«سعادتآباد» نمایی از بیاخلاقیهای جامعه
گفتگو با مازیار میری
مازيار ميري در كارگرداني فردي غيرقابل پيشبيني است. او هر بار بنا بر اقتضاي روحيات و برداشتي كه از جامعه دارد به سوي فيلمسازي ميرود.
شاید به همین خاطر است که کمتر کسی فکر میکند کارگردان «به آهستگی»، «کتاب قانون»، «پاداش سکوت»، سریال «گاو صندوق» و حالا فیلم «سعادتآباد» یکی باشد اما او میگوید برای من مهم نیست که به معنای خاصی در کارگردانی برسم، مهم این است که بتوانم در ژانرهای مختلف تجربهاندوزی کنم. فیلم جدید او نگاهی کلوزاپ به وضعیت جامعه دارد و موضوع بیاخلاقی و پنهانکاری را به ورطه چالش میکشاند. با میری که این روزها فیلمش بحثو نقدهای زیادی را به دنبال داشته و به واسطه حضور ستارههای سینما توانسته به فروش قابل توجهی دست یابد به گفتوگوی نشستیم.
شما در کارگردانی به لحاظ سبک کار فرد غیرقابل پیشبینی هستید و در هر فیلمی سراغ سبکی با ساختاری کاملاً متفاوت میروید به طوری که نمیتوان نوع و ژانر کارتان را پیشبینی کرد. به نظرتان این موضوع باعثنمیشود که شما در کارنامهتان از داشتن امضا محروم شوید؟
واقعیتش این است که من در سینما دنبال تجربه کردن هستم و دوست دارم در سبک و ژانرهای مختلف کار کنم تا در نهایت بتوانم ردپای خود را در هر یک از این آثار بگذارم. من معتقدم یک کارگردان نباید صرفاً خودش را به کار کردن در یک سبک و سیاق خاص محدود کند، در هر حال من علاقه خاصی به فیلمهایی با رویکرد اجتماعی دارم و شاید سوژه فیلمهای من در ظاهر با یکدیگر متفاوت باشد اما به لحاظ نگرش به اخلاقیات و اجتماعات به یک حلقه وصل اشتراک میرسد که باعثمیشود مخاطب بتواند بعد از تماشای فیلم به یک برداشت اخلاقی برسد و به فکر فرو رود.
با وجود اینکه شما همواره این موضوع را رد کردهاید اما بسیاری همچنان معتقدند که این فیلم در نشان دادن نوع زندگی افراد دچار نوعی سیاهنمایی شده است و نگاه انتقادیاش به نوعی غیرمتعادل و به دور از واقعیت است؟
من همچنان روی موضع خود پافشاری میکنم و معتقدم که فیلم من نمایی از اتفاقاتی است که در جامعه ما در حال رخ دادن است. متأسفانه در روابطی که در جامعه ما در حال شکلگیری است به نوعی پرده گناه و قبح دریده شده است و آدمها به خودشان اجازه میدهند که پایشان را از چارچوب اخلاقیات و شرعیات خارج کنند. دین ما پیرامون مسئله دروغگویی به طور شفاف صحبت کرده است و آن را یکی از نابخشودهترین گناهها نامیده است در حالی که جامعه ما هر چقدر که به سمت تکنولوژی و پیشرفت گام برمیدارد دروغ در آن عادی میشود، طوری که شاید ما دیگر خودمان از شنیدن یک دروغ تعجب نکنیم و خیلی عادی با آن
رفتار کنیم. در حالی که عادی شدن یک گناه از قبح آن کم نمیکند.
شما در بخشی از فیلمتان سعی کردید به نوعی علاوه بر طرح مسئله، ریشهیابی هم کنید و به این سؤال که چرا این روزها جامعه با شتاب بیشتری به سمت بیاخلاقی میرود را با مشکلات اقتصادی پاسخ دادید؟
همینطور است. به نظر من نباید صرفاً در یک فیلم طرح سؤال کرد و بعد به راحتی و بدون آنکه به سؤالاتی که مطرح نمودید، پاسخ روشن دهید از کنار آنها رد شوید. در فیلم «سعادتآباد» من سعی کردم به نوعی مشکل بیاخلاقی را مورد بررسی قرار دهم و علت به وجود آمدن مشکلات این سه زوج را به نوعی مورد کنکاش قرار دهم و بعد میبینیم که هر سه آنها در مشکلات اقتصادی با هم اتفاقنظر دارند. مسئله اقتصادی متأسفانه این روزها معضلی است که تمام اقشار جامعه با هر سطح تحصیلات و طبقه اجتماعی با آن درگیر هستند و گاهی هم همین موضوع را دستمایه قرار میدهند که کارهای اشتباهشان را بدین وسیله توجیه
کنند.
شما داستان سه زوج را به موازات هم تعریف کردید و در مقاطعی زندگی آنها را به یکدیگر گره زدید و برای درمان مشکل آنها مأمنی را به نام منزل «یاسی» تدارک دیدید، کمی راجع به جنس رابطه این سه زوج صحبت کنید؟
ما میخواستیم این سه زوج را در جایی کنار هم نشان دهیم و همانطور که خودتان هم به نوعی بدان اشاره کردید برای نشان دادن آن احتیاج به یک پناه داشتیم در نتیجه خانه «یاسی» را انتخاب کردیم. یاسی با بازی لیلا حاتمی میتوانست در قالب یک دوست حکم مادری را داشته باشد که دوستانش به او پناه میآورند و میخواهند مشکلاتشان را در آنجا واکاوی کنند. نکته جالب اینجاست که ما سعی کردیم شخصیتپردازیها را به گونهای انجام دهیم که هر بینندهای که این فیلم را میبیند به نوعی خودش را یکی از این سه زوج قرار دهد و با آن به نوعی احساس همذاتپنداری کند.
یعنی معتقدید که شخصیتپردازی شما به گونهای بوده است که هر یک از کاراکترهای شما شخصیت عینی و مابهازای بیرونی دارند؟
دقیقاً ما سعی کردیم که آئینهای را به دست بگیریم و در آن چهره افراد جامعه را به خودشان نشان دهیم. کاراکترهایی که در سعادتآباد وجود دارد هر یک به لحاظ رفتاری متناقض هستند و همین تناقض است که باعثمیشود افراد بیشتر با آنها احساس همذاتپنداری کنند. ما نمیخواهیم قصه فیلم و شخصیتپردازیها را به سمتی ببریم که مخاطب به کاراکترها حق بدهد یا در مورد آنها قضاوت کند. ما فقط قصد داشتیم آنها را به زندگی شخصی قهرمانهای قصهمان ببریم و فکر میکنم این اتفاق تا حد زیادی در فیلمام رخ داده است.
شما سعی کردید در این فیلم از کلیگویی پرهیز کنید و یک نگاه جزئی به اتفاقات جامعه داشته باشید و با یک ذرهبین به زندگی افراد بپردازید. فکر میکنید این جزئینگری به دیده شدن کار کمک کرده است؟
بله، به نظر من شرایط کنونی جامعه به گونهای است که مردم احتیاج دارند با نگاه جزئیتر به مسائل بپردازند و فکر میکنم این اقتضای شرایط جامعه است.
ظاهراً این نوع نگاه جزئینگر حسابی مورد اقبال سینماگران جوان قرار گرفته است. پیش از شما اصغرفرهادی چنین نگاهی را داشت که اتفاقاً با اقبال مخاطبان هم مواجه شد؟
من هم پیرامون این شباهتها نقدهای زیادی را خواندم و فکر میکنم این پرداخت جزئینگرانه به کاراکتر و زندگی افراد، همانطور که در سؤال قبل هم اشاره کردم ریشه در جنس زندگی افراد جامعه دارد. اصغر فرهادی هم در آثارش سعی میکند به شکل کلوزاپ به موضوعات بپردازد و همین نگاه متفاوت باعثموفقیت آثار او شده است. در هر حال من این نگاه را اقتضای جامعه امروز میدانم.
بعضیها علت موفقیت و پرفروش بودن فیلم شما را به حضور ستارههای مطرح سینما ربط میدهند و معتقد هستند اگر شما تا این حد از بازیگرهای پرآوازه استفاده نمیکردید، اثرتان اینچنین دیده نمیشد؟
من اصلاً با این حرف موافق نیستم. تاریخ سینمای ایران پر از فیلمهایی است که از ستارگان مطرح در کنار هم استفاده کردند ولی اثرشان نتوانست به اقبال چندانی دست پیدا کند ولی خب این فیلم به لطف بازی خوب بازیگرانش و فیلمنامهای که داشت دیده شد. بعضیها در طول این مدت به من میگفتند چطور این همه ستاره معروف و مطرح را کنار هم قرار دادی و بدون کوچکترین حاشیهای از آنها استفاده کردی و پاسخ من به این افراد آن بود که من با همه این دوستان رابطه نزدیکی دارم و وقتی که آنها فیلمنامه کارم را خواندند از آن استقبال کردند و به راحتی قبول کردند که کنار یکدیگر قرار بگیرند.
البته فکر میکنم دلیل اینکه این دوستان قبول کردند کنار هم با کمترین چالش قرار بگیرند جنس و نوع فیلمنامهتان بود که به همه بازیگرها اجازه میداد بازی تقریباً یکسانی داشته باشند؟
نمیتوانم منکر تأثیر فیلمنامه شوم. در کل قصه ما به گونهای بود که به این سه زوج به یک میزان پرداخته میشد و بسته به فضا و اقتضای فیلم، ما به هر یک از آنها میپرداختیم و به همین جهت هیچ یک از بازیگرانمان بر دیگری برتری نداشتند. من قبلاً در مصاحبه دیگری هم به این موضوع اشاره کردم که فیلمنامه سعادتآباد به گونهای بود که میطلبید از بازیگران سرشناستری بهره ببریم و این اتفاق هم رخ داد و ما خوشبختانه با این انتخابها هم توانستیم در گیشه جواب بگیریم و هم با بازی خوب بازیگرانمان و یک فیلمنامه قابل دفاع در مقابل منتقدان حرفی برای گفتن داشته باشیم.
برخی نگاه اجتماعی فیلم سعادتآباد را به فیلم سینمایی «کتاب قانون» و نگاه تند و تیز آن را به فیلم «به آهستگی» شما نسبت میدهند. خود شما فکر میکنید شباهتهایی بین این فیلم و دو اثر دیگر شما وجود دارد؟
من فکر نمیکنم نقد اجتماعی که ما در «سعادتآباد» داشتیم با کتاب قانون شباهتی داشته باشد چون در آن فیلم ما راجع به اتفاقات جامعه با یک نگاه طنزگونهای صحبت کردیم در حالی که در سعادتآباد ما در یک فضای روز کنونی جامعه قرار داریم و لحنمان هم کاملاً جدی است به همین جهت من جنس این کار را به فیلم به آهستگی از لحاظ تندی و نحوه گویش شبیهتر میدانم، هرچند که سعی کردم در سعادتآباد پنهانکاری آدمها و روابطشان را به نقد بکشانم و اینکه آنها برای رسیدن به اهدافشان که متأسفانه اکثراً هم مالی است از هیچ دروغ و گناهی فروگذار نیستند.
با اینکه شما سعی میکردید در پرداخت به کاراکترهایتان نگاه متعادلی داشته باشید و به همه آنها تقریباً با یک دید نگاه کنید اما در این میان شما شخصیت محسن را نسبت به سایرین گویا بیشتر به ورطه نقد کشاندید؟
شاید بخشی از این مسئله به این موضوع برمیگردد که اساساً کاراکترهایی مانند محسن در زندگی پیرامون ما بیشتر هستند و با سرعت بیشتری هم زیاد میشوند متأسفانه آدمهایی مانند محسن حاضرند برای ارتقای طبقه اجتماعیشان به لحاظ مالی دست به هر کاری بزنند و روی هر ارزش اخلاقی پای بگذارند و میبینیم افرادی مانند محسن در جامعه در حال بیشتر شدن هستند، طبیعی است که انگشت اتهام نسبت به شخصیت محسن با تندی بیشتری بلند شود. ضمن اینکه باید بگویم بازی خوب حامد بهداد هم به این نقش هویت تازهای بخشید.
در مقابل محسن کاراکتری به نام یاسی قرار دارد که گویی از سایر شخصیتهای شما کاملتر است و به نوعی سمبل پاکی و بیگناهی افراد گروه است و در نهایت تنها اوست که به نوعی به رستگاری میرسد؟
کاراکتر یاسی همانطور که خودتان هم اشاره کردید از سایر شخصیتها به نسبت کاملتر بود چون قرار بود در میان آن همه افرادی که دچار تناقض فکری هستند یک نفر باشد که دارای ثبات شخصیتی بیشتری است و خب اساساً کاراکتر یاسی اجازه این مانور را به ما میداد که ما بخواهیم به نسبت او را فرد بیگناهتری نشان دهیم.
لیلا حاتمی یک انتخاب درست برای این نقش بود. چطور به او برای این کاراکتر رسیدید؟
جنس معصومیتی که در ظاهر و لحن لیلاحاتمی وجود دارد این امکان را به ما داد که به اولین فردی که در این باره فکر کنیم او باشد. وقتی فیلمنامه را به وی دادیم و گفتیم که نقش «یاسی» را برای او در نظر گرفتیم حسابی از این انتخاب استقبال کرد و گفت با وجود اینکه «یاسی» از انفعال خاصی برخوردار نیست و به واسطه فرم اجرایی، بازیش سختتر است اما برای من این شخصیت آنقدر شیرین است که دوست دارم بازیاش کنم و خب خوشبختانه از پس این نقش هم به خوبی بر آمد.
اگر قرار باشد شما فیلمتان را دستهبندی کنید به نظرتان این فیلم زنانه است یا مردانه؟
به نکته جالبی اشاره کردید، چراکه من در طول ساخت فیلم دائم این سؤال را از عوامل و بازیگرانم میپرسیدم که به نظر شما فیلم زنانه است یا مردانه، جالب اینجاست که هر کدام از آنها نظر خودشان را داشتند، یکی میگفت فیلم مردانه است و دیگری میگفت زنانه و خب وقتی به این تفاوت نظر میرسیدم با خودم میگفتم من به آن چیزی که میخواستم تا حد زیادی دست پیدا کردهام؛ یعنی فیلمی ساختم که فیلم انسانهاست و به قشر خاصی نمیپردازد.
شما در سریال «گاو صندوق» هم با آقای عربی به عنوان نویسنده همکار بودید و فیلم سینمایی «سعادتآباد» دومین تجربه کاری شما با ایشان بود، راجع به این همکاری صحبت کنید؟
بین من و آقای عربی به لحاظ فکری یک اشتراک نظر وجود داشت و همین باعثشد که من دوست داشته باشم تجربه شیرین همکاریام را با او در فیلم سینمایی «سعادتآباد» تکرار کنم. ایشان ابتدا پیرامون این فیلم طرحی را نوشتند که من بعد از خواندنش متوجه شدم که به دغدغههای فکری من شباهت زیادی دارد به همین خاطر در ادامه سعی کردیم که به کمک هم نگارش این فیلمنامه را پیش ببریم. ما برای رسیدن به یک اتفاق نظر جلسات زیادی را با حضور تهیه کننده و حتی طراح صحنه و… برگزار کردیم و طی آن جلسات دیالوگ نویسی فیلمنامه شکل گرفت.
در گفتوگوهایی که با مطبوعات داشتید به این موضوع اشاره کردید که آقای عربی به نوعی این فیلم را از «کارور» اقتباس کرده است، به نظرتان این برداشتها باعثارتقای سطح کیفیت فیلمها میشود؟
من هیچگاه به این موضوع اشاره نکردم که فیلمنامه این اثر اقتباسی است، بلکه این مسئله را مطرح کردم که آقای عربی بعد از خواندن «کارور» جرقه نگارش سعادتآباد در ذهنش زده شد و این طور نبود که بخواهد یک اثر را به شکل اقتباسی به رشته تحریر در آورد اما در مورد قسمت دوم سؤالتان باید بگویم که بله، به نظرم برداشت آزاد از ادبیات جهان باعثارتقای سطح کیفی کارها میشود چراکه شما میتوانید آثار معتبر جهانی را ایرانیزه کنید و با این کار گامی به سمت جهانی شدن و موفقیت بردارید.
سالهاست که در سینمای ایران آن طور که باید به دغدغه خانوادههای متوسط روبه بالا و حتی مرفه توجهی نشده است و اکثر قصهها حول قشر متوسط روایت میشود. محدود فیلمهایی مانند «کنعان» ساخته مانی حقیقی به مشکلات این طبقه پرداختند و خب «سعادتآباد» هم به نوعی ساختار شکنی کرده است و زندگی آن طبقه را زیر ذرهبین برده است.
همین طور است. با اینکه در طول سالهای گذشته ما شاهد رشد قشر متوسط روبهبالا بودهایم اما خب در طول این سالها همانطور که خودتان هم به این موضوع اشاره کردید کمتر راجع به این قشر صحبت شده است و بیشتر سعی شده راجع به سایر طبقات اجتماعی فیلم ساخته شود، در هر حال من برای خودم یک اصل میدانستم که نسبت به دغدغههای این قشر بیتفاوت نباشم و راجع به آنها حرف بزنم و جالب است که تا به امروز هر گاه راجع به قشرهای اینچنینی صحبت شده است مردم هم از آن استقبال کردهاند چراکه تصویری از یک جامعه روز است، جامعهای که بیاخلاقی در آن دغدغه است.
برای من خیلی جالب است که شما تا این حد از حفظ اخلاق در جامعه صحبت میکنید و خواستار اصلاح آن هستید، به نظرتان اصلاً یک فیلم قابلیت این اصلاح کردن را دارد؟
من اصلاً قصد نداشتم که با فیلمام درس اخلاق به دیگران بدهم. فقط میخواستم دوربین را در دست بگیرم و با آن از واقعیتی که امروز در جامعه در جریان است عکس بگیرم و آن عکس را به دیگران نشان دهم. حتی شده برای لحظهای آنها را به فکر وادار کنم و به آنها بگویم ما به چه سرعتی روبه بیاخلاقی میرویم و با پنهانکاری داریم به نوعی دروغگویی و بیاعتمادی را ترویج میکنیم.
فیلم شما چون فاقد موسیقی است و به جز سکانس فینال که همراه با بالا آمدن تیتراژ است ما موسیقیای را نمیشنویم اما شما این خلأ را با صدای دالبی دیجیتال پرکردید، آن طور که شنیدم شما فیلم را در آلمان صداگذاری کردید؟
قسمت دوم سؤالتان را اجازه بدهید در ابتدا پاسخ دهم. این طور نبوده که ما در آلمان کار ضبط صدا را انجام دهیم. ۹۰ درصد کارها در ایران و توسط دوست عزیزم آقای مسعود بهنام انجام شد و حضور ایشان تأثیر زیادی روی کیفیت کار داشت. فقط ضبط نهایی کار در آلمان انجام شد. در مورد قسمت اول سؤالتان هم باید بگویم که احساس من براین بود که فیلم بدون موسیقی متن میتواند اثرگذاری بیشتری روی مخاطب داشته باشد.
اگر بخواهیم تکتک کاراکترهای شما را زیر ذرهبین بگیریم به جز یاسی با بازی لیلا حاتمی که فردی اصیل از خانواده متوسط است سایر کاراکترها ظاهراً افرادی تازه به دوران رسیده هستند و ریشه خود را در هیاهوی جامعه پرسروصدای کنونی گم کردهاند.
به نکته ظریفی اشاره کردید. دقیقاً منظور من از کنار هم قرار دادن این سه زوج همین بوده است. من میخواستم بگویم شرایط جامعه به گونهای است که اگر ما اصالتمان را فراموش کنیم و یادمان برود که مثلاً از کجا آمدهایم و ریشههایمان در کجاست ممکن است خیلی زود دچار بیاخلاقی شویم و خب من میخواستم به نوعی به نسل بعد از خودمان بگویم که حواسشان بیشتر باشد و آرزو کردم کهای کاش امثال یاسیها برای حفظ اخلاق در جامعه بیشتر شوند.
تهیهکنندگی این فیلم برعهده همایون اسعدیان بود، به نظرتان حضور او در «سعادتآباد» با توجه به اینکه خودشان از کارگردانهای سرشناس هستند چه تأثیری داشته است؟
حضور آقای اسعدیان در طول کار برای من یک قوت قلب بود. ایشان تعلق خاطر زیادی به قصه و خود کار داشتند و همین باعثمیشد که ما به راحتی به ایشان تکیه کنیم. تهیهکنندگی کارهایی مانند «سعادتآباد» بالذات در خودشان ریسکهایی را به دنبال دارد اما ایشان به دنبال ساخت یک فیلم ارزشی بودند.
بعضیها معتقد بودند که فیلم «سعادتآباد» برای گرفتن مجوز درگیر ممیزی شد، به نظر شما این اصلاحات به فیلم لطمه زد یا خیر؟
اصلاح و ممیزی فیلم در حد گسترده که این روزها در نشریات مختلف به گوش میرسد شایعهای بیش نیست. منکر این نمیشوم که بخشهایی از فیلم تعدیل شده است اما آن مقدار آنقدر کم بوده که به هیچ عنوان به فیلم لطمه نمیزند.
اسم قبلی فیلم شما «رادیویی» بود که ظاهراً به دلیل اینکه نام یک فرنگی است ارشاد به آن مجوز نداد و شما مجبور شدید که نام اثرتان را تغییر دهید؟
همین طور است، ارشاد در مدت اخیر تصویب کرده است که فیلمها باید نام «ایرانی» داشته باشند و نباید از لغات و کلمات فرنگی در آنها استفاده شود. به همین دلیل ما هم تصمیم گرفتیم که اسم این فیلم را به «سعادتآباد» تغییر دهیم.
«راویولی» نام یک غذای فرنگی است؟
بله، اسم یک غذای چینی است. ما در ابتدای فیلممان طرز تهیه یک غذای فرنگی است را با همین نام قصد داشتیم که نشان دهیم. منتها بعد از آنکه نام فیلم تغییر کرد یک غذای دیگر را جایگزین آن کردیم.
اسمی که برای فیلمتان انتخاب کردید یعنی «سعادتآباد» ظاهراً کنایهای بود که به زندگی افراد جامعهای که ما هم اینک در آن به سر میبریم توجه کنیم.
همین طور است. ما میخواستیم نشان دهیم که در ظاهر ما برای رسیدن به یک زندگی با سعادت در حال تلاش هستیم، اما متأسفانه تلاشمان در جهت منفی است و به جای آنکه روبه سعادت برویم دائم از آن دور میشویم.
شما مدتی قبل یک سریال تلویزیونی را با نام «گاوصندوق» کارگردانی کردید، فیلمی که در ژانر سرقت تلفیقی از کمدی و رمانتیک بود و اتفاقاً توانست به اقبال خوبی هم دست پیدا کند.
همین طور است، من وقتی برای کارگردانی این سریال انتخاب شدم حدود پنج قسمت از کار نوشته شده بود و زمانی که فیلمنامه را خواندم خودم جذب آن شدم، چراکه کاراکترها به خوبی شخصیت پردازی شده بودند و برای هر کدام یک مابهازای بیرونی قرار داشت و در نمایش کاراکترهای بد و خوب جانب احتیاط به خوبی رعایت شده و هیچکدام اسیر سیاه یا سفیدنمایی نشده بودند. زمانی که قرار شد من در این فضا کار کنم، بسیاری از دوستانم با من تماس گرفتند و به نوعی من را از ساخت این فیلم باز داشتند و معتقد بودند قصه سریال تکراری است و تاکنون بارها در آثار مختلف موضوع سرقت دستمایه قرار گرفته است اما من مطمئن
بودم که با یک پرداخت متفاوت از یک سوژه متوسط و تکراری میتوان یک کار مخاطب پسند ساخت.
شما در چیدمان بازیگرانتان در این سریال به نوعی دست به ریسک زدید و از صفی از بازیگران نام آشنا و سرشناس تلویزیونی، تئاتری هم استفاده کردید.
تلفيق اين دو گروه مانند افشين هاشمي از تئاتريها و بهاره رهنما، سيروس گرجستاني و فرهاد اصلاني از تلويزيونيها به پيشنهاد حبيب رضايي بازيگردان كار بود كه اتفاقاً به بالانس و يكدست كردن كار كمك زيادي كرد. ما از يك طرف به كمك بازيگران سرشناس مخاطبان را پاي تلويزيون نشانديم و از سوي ديگر يك بازي معقول را به كمك تئاتريها به آنها ارائه داديم.