منازل هفت گانه سیر و سلوک چیست؟
آیت الله مظاهری، در آستانه ایام البیض(ایام اعتکاف)، در شش توصیه مهم، معتکفین را به بهره برداری کامل از این فرصت معنوی و گرانبها دعوت کردند.
به گزارش افکارنیوز، آیت الله مظاهری، در آستانه ایام البیض(ایام اعتکاف)، در شش توصیه مهم، معتکفین را به بهره برداری کامل از این فرصت معنوی و گرانبها دعوت کردند.
اعتکاف نیز مانند سایر عبادات، باید برای رضای خدای تعالی انجام شود و نتیجه و ثمرة آن، رسیدن به لقای الهی باشد. اگر کسی برای هدف کمتر و کوچکتری معتکف شود، قطعاً ضرر کرده است.
امّا نکتۀ قابل توجّه اینکه، معتکفین عزیز باید در سه روز اعتکاف، مراقبت کاملی از خود و اعمال خود داشته باشند. بسیاری از مردم در عبادات سرخودی عمل میکنند و عبادت آنان بیشتر نفع شخصی دارد و رضای خداوند را به همراه ندارد. مشکل برخی از مردم این است که وظیفة خویش را اشتباه تشخیص میدهند و به اهداف متعالی عبادات توجّهی ندارند. بنابراین بر هر مسلمانی واجب است که عملکرد خود را با دستورات قرآن و عترت «سلاماللهعلیهم» تطبیق دهد و سرخودی عمل نکند.
کسی که راه را گم کرده و بدون در نظر گرفتن رضایت خدای تعالی عملی را انجام میدهد، تصوّر میکند که کار خوبی را انجام داده است، ولی بسیار ضرر میکند. قرآن کریم در این باره میفرماید: آیا میخواهید ورشکستهترین افراد را به شما معرّفی کنم؟! بعد میفرماید ورشکستة به تمام معنا، کسی است که عمل زشت انجام میدهد و خیال میکند کار خوبی کرده است و دچار جهل مرکّب میشود؛
«قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرینَ أَعْمالا، الَّذینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعا»[۱]
آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین(مردم) در کارها، چه کسانى هستند؟ آنها که تلاشهایشان در زندگى دنیا گم(و نابود) شده؛ با این حال، مىپندارند کار نیک انجام مىدهند!
معتکف نیز باید مراقب اعمال حین اعتکاف باشد و مطابق دستورات شرع مقدّس، اعمال و عبادات خود را به جا آورد و خودسری عمل نکند. البته واجبات و محرّمات اعتکاف مختصر است و در احکام اعتکاف خواهد آمد؛ ولی آنچه مهم است اینکه اعمال هر عبادتی از جمله اعتکاف، باید با خلوص نیّت و حضور قلب انجام شود و رضای الهی در آن اعمال در نظر گرفته شود. معتکف باید در چند روز اعتکاف به مقام «تبتّل» دست یابد و از هر آنچه غیر خداست ببرد و به منبع اصلی فیض متّصل شود.
اگر اعتکاف حقیقی باشد و مقدّمات آن به درستی مراعات شده باشد، میتواند معتکف را به مقام عبودیّت که بالاترین مقامها است و از مقام رسالت نیز برتر و بالاتر و مهمتر است، برساند. در واقع «عبد خدا» شدن بسیار مشکل است و اعتکاف، میتواند انسان را به مقام «عبداللّهی» برساند که خود مقدّمه و زمینهساز رسیدن به مقام «عنداللّهی» است. تا وقتی انسان حقیقتاً عبد خدا نشود، به مقام عنداللّهی و سایر مقامات عرفانی دست نخواهد یافت.
رسیدن به این درجات و عروج به ملکوت اعلی، نیاز به مراقبت و مواظبت دارد. معتکف باید در چند روز اعتکاف، شدیداً مراقب کردار و گفتار خویش باشد و اجازه ندهد سخن یا حرکت نسنجیدهای توفیق سیر و سلوک و حرکت به سوی خدا را از وی سلب کند.
اهل سیر و سلوک به یک بیت شعر علاقهمند هستند و دستورات این شعر مختصر را سرلوحۀ برنامۀ سلوکی خویش قرار میدهند. لذا معلوم میشود که شاعر این شعر، زبان پر برکت و دل خالصی داشته است که این بیت شعر او نزد اهل معرفت و علمای علم اخلاق، جایگاه ویژهای یافته است.
«صُمْت و جوع و سهر و عُزلت و ذکر به دوام
ناتمامان جهان را کند این پنج تمام»
عمل به دستوراتی که در شعر فوق بیان شد، که برگرفته از آیات و روایات اهلبیت «سلاماللهعلیهم» است، میتواند انسان را به مقامات والای عرفانی عروج دهد. از این رو به معتکفین گرامی توصیه میشود در ایّام اعتکاف، مراقبت جدّی خود را با این دستورالعمل پنجگانه تحقّق بخشند و پس از اتمام اعتکاف نیز، این دستورات را در زندگی روزمرّه پیاده کنند تا در سلوک معنوی خود پیشرفت نمایند. و بهگونهای رفتار نمایند که این مراقبت در وجود آنان نهادینه شده، پس از اعتکاف در زندگی عادی و روزمرّه نیز استمرار یابد. البته ما به این دستورالعمل، نکتة ششمی را هم با عنوان «دعا» اضافه
میکنیم و ذیلاً توضیح مختصری در خصوص هر یک از دستورات ششگانه بیان میگردد.
توصیۀ اوّل: صُمت
صُمت یعنی مراقبت از زبان، یعنی پرهیز از حرف بیهوده و لغو. قرآن کریم در سورۀ مؤمنون برخی صفات بندگان با ایمان و مؤمن را بر میشمرد و از جمله میفرماید:
«وَ الَّذینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُون»[۲]
و آنها که از لغو و بیهودگى روىگردانند.
طبق این آیۀ شریفه، رستگار کسی است که از هرگونه لغو اعراض کند.
بعضی حرفها نه نتیجۀ دنیا دارد و نه آخرت. در تعالیم اسلامی بر مواظبت از زبان، تأکید فراوانی شده است. گفت و شنود بیهوده، دیدنیهای بیثمر و اعمال بیهوده، قساوت قلب میآورد. انسان قسیّالقلب از عبادت لذّت نمیبرد. لذا خواب را بر نماز مقدّم میدارد. تخیّلها و توهّمهای بیهوده یکی پس از دیگری به دل چنین انسانی هجوم میآورد و دل او را مکدّر میکند. پس از چندی نظیر یک آیینۀ با صفا میشود که گرد گرفته باشد. بنابراین گاهی اوقات آدمی گناه نکرده است ولی اعمال لغو و گفت و شنود بیهوده، موجب کدورت قلب وی میگردد. طبق نقل مشهور، پیامبر اکرم
«صلیاللهعلیهوآلهوسلّم» کفن و دفن جوانی را خودشان انجام دادند، مادر آن جوان گفت: دیگر برای فرزندم گریه نمیکنم، زیرا به دستان پیامبرگرامی در قبر آرمیده است. سپس رو به قبر فرزندش گفت: خوشا به حالت، مرگ برای تو آسان باشد و رفت. پیامبر اکرم «صلیاللهعلیهوآلهوسلّم» روی قبر را پوشاندند و بعد به اطرافیان خود فرمودند: قبر چنان فشاری به او داد که استخوانهای سینهاش درهم شکسته شد. به عبارت دیگر زیر منگنۀ الهی له شد. اطرافیان گفتند: یا رسول الله آدم خوبی بود. ایشان فرمودند: بله آدم خوبی بود، بهشتی هم هست؛ امّا زیاد حرف بیهوده میزد.
زبان آدمی باید گناه نداشته باشد و مهمتر اینکه صحبتهای بیهوده و بدون نتیجه نیز بر آن جاری نگردد. جوانان عزیز باید آگاه باشند که بسیاری از حرفهای رایج در جامعه، مالایغنی و بیهوده است. علاوه بر اینکه موجب فشار قبر میشود، دل پاک را آلوده میکند و مانع بزرگی برای حرکت انسان به سوی خداوند متعال محسوب میشود و او را از حرکت باز میدارد. بنابراین کسانی که در اعتکاف شرکت میکنند، باید مراقبت شدیدی از زبان خود به عمل آورند و سعی کنند قاعدۀ «صُمت» را مراعات کنند. تنها در صورت ضرورت حرف بزنند و ضمن پرهیز از صحبتهای بیهوده، حرفی بزنند که برای خود آنان یا
دیگران، نتیجه و ثمره داشته باشد. معتکفین باید به جای حرف زدن با یکدیگر، با خداوند متعال حرف بزنند. با پروردگار خویش ارتباط پیدا کنند و با او رفاقت و تماس داشته باشند. به جای حرفهای بدون نتیجه، قرآن بخوانند، نماز بخوانند و مشغول دعا و ذکر و مناجات با حضرت ربّالعالمین باشند. این مراقبت موجب میشود پس از اعتکاف نیز زبان آنان قفل داشته باشد و از گناهان زبانی نظیر دروغ و غیبت و تهمت و نیز صحبتهای لغو و بیهوده اجتناب ورزند.
توصیۀ دوّم: جوع
مطلب بعدی که تذکّر آن لازم است، پرهیز از پرخوری و بدخوری است. از دیدگاه تعالیم اسلامی، پرخوری ممنوع و مبغوض است. آنچنان که پیغمبر اکرم «صلیاللهعلیهوآلهوسلّم» میفرمایند:
«أَبْغَضُکُمْ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی کُلُّ نَئُومٍ وَ أَکُولٍ وَ شَرُوب»[۳]
مبغوضترین افراد نزد خداوند متعال کسی است که زیاد میخوابد، زیاد میخورد و زیاد مینوشد.
امّا آنچه اکنون مورد بحثما است، کم خوری است. بنابر نظر همۀ پزشکان، سلامتی انسان مرهون کم خوری است. به اندازه خوردن و کم خوردن و حتّی نخوردن بسیاری از خوراکیها، نه تنها هیچ مشکلی برای انسان به وجود نمیآورد، بلکه از بروز امراض و بیماریهای مختلف جلوگیری میکند. اکثر دردهایی که امروزه گریبانگیر مردم شده است، در اثر چاقی و پرخوری است. روزهداری در اعتکاف، تمرین خوبی برای پرهیز از خوردن بیجا است. ولی معتکفین باید پس از افطار، مراقب باشند با خوردن و آشامیدن افراطی، جبران روزۀ خود را نکنند. پیغمبر اکرم «صلیاللهعلیهوآلهوسلّم» دستوری در مورد نحوه و زمان
عذا خوردن دارند که اگر به آن دستور عمل شود، هیچکس مریض نخواهد شد؛ میفرمایند: تا وقتی که گرسنه نشدهاید، غذا نخورید و قبل از آنکه سیر شوید، از ادامۀ غذا خوردن منصرف شوید.[۴] کم خوری که مورد تأکید پزشکان است، با عمل به این دستور سازنده تحقّق مییابد. جوانان عزیز باید مراقب سلامت جسم خود باشند. از پرخوری و خوردن خوراکیهای مضر بپرهیزند و نیز مراقب باشند با نخوردن بیش از حد و ریاضت بیجا و غیر معمول، صدمه به جسم خود نزنند و حد اعتدال را مراعات کنند.
توصیۀ سوّم: سهر
دستور بعدی، اهمیّت به شب زندهداری است. معتکفین گرامی باید در اعتکاف و در همۀ ایّام سال، دو ساعت یا لااقل یک ساعت قبل از اذان صبح بیدار باشند. خداوند متعال در سورۀ مزّمل، دستورات سازندهای برای پیشبرد اهداف عالی رسالت، خطاب به پیامبر اکرم «صلیاللهعلیهوآلهوسلّم» بیان میفرماید.[۵]
اوّلین دستور خداوند شب زندهداری است. میزان این شبزندهداری را نیز معیّن میفرماید:
«قُمِ اللَّیْلَ إِلاَّ قَلیلاً، نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلیلاً، أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتیلاً»[۶]
شب را، جز کمى، بپاخیز!، نیمى از شب را، یا کمى از آن کم کن، یا بر نصف آن بیفزا، و قرآن را با دقّت و تأمّل بخوان.
بر این اساس، شبزندهداری آن حضرت از شگفتیهای سیرۀ ایشان بهشمار میآید. هرچند این دستورالعمل برای شخص پیامبر «صلیاللهعلیهوآلهوسلّم» نازل شده است، امّا هرکس قصد سیر و سلوک دارد، با اجرای این دستورالعمل در حدِّ توان خویش، میتواند به مقاماتی عرفانی دست یابد.
مسلمان باید اوّل شب را به استراحت بپردازد و خود را برای شب زندهداری در دل شب آماده کند. ولی متأسّفانه برخی مسلمانان عکس آن عمل میکنند؛ به گونهای که رسم شده است از اذان مغرب و عشاء تا نیمۀ شب بیدار باشند و از نصف شب تا صبح بخوابند. پایبندی حضرات معصومین «سلاماللهعلیهم» به شب زندهداری و اهتمام بزرگان دین به این امر مهم، حاکی از اهمیّت فوقالعادۀ احیاء و شب بیداری در مکتب انسانساز اسلام است. به همین جهت احیاء و شب زندهداری به عنوان یکی از مستحبّات مؤکّد در شبهای قدر تعیین شده است؛ بنابراین اهل معرفت نیز باید شب زندهدار باشند.
سالک الی الله باید بداند که بدون احیاء شبانه به جائی نمیرسد. لااقل باید یک ساعت قبل و بعد از اذان صبح بیدار باشد. کسی که قصد سیر و سلوک دارد، مخصوصاً هنگامی که معتکف است، معنا ندارد هنگام اذان صبح خواب باشد.
از اینرو، به معتکفین عزیز و کسانی که قصد سیر و سلوک و خودسازی معنوی دارند توصیه میشود علاوه بر شب زندهداری در ایّام اعتکاف، پس از اتمام اعتکاف نیز، در تمام شبهای سال، به شب زندهداری اهمیّت دهند. به هر اندازه که در توان ایشان است هر چند از کار روزانه بسیار خسته باشند حدّاقل نیم ساعت قبل از اذان صبح تا نیم ساعت بعد از اذان صبح به عبادت بپردازند. در این یک ساعت خیلی کارها میتوان کرد. طالب معرفت باید قبل از نماز صبح، نماز شب بخواند و پس از اقامۀ نماز صبح(حتّی المقدور به جماعت)، دقایقی به تلاوت قرآن شریف بپردازد و در ابتدای روز، با قرآنکریم انس بگیرد. بعد از
آن، یک توسّل روزانه به محضر مقدّس چهارده معصوم «سلاماللهعلیهم» داشته باشد. پیامبراکرم «صلیاللهعلیهوآلهوسلّم» و حضرت زهرا «سلاماللهعلیها» را با زیارات مختصری که در کتاب مفاتیح الجنان آمده است، زیارت کند و زیارت جامعۀ کبیره را بخواند. در این صورت، نماز شب و نماز صبح خود را در افضل اوقات اقامه کرده و به قرآن کریم و عترت «سلاماللهعلیهم» که دو بال پرواز هستند، متوسّل شده است. مداومت روزانه بر این برنامۀ صبحگاهی، در پیشرفت سیر و سلوک اثرات فراوانی دارد. موفّقیّت انسان در زندگی و تأمین آتیه نیز، به بیداری و عبادت سحرگاهان بستگی دارد.
نافلۀ شب در سیر و سلوک جایگاه برجستهای دارد و عنایاتی از جانب حق تعالی برای سالک رقم خواهد زد؛ وقتی مؤمن در نیمههای شب، با صرف نظر کردن از لذّت و شیرینی خواب، از جای خود بر میخیزد و نماز شب میخواند، عنایت خاصّی از سوی پروردگار عالم شامل حال او میشود. در نماز شب است که انسان توفیق راز و نیاز با خداوند تبارک و تعالی و نجوای عاشقانه با او را پیدا میکند و میتواند از جاذبههای عالم ملکوت برای سیر عرفانی خود استفاده نماید. دل سالک در اثر خواندن نماز شب، مهیّای پذیرایی از صاحب اصلی خود یعنی خدای مهربان میشود. بهعبارت روشنتر نماز شب، دل آدمی را از
رذائلی که جایگاه حضرت رحمان «جلّوعلا» را غصب کردهاند، میزداید و نور خدای سبحان را در آن جلوهگر میکند. اساساً سیر و سلوک بدون نماز شب، سالک را به مقصد نمیرساند. امام حسن عسکری «سلاماللهعلیه» میفرمایند:
«إِنَّ الْوُصُولَ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ سَفَرٌ لَا یُدْرَکُ إِلَّا بِامْتِطَاء اللَّیْل»[۷]
رسیدن به خداوند عزّوجل، سفرى است که جز با شب زنده داری درک نمیشود.
بنا بر فرمایش امام عسکری «سلاماللهعلیه»، معقول نیست کسی بتواند بدون تهجّد و نماز شب، راه را بپیماید.
توصیۀ چهارم: عُزلت
در مورد عزلت همین مقدار بدانید که اکثریت قریب بهاتّفاق مجالس مردم، بیهوده و لغو است. یعنی بسیاری از این دور هم نشستنها نه نتیجۀ دنیا دارد و نه نتیجۀ آخرت. ساعتها وقت گرانبهای انسانها به بطالت و بیهودگی میگذرد و صرف امور بیفائده میگردد. اگر در تفریحهای رایج و مجالس و میهمانیها گناه صورت پذیرد که وای بر شرکت کنندگان در آن مجالس، و اگر گناهی صورت نگیرد و صرفاً به بیهودگی بگذرد، بازهم جای تأسّف دارد. وقت انسان بیش از این ارزش دارد که افرادی چند ساعت دور هم بنشینند و اوقات پر ارزش خود را با کارهای بینتیجه تلف کنند. پرهیز از مجالس بیهوده ضروری است.
البته باید دانست قطع رفت و آمد با دیگران و کنج عزلت گزیدن نیز دستور اسلام نیست و در تعالیم دینی نکوهش شده است. از امیرالمؤمنین «سلاماللهعلیه» نقل شده است که میفرمایند:
«الْمُؤْمِنُ مَأْلُوفٌ وَ لَا خَیْرَ فِیمَنْ لَا یَأْلَفُ وَ لَا یُؤْلَف»[۸]
مؤمن الفت میگیرد. کسى که نه الفت بگیرد و نه الفت بپذیرد، از خیر بهدور است.
مؤمن باید رفت و آمد داشته باشد. مؤمن باید با سایر مؤمنین الفت داشته باشد. بنابر فرمایش امیرالمؤمنین «سلاماللهعلیه» در کسی که الفت با دیگران نداشته باشد، خیر نیست. لذا برداشتی که برخی از «عزلت» میکنند و آن را در قطع رفت و آمد با دیگران و صرفاً در گوشهای نشستن میدانند، غلط است. امّا آنکه مقصود تعالیم روحبخش قرآن و عترت «سلاماللهعلیهم» است و در شعر مذکور نیز بدان اشاره شده است، تعطیلی مجالس بیهوده و بینتیجه است. مجالسی که از خیر دنیا و آخرت بیبهره است، باید تشکیل نشود. ایّام اعتکاف میتواند سرمشق خوبی برای مقابله با مجالس باطل و بینتیجه باشد.
معتکفین عزیز در این خصوص نیز باید آنچه در اعتکاف میآموزند را در زندگی عادی خود پیاده کنند و مراقب باشند در همۀ ایام سال اوقات خود را صرف مجالس و اموری کنند که نتیجه و ثمرۀ دنیا یا آخرت داشته باشد. پس از اعتکاف، در حالی که در بین مردم هستند، در حالی که معاشرت با مردم دارند، از گناه و لغو و اعمال بیهوده و بیفایده اجتناب ورزند. امام صادق «سلاماللهعلیه» ر روایتی میفرمایند:
«مَا مِنْ مَجْلِسٍ یَجْتَمِعُ فِیهِ أَبْرَارٌ وَ فُجَّارٌ فَیَقُومُونَ عَلَی غَیْرِ ذِکْرِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا کَانَ حَسْرَةً عَلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَة»[۹]
هر مجلسى که در آن بدکاران و یا نیکوکاران انجمن شوند و یادى از خدا نکرده از جاى برخیزند، روز قیامت جز حسرت و تأسّف، نصیبى از آن گردهمایى نخواهند برد.
مجلسی که نتیجۀ دنیا و آخرت نداشته باشد، در قیامت مبدّل به حسرت میشود. وای بر احوال کسی که در قیامت، گفتار و کردار و مجالس دنیا، حسرت او گردد. چنین کسی مدام از اعمال خود اظهار پشیمانی میکند و میگوید: ای کاش این گفتار و رفتار را نداشتم و ای کاش در چنین مجالسی شرکت نمیکردم! ولی چنین حسرتی در آن موقعیّت فایده ندارد.
از این حسرت و ندامتی که از مجالس معمولی و روزمرّه نصیب انسان میشود، میتوان پی به اهمیّت اوقات اعتکاف برد. در اعتکاف نباید گعده یا جلسهای تشکیل شود که در آن ذکر و یاد خدای سبحان، موضوع اصلی نباشد، وگرنه خسارت و ندامت فراوانی به همراه خواهد داشت. معتکف باید دل خود را به حق تعالی وصل کند و تنها با او مرتبط باشد و اگر هم با دیگران نشست و برخاستی دارد، ارتباط او در راستای ارتباط با خدای سبحان باشد.
توصیۀ پنجم: ذکر
دستورالعمل بعدی که در ایّام اعتکاف، لازم و در سایر ایّام سال امری پسندیده و سازنده است، مداومت بر «ذکر» میباشد.
در جهانی که همۀ ذرّات و موجودات، مشغول ذکرند و خداوند متعال را تسبیح مینمایند، حیف است انسان که اشرف مخلوقات است، ذکر خدا نگوید. قرآن کریم میفرماید:
«تُسَبِّحُ لَهُ السَّماواتُ السَّبْعُ وَ الْأَرْضُ وَ مَنْ فیهِنَّ وَ إِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاَّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لا تَفْقَهُونَ تَسْبیحَهُمْ» ۱۰
آسمانهاى هفتگانه و زمین و کسانى که در آنها هستند، همه تسبیح او مىگویند؛ و هر موجودى، تسبیح و حمد او مىگوید؛ ولى شما تسبیح آنها را نمىفهمید.
افزون بر این، تأکید خداوند حکیم بر ذکر کثیر و دائمی است. قرآن کریم میفرماید:
«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً کَثیراً وَ سَبِّحُوهُ بُکْرَةً وَ أَصیلا۱۱
اى کسانى که ایمان آوردهاید، خدا را بسیار یاد کنید و او را در هر صبح و شام تسبیح گویید.
مقصود از آیۀ شریفه، سفارش بندگان به مداومت بر ذکر است. حضرت امام صادق «سلاماللهعلیه» در این زمینه میفرمایند: پروردگار عالم هرچیزی که از بندگانش خواسته است، محدود است. در تعداد نمازهای واجب و مستحب، میزان پرداخت خمس و زکات و سائر اعمال و عبادات، محدودیّتی قائل شده است و تنها عملی که از منظر قرآن کریم، انجام آن نامحدود است، ذکر میباشد. عبارت «وَ ذَکَرُوا اللَّهَ کَثیرًا»[۱۲] مؤیّد همین مطلب است. یعنی بسیار زیاد و همیشه ذکر بگویید.
یاد خدا، آرام بخش دلها است و یک زندگی مطمئن و با وقار و عاری از غم و غصّه، دلهره، اضطراب خاطر و نگرانی، برای انسان به ارمغان میآورد. قرآن کریم میفرماید:
«أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوب»[۱۳]
آگاه باشید، تنها با یاد خدا دلها آرامش مىیابد.
خداوند میفرماید: ای انسان! آگاه باش، یقین داشته باش، تردید نداشته باش که نجات از گرفتاریها و نگرانیها و خلاصی از بیماریهای روحی و جسمی، در سایۀ یاد خداوند تعالی میسّر میشود.
همچنین یاد خداوند متعال موجب جلب نظر حقتعالی بهسوی انسان میشود؛ لذا میفرماید:
«فَاذْکُرُونی أَذْکُرْکُمْ»[۱۴]
پس به یاد من باشید، تا به یاد شما باشم.
هرکس اهل ذکر باشد، خدای سبحان از او یاد خواهد کرد و وقتی خداوند متعال از کسی یاد کند، امکان ندارد به ورطۀ غفلت سقوط کند. یکی از مهمترین و والاترینِ اذکار که یاد خداوند را در دل سالک زنده نگه میدارد، نماز است. خداوند متعال در قرآن کریم، سبب وجوب همۀ عبادات، خصوصاً نماز را ذکر و یاد خودش بر میشمرد.
سیر و سلوک معنوی، بدون ذکر امکانپذیر نیست. از اینرو، همۀ اولیاءالله و نیز ائمّۀ اطهار و انبیاء الهی «سلاماللهعلیه»، ذکری مخصوص به خود داشتهاند. از اذکار پیامبر اکرم «صلیاللهعلیهوآلهوسلّم» که بدان خیلی اهمیّت میدادند و بهویژه در خلوت شبها و حالات معنوی زمزمه میفرمودند، این دعا بود: «اللَّهُمَّ وَ لَا تَکِلْنِی إِلَی نَفْسِی طَرْفَةَ عَیْنٍ أَبَدا»[۱۵] یعنی ای پروردگار من! مرا یک لحظه به خود وا مگذار.
توصیۀ ششم: دعا
نکتۀ دیگری که در ایّام اعتکاف و در سایر ایّام سال بسیار مهم است، اهمیّت به دعا و راز و نیاز با خداوند متعال میباشد. دعا و ارتباط با خدای سبحان باید همواره در زندگی انسان جاری باشد، امّا بهترین موقعیّت برای ارتباط با خداوند، هنگامی است که انسان در خانۀ خدا معتکف باشد. لذا شایسته است معتکفین گرامی برای مقولۀ دعا، اهمیّت فراوانی قائل باشند و از راز و نیاز با معبود خویش غافل نشوند.
خداوند متعال در قرآن کریم، استجابت دعا را وعده داده است و وظیفۀ انسان هم دعا کردن است. اعتقاد به اینکه خداوند از بندگان خواسته است دعا کنند و دعای آنان بدون نتیجه نمیماند، ضروری است. خداوند متعال در قرآن کریم وعده داده است که حتماً دعای بندگان را مستجاب نماید:
«وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادی عَنِّی فَإِنِّی قَریبٌ أُجیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ فَلْیَسْتَجیبُوا لی وَ لْیُؤْمِنُوا بی لَعَلَّهُمْ یَرْشُدُونَ[۱۶]
و هنگامى که بندگان من، از تو در بارة من سؤال کنند،(بگو:) من نزدیکم! دعاى دعا کننده را به هنگامى که مرا مىخواند، پاسخ مىگویم! پس باید دعوت مرا بپذیرند، و به من ایمان بیاورند، تا راه یابند!
دعا یعنی سخن گفتن با معبود که این بالاترین لذّتهاست. لذّتی بالاتر از سخن گفتن انسان با معبود و معشوق خود، خداوند متعال، وجود ندارد. توجّه به این نکته عبادت و دعا را بسیار شیرین و لذّتبخش میگرداند.
باید انسان در این ایّام نورانی حالی پیدا کند و حقیقتاً از عمق جان خداوند تبارک و تعالی را بخواند و «خدا، خدا، خدا» بگوید. حال مناجات را هم باید از خدا خواست. با بیحالی و کسالت نمیتوان از این اوقات بهرهمند شد. خوشا به حال کسانی که با حال خوش، از این اوقات خوب بهره میبرند.
همه باید حاجات مادی و معنوی که در نظر دارند را از درگاه خداوند متعال طلب نمایند. بهترین دعاهایی که در این ایّام مفید است عبارتند از: دعا برای فرج امام زمان «ارواحنافداه»، دعا برای عافیت، دعا برای حُسن عاقبت، دعا برای کسب تقوا، دعا برای رفع صفات رذیله، دعا برای تقرّب الی الله و دعا برای رفع مشکلات اجتماعی و شخصی خود و دیگران و نیز دعا برای سربلندی نظام مقدّس جمهوری اسلامی ایران.
امّا مهمتر آن است که معتکفین گرامی در این ایّام ارزشمند، به فکر سیر و سلوک خود باشند. در اندیشۀ طی کردن مسیر حرکت به سوی خداوند متعال باشند و با همّت و دعای خود، سعی کنند در سه روز اعتکاف، لااقل یکی از منازل هفت گانۀ سیر و سلوک را بپیمایند. اگر کسی واقعاً بخواهد میتواند در همین چند روز، از منزل یقظه به منزل توبه، از منزل توبه به منزل تقوا، از تقوا به تخلیه و سپس به تحلیه، تجلیه و لقاء الهی برسد. جوانان با صفا بدانند که میشود در همین سه روز به مقام فناء یا مقام لقای پروردگار متعال دست یافت. لذا بسیار سزاوار است که یکی از مهمترین دعاها، دعا برای پیشرفت سیر و سلوک
باشد.
توجّه به این نکته نیز ضروری است که دعا و راز و نیاز با خدای سبحان، مختصّ ایّام خاص یا روزهای اعتکاف و لیالی قدر نیست، بلکه انسان همواره باید با معبود خویش ارتباط داشته باشد و دعا را در سرلوحۀ اعمال خود قرار دهد. کسی بدون دعا نمیتواند در کارش موفّق شود. استغاثه به درگاه حضرت احدیّت و تضرّع و خدا خدا گفتن، موجب میشود خداوند متعال به یاری بندهاش بشتابد و از او دستگیری کند. بنابراین همه باید برنامهای برای راز و نیاز و دعا به درگاه حق تعالی داشته باشند.
خوشا به حال کسی که برنامۀ عبادی و راز و نیاز و دعا فراتر از یک عادت لازمۀ زندگی او شود. هنگامی که لحظات مرگ و احتضار چنین کسی فرا میرسد، یعنی آن لحظههایی که شعور و تدبیر از آدمی گرفته میشود، طبق برنامهای که در سراسر زندگی خود بدان مأنوس بوده است، لب به مناجات و تلاوت قرآن و توسّل میگشاید. و با ادعیه و اذکاری که با آنها مأنوس بوده، جان به جان آفرین تسلیم میکند.
مطلب مهمّ دیگری که در مورد دعا کردن باید بدان اشاره شود این است که استجابت دعا نیاز به واسطه دارد. فیض و رحمت الهی بدون واسطه به بندگان نمیرسد.
«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسیلَةَ»[۱۷]
ائمّۀ طاهرین «سلاماللهعلیهم» معنای دقیقی برای این آیه بیان فرمودهاند. آن حضرات در ذیل این آیه میفرمایند: «نَحنُ الوَسیلَة فِی القُرآن - ما ائمّه وسیلههایی هستیم از طرف خداوند برای مردم.»[۱۸] در واقع این وسیله که مورد نظر قرآن مجید است و بندگان باید از آن استفاده کنند، همان توسّل به حضرات معصومین «سلاماللهعلیهم» است. بهترین توسّلات به محضر آن ذوات مقدّس نیز، زیارت جامعۀ کبیره است.
خصوصاً در ایّام اعتکاف، توسّل و استغاثه به محضر قطب عالم امکان، محور عالم وجود و واسطة بین غیب و شهود، حضرت ولی عصر «ارواحنافداه» و دعا برای فرج آن حضرت، بسیار مطلوب و مؤثّر و سازنده است.
پینوشتها
۱. الکهف / ۱۰۴-۱۰۳.
۲. المؤمنون / ۳.
۳مجموعةورّام، ج ۱، ص ۱۰۰.
۴. سنن النّبى «صلیاللهعلیهوآلهوسلّم»، ص ۱۸۱.
۵. ر. ک: کتاب سیر و سلوک؛ مقدّمه، از تألیفات معظّم له.
۶. المزمّل / ۴-۲.
۷. بحارالأنوار، ج ۷۵، ص ۳۸۰.
۸. الکافی، ج ۲، ص ۱۰۲.
۹. همان، ص ۴۹۶.
۱۰. الإسراء / ۴۴.
۱۱. الأحزاب / ۴۲-۴۱.
۱۲. الشّعراء / ۲۲۷.
۱۳. الرّعد / ۲۸.
۱۴. البقرة / ۱۵۲.
۱۵. تفسیرالقمی، ج ۲، ص ۷۴.
۱۶. البقرة / ۱۸۶.
۱۷. المائده / ۳۵.
۱۸. تفسیر المعین، ج ۱، ص ۲۹۰.
برگرفته از کتاب اعتکاف، سلوک منتظران؛ از تألیفات آیت الله مظاهری