قدرت و اختیارات انسان از زبان امام حسن مجتبی(ع)
اما بعد، آن که به خیر و شر قدر(تقدیرات خیر و شر) ایمان نیارد کافر است هر که گناهان را به خدا مستند داند(عقیده جبر) فاجر و تباهکار است، …
سرویس مذهبیافکارنیوز- حسن بصرى نامه اى به این مضمون به امام مجتبى(ع) نوشت:
اما بعد، شما قبیله بنى هاشم کشتى روان در گرداب هاى عمیقید و نورافکن هاى فروزان و نمایان چون کشتى نوح که مؤمنان در آن جاى گزیدند و مسلمانان(به برکت آن) نجات یافتند، اى پسر پیغمبر آنگاه که ما در مسأله «قدر» اختلاف کردیم و در موضوع «استطاعت»(جبر و تفویض و حدود اختیارات انسان در افعال) حیران شدیم این نامه را تقدیم کردم تا شما رأى خود و پدران بزرگوارتان را در این زمینه بیان فرمائید که دانش شما از علم خداوند سرچشمه گرفته، شما گواهان مردمید و خدا بر شما گواه است، نسلى که همه از یک دیگرند، و خدا شنوا و داناست.
حضرت در پاسخ چنین نگاشت: بسم اللَّه الرحمن الرحیم، نامه شما رسید(بعضى صدر نامه را چنین نقل کرده اند: اما بعد، نزد خدا و دوستانش چنانیم که نوشته بودى اما در نظر تو و یارانت چنین نیستیم و گر نه شما دیگران را بر ما ترجیح نمى دادید و با ما مبادله نمى کردید …) اگر نه این بود که سرگشتگى خود و اطرافیانت را گوشزد کرده بودى سؤالت را پاسخى نبود.
اما بعد، آن که به خیر و شر قدر(تقدیرات خیر و شر) ایمان نیارد کافر است هر که گناهان را به خدا مستند داند(عقیده جبر) فاجر و تباهکار است، کسى خدا را به اجبار اطاعت نکرده، و با قهر و غلبه نافرمانى ننموده(نه بنده به اطاعت مجبور است نه خدا از جلوگیرى معصیت عاجز)، خدا بندگان را مهمل نگذاشته و خود سر رها نکرده، او مالک هر چیزى است که به آنها داده و قادر بر هر نیروئى که در اختیارشان نهاده(پس بندگان قدرت دارند و کار به اجبار نمى کنند ولى قدرتشان از خداست و از خود چیزى ندارند) خدا با حفظ اختیار امرشان کرده، براى اعلام خطر(عذاب) نهی شان فرموده، اگر خواهند فرمان برند سد راهى
ندارند، اگر زمینه گناه پیش آید ممکن است خدا بر آنها منت نهاده حائل معصیت شود، و اگر آزادشان گذاشت(و مرتکب شدند) او به گناه مجبورشان نساخته و کسى بر آنها تحمیل نکرده، بلکه باز خدا بر آنان منت دارد که بینائى و بصیرتشان داده،(خیر و شر را) معرفى کرده(از عواقب کار) تهدیدشان فرموده و امر و نهى کرده. نه چون فرشتگان گلشان را با آب طاعت سرشته، نه بر گناه اجبارشان کرده «خدا را حجتها و برهانهاى رسائى است اگر خواهد همه شما را هدایت فرماید» و سلام بر آنها که پیرو هدایت باشند.
منبع:تحف العقول / ترجمه جنتى، متن، ص362.