان و عنوانی از خود به یادگار بگذراند و چه نشانی ماندگارتر از حوزه فرهنگ! شما در یکسال چهار عنوان کتاب منتشر کنید؛ بد است؟ از سویی برخلاف فعالیت های اقتصادی که تحت عناوین مستعار و به صورت پوشیده انجام می گیرد، تکاپوی فرهنگی آقازاده ها به صورت نسبتاً باز انجام می شود، دلیل آن هم این است که فعالیت های فرهنگی با پز روشنفکری همراه است، به عنوان مثال
فعالیت در عرصه نشر یا چاپ کتاب در موضوعات مختلف سیاسی، فرهنگی و همچنین راه اندازی کانونهای فرهنگی، ایجاد سایت و مدیریت منابع کلان بخش فرهنگ از جمله مواردی است که در این چارچوب تعریف می شود.
ایجاد سایت و یا بر عهده گرفتن سکان هدایت یک نشریه و یا حتی یک مدرسه، به عنوان اصلی ترین فعالیت آقازاده ها، آن هم بدون داشتن سوابق فعالیت در چنین بخشهایی امروزه به شدت در کانون توجه قرار گرفته است.
برای مثال سایت های اطلاع رسانی خبری با هدف تحت الشعاع قرار دادن مسائل روز جامعه در راستای جلب نگرش مخاطبان به موضوعی خاص، با پشتیبانی فرزندان برخی مسئولان و یا راهاندازی و مدیریت برخی مدارس خاص به عنوان مدیر و یا دبیر، در کنار عضویت در شوراهای سیاستگذاری در جشنوارهها، رسانهها و حتی دبیری علمی جشنوارهها و همایشها از جمله خوراکهای مورد علاقه آقازادههای جدیدالورود به عرصه ویژهخواری است.
شما تصور کنید در چنین پستهایی قصد طیکردن معمولی مسیر را داشته باشید؛ مثلا سردبیری یک رسانه یا یک پایگاه اطلاعرسانی؛ قاعده بر این منوال بوده که شما ابتدا باید خبرنگار خوبی باشید، بعد از مدتی فعالیت _ کم یا زیادش بسته به هوش و خلاقیت و ظرفیت فردی دارد _ به عنوان معاون دبیر گروه و یا دبیر یک زیرمجموعه در گروه انتخاب میشوید؛ بعد از مدتی، دبیر گروه میشوید؛ پس از چند سال معاون خبر و یا عضو شورای سردبیری و بعد از چند سال دیگر شاید گزینه مناسبی برای سردبیری باشید؛ شاید.
در بهترین حالت، طی شدن این مسیر معمولی اما کاملا علمی و منطقی، حدود ۵ تا ۱۰ سال طول میکشد و اصولا آقازادهها به هیچوجه آدمهای صبوری نیستند؛ آنها عادت کردهاند با یک تماس تلفنی و یا اسام اس «پاپا یا ماما» سختترین کارها برایشان به خوردن یک لیوان آب شبیه شود حالا ۱۰ سال تلاش کنند؟ شما بفرمایید یکسال! راستی قبل از خواندن باقی گزارش یادتان باشد که عبارت «دغدغه فرهنگی» شعر است؛ نوعی هایکوی ول معطل! گول نخورید با این عبارات که کلاه سرتان رفته تا زانو! پذیرش مسئولیت فرهنگی در سازمانها و ارگانهای کشور علاوه بر آنکه امکان رشد سریع و خارق العاده آقازاده های
فرهنگی را فراهم می آورد جابجائی مبالغ کلانی بابت اجرای طرح ها و پروژه ها را نیز در پی دارد. در نمونه های متعدد، دیده شده که برخی آقازاده ها پس از ۲ سال فعالیت در عرصه فرهنگی یا مدیریت میانی بخشهای مختلف فرهنگ، سنوات خدمتی معادل ۲۰ تا ۳۰ میلیون تومان دریافت کرده اند که این رقم معادل سنوات یک کارگر ساده شهرداری پس از ۳۰سال خدمت است.
چهارم: کرم از خود درخت است!
داستان عرضه و تقاضا یک جاده دو طرفه است و در داستان رشد آقازاده های فرهنگی، مشکل عمده از سوی برخی مسئولان کشور است. فرض بگیرید یک نهادی در پی برگزاری یک همایش ملی است اما بودجه درست و درمانی ندارد، آقای(…) فرزند دکتر(…) به عنوان یک نماینده مجلس را به عنوان دبیر علمی جشنواره منصوب میکند و به او اطمینان خاطر میدهد که جز یک کنفرانس خبری و یک بیانیه در مراسم افتتاحیه؛ کار دیگری با او ندارند و خیالش از بابت پرت بودن از مرحله راحت راحت باشد.
میدانید دیگر حالا آقازاده عزیز در پاسخ به این لطف بزرگ برای سنگین شدن رزومه خالی خود، چه میکند؟ یک بودجه درست و درمان از پدر برای همایش جور میکند و…دقت دارید که چه همکاری شیرینی است و کمی شبیه به کار بنگاههای معاملات ملکی؟! راستی خیالتان راحت مملکت در حال حاضر طوری شده که همه همهکاری بلدند و در جواب «ببخشید تخصص شما؟» میگویند: «ما از بچگی تو کوچه پس کوچههای نازی آباد فوتبال …ببخشید تئاتر کار میکردیم و روزنامه دیواری میزدیم و صبح تا شب تو سینما پلاس بودیم و همه آوازهای ایرج رو از بر بودیم و خلاصه از نوجوانی بچههای محل به ما میگفتند وزیر
ارشاد!»
اصلا مساله را باز نمیکنیم که برخی از این آقازادهها خودشان پول خرجمیکنند تا رزومه را سنگین کنند و بعد از یکی دو سال دیگر خودشان هم باورشان می شود که سردبیر یا محقق شدهاند یا مشاور فرهنگی و عضو شورای سیاستگذاری و یا مدیر مدرسه و دبیر علمی جشنواره…به عبارتی، آقازادهها برای برخی مدیران ناتوان ما، به عنوان یک بانک سیار و یا یک معامله سیاسی – جناحی و یا حتی پلکانی برای بالارفتن خود آن مدیر محسوب میشوند؛ بسیار دیده شده که انتصاب آقازادهها از سوی مدیران نوعی ابراز ارادت به آن مسئول _ پاپا یا ماما _ و یا یک جناح خاص است.
از طرفی برخی مسئولان با این پیشنهادها که سرانجام منجر به بادکردن آن فرزند مسئول میشود؛ ضمن تثبیت جایگاه مدیریتی خود از بار مسئولیت آن فعالیت فرهنگی نیز شانه خالی کرده و همه انتقادهای احتمالی را متوجه «آقازاده مورد نظر» می کنند آن هم اگر کسی جرات اظهار نظر و یا انتقاد درباره فرد مورد اشاره را داشته باشد.
البته بخش دیگر فعالان(!؟) عرصه فرهنگ را شبه آقازادههائی تشکیل می دهند که پدران آنها مسئولیت های کلیدی نظام ندارند. فرزندان نظامیان ارشد و مداحان معروف از این جمله هستند. این افراد نیز به علت نفوذ پدرانشان در برخی مراکز فرهنگی به راحتی در پستهای بالای تخصصی به فعالیت می پردازند.
در مجموع اینگونه است که پسر فلان نماینده مجلس به صرف نام پدر یکشبه بشود سردبیر و بعد از اینکه مشخص شد هیچ کاری بلد نیست برود بالاتر! بشود عضو شورای سیاستگذاری و یا عضو هیئت مدیره مثلا! و بعد هم همین ماجرا، بشود رزومه کاری و تجربه و اینها و طرف اصلا بی هیچ تجربه کاری، یکی از فعالان عرصه مطبوعات و یا فیلمسازی لقب بگیرد! وقتی فرزند فلان آقای مسئول بشود رییس یک موسسه فیلمسازی و میلیاردی برای تولید فیلم در حمایت از پدر محترم تلاش کند خب سردبیر شدن زیاد هم بد نیست! البته همیشه هم آقازاده های فرهنگی از این رانت پدر و مادر و پدر زن و مادرزن و پدرشوهر و مادرشوهر برای
فعالیتهای فرهنگی استفاده نمیکنند و زیاد اتفاق افتاده که از این رانت در تشکیل کارتلهای اقتصادی بزرگ بهره گرفته اند.
باید به هوش باشیم که خطر آقازادههای فرهنگی بسیار بیشتر از آقازادههای اقتصادی است چرا که این جماعت با حضور در رسانهها و موسسات فرهنگی، نبض حیات کشور را به سمت و سویی میبرند که اغلب حمایت از اقوام خود در کنار تقویت افق نگاه کوچک خودشان است! اینطور میشود که مثلا بعد از انتشار یک گزارش در خصوص فرزند یکی از مسئولان که در خارج تحصیل کرده، یک نفر از خانواده خود را به آب و اتش میزند که این گزارش سانسور شود حال آنکه گزارش کاملا منطبق بر واقعیت است!
آنچه نوشته شد برای همان مقدمه مظلوم است و اینکه دست تان بيايد چه آدم هاي کاربلد و با انگيزهاي در جستجوي يک کار ساده هستند و چه آدمهاي کارنابلد و رانتخواري به شيوه هزاردستان، در هر حوزه و نهادي سرک کشيدهاند و يک صندلي خوب را با همه مزايا اشغال کردهاند.