نگاهی به جشنوارهی شعر و داستان جوان سوره
جایزهبگیرهای حرفهیی در کسوت استادان پروازی!
در طول سال جشنوارههای متعددی از سوی نهادها و سازمانهای مختلف در کشور برگزار میشوند که یکی از پرکارترین این نهادها، حداقل در زمینه برگزاری جشنواره، حوزه هنری است که در چند روز اخیر، دهمین جشنواره شعر و داستان جوان سوره را در ارومیه برگزار کرد؛ جشنوارهای که داوران آن از جایزهبگیرهای حرفهیی سخن به میان کشیدند و شرکتکنندگان، آن را تکراری خواندند.
به گزارش افکارنیوز به نقل از ايسنا، حوزه هنري، نهادي كه در بدو تأسيس با نام حوزه انديشه و هنراسلامي جوانان انقلابي آشنا با هنر و ادبيات را گرد آورده بود تا بازتابدهنده فرهنگ و انديشه اسلامي باشد، بعدها به يكي از زيرمجموعههاي سازمان تبليغات اسلامي تبديل شد تا بتواند به عنوان بازوي اجرايي اين سازمان در عرصه سينما، تئاتر، ادبيات، هنرهاي تجسمي، موسيقي و... برنامههاي خود را بر مبناي فلسفه وجودياش در كشور ادامه دهد؛ همان فلسفهاي كه چندي پيش، اميرحسين فردي در نشست خبري دهمين جشنواره شعر و داستان جوان سوره، آن را پاسداری از ارزشهای ادبی و هنری انقلاب
اسلامی دانست. اين نهاد در برخي از مقاطع هم آثار ماندگاري در حوزهي هنر و ادبيات به جامعه عرضه كرده است.
**هدف جشنواره
با این مقدمه به سراغ یکی از برنامههای چند روز قبل این نهاد فرهنگی میرویم که امسال با عنوان دهمین جشنواره شعر و داستان جوان سوره در ارومیه برگزار شد؛ یکی از چندین جشنوارهای که امسال به صورت مستمر چندمین دوره خود را پشت سر گذاشت و بنا به گفته برگزارکنندگان آن، قرار شد از امسال به بعد با همین نام ثابت «جوان سوره» و به منظور تمرکززدایی از تهران، هر سال در یکی از شهرستانها و با هدف کشف و پرورش استعدادهای جوان در زمینهی شعر و داستان به حیات خود ادامه دهد؛ هدفی که کمال شفیعی دبیر این جشنواره چند روز قبل از برگزاری، آن را «دو اصل کشف و پرورش استعدادهای جوان و
تولید و نمونهآفرینی این استعدادها مبتنی بر ارزشهای دینی برای جوانان مستعد» عنوان کرد، هدفی که در طول برگزاری جشنواره بارها از سوی دستاندرکاران جشنواره در گفتوگو با رسانهها تکرار شد.
**انتقاد شرکتکنندگان
امسال دهمین دوره جشنواره شعر و داستان جوان سوره در۲۶ و ۲۷ تیرماه در ارومیه برگزار شد؛ جشنوارهای که در بخشهای مختلفی ازجمله شعر و داستان کوتاه با عنوان انقلاب فراخوان داده بود، شرکتکنندگان آثار خود را ارائه کرده بودند و داوریها انجام شده بود و بالأخره هم برگزیدگان در مراسم اختتامیه معرفی شدند؛ اما آنچه در این دو روز برپایی جشنواره از نظر پنهان نماند، تناقض آشکار بین اهداف مشخصشده از سوی برگزارکنندگان و سیاستگذاران جشنواره با اظهارنظرهای شرکتکنندگان و ارائهدهندگان آثار بود، چنانکه این موضوع جابهجا چه در کارگاههایی که در این دو روز
با حضور جوانان شرکتکننده برگزار میشد و چه در اظهارنظرهای داوران، بروز و ظهور پیدا میکرد.
به طور مثال، یکی از بحثهای جوانانی که در این جشنواره شرکت کرده بودند، نوع انتخاب موضوع جشنواره یعنی «انقلاب» برای ارائه داستان و شعر از سوی آنان بود؛ انقلابی که شاید هیچکدام از جوانهایی که در این جشنواره در آن به ارائه اثر پرداخته بودند، حداقل به گفتهی خودشان در کارگاههای دوروزه در زمان برپایی جشنواره، چیزی از آن به یاد نداشتند و معتقد بودند، آنان در حال حاضر باید مصرفکنندهی چنین آثاری باشند؛ نه تولیدکننده. البته این دیدگاهی بود که مخالفانی هم داشت.
**نوشتن برای جشنوارهها
به هر حال، این موضوع در اظهارنظرهای آنها در همان روز نخست جشنواره و نقدهای آنان به برگزارکنندگان و داورانی که در کارگاه داستان صبح روز اول جشنواره حضور داشتند، چالشبرانگیز شد. آنان حتا در کارگاه داستانخوانی در نقد داستانهای یکدیگر، تصاویر ارائهشده در داستانها را تصاویری کلیشهیی از فیلمها و سریالها یا تنها به کار بردن واژههایی مانند ساواک، شعارنویسی، شاه، انقلاب و… در شعر و داستانها میدانستند.
در این کارگاهها، شرکتکنندگان در اظهارنظرهای خود به نقد جشنواره درباره تکراری بودن موضوعات، برگزارکنندگان، داوران، شرکتکنندگان و ارائهدهندگان آثار و حتا برگزیدگان میپرداختند؛ چیزی که خود داوران هم از جمله محمدرضا بایرامی به آن اشاره کردند. این نویسنده در سخنانش در روز اول برگزای جشنواره در کارگاه داستان گفت: «بسیاری از برگزیدگان جشنواره صرفا برای جشنوارهها مینویسند و نوشتههایشان فقط در جشنوارهها میچرخد و غیر از آن کار دیگری نمیکنند».
**تکراری بودن فینفسه بد نیست
البته به مسأله تکراری بودن جشنواره، خود داوران و برگزارکنندگان نیز اذعان دارند؛ ولی محمدمهدی شجاعی که یکی از داوران این جشنواره بود و در کارگاههای صبح و عصر داستان هم شرکت داشت، این مسأله را خیلی تعجببرانگیز نمیداند و در اینباره به خبرنگار ایسنا میگوید: تکراری بودن شرکتکنندگان و برگزیدگان در اینگونه جشنوارهها فینفسه برای جشنواره بد نیست.
او حضور تکراری نویسندگان و برگزیدگان را در این جشنواره مشابه رقابتهای ورزشی میداند که در هر سال و یا چند سال یکبار برگزار میشوند و شاید در پایان چند دوره هم قهرمان مسابقه یک نفر یا یک تیم باشد.
**نویسندگان جشنوارهیی مثل استادان پروازی
شجاعی برای جلوگیری از این تکرار پیشنهاد هم میدهد: میتوان کسی را که در چند دوره این جشنوارهها برگزیده شده، از مسابقه کنار گذاشت تا هم راه برای دیگران باز شود و هم اینکه جشنواره را از خطرغلتیدن به وادی تکرار گذراند؛ چرا که در حال حاضر میبینیم بعضی از نویسندگان جشنوارهیی مانند استادان پروازی شدهاند و از این جشنواره به جشنواره دیگر در حال چرخیدن هستند و حتا ممکن است چنین داستاننویسی اعتقادی هم به دیدگاههای حوزه هنری نداشته باشد؛ ولی چون سلیقه داوران و جشنواره را درنظر میگیرد؛ بنابراین باب میل آنها شعر و داستان مینویسد؛ زیرا برایش گرفتن
جایزه و سکه مهم است؛ اما باز هم اینها به نفع ادبیات است؛ زیرا اگر این جشنواره تعطیل شود، نمیتوان چیز دیگری جایگزین آن کرد.
**نفس جشنواره بد نیست
او درباره اینکه اگر جشنواره به چنین وادیای غلتیده که عدهای با توجه به نوع سلیقه داوران و تنها برای گرفتن جایزه در آن شرکت میکنند، پس این همه هزینه برای چیست، اظهار میکند: برای نویسنده نباید جشنواره حد یقفش باشد و نباید تنها آرزوی زندگی نویسندگانی که در این جشنوارهها شرکت میکنند، گرفتن جایزه و هدیه باشد. البته نفس جشنواره بد نیست. امسال هم سعی شد داوران جشنواره از سلیقههای متنوع و بیشتر از شهرستانهای مختلف انتخاب شوند؛ اما نمیتوان کتمان کرد که چیزی که جشنواره را خطرناک میکند، تکرار برگزیدگان در دورههای مختلف برگزاری جشنوارههاست؛ کسانی
که تنها در جشنوارهها حاضر میشوند و به دنبال نوشتن قصه و داستان نیستند، کسانی که در همین جشنواره شرکت کرده بودند و در همین روزهای جشنواره صحبتهایی از بعضی دوستان شنیدم که همانها خود را برای جشنواره رضوی آماده میکنند؛ بنابراین این نگاه است که جشنوارهها را خطرناک میکند و همین نوع نگاه به ادبیات است که سازنده نیست.
شجاعی در پاسخ به این سؤال که اصولا در برگزاری این جشنوارهها چقدر ادبیات برای برگزیدگان مسأله است، اینگونه ابراز نظر میکند: در هر حال باید از هر ظرفی به اندازه مظروف خودش انتظار داشت، ما انتظار نداریم و نمیخواهیم این جشنواره در حد جشنواره «جلال آل احمد» باشد یا مثلا شاهکار و آثار بینظیر خلق کند. همین که با برپایی چنین جشنوارهای در بین جوانان یک رقابت سالم شکل بگیرد و آنها احساس کنند که کارشان جدی گرفته شده است، کافی است؛ چون اگر ما چنین جشنوارههایی را حذف کنیم، بچههایی که از شهرهای کوچک و روستاهای سراسر کشور در این برنامهها شرکت میکنند، دیگر
تریبونی برای معرفی خود نخواهند داشت. در صورتیکه وقتی این جشنوارهها برگزار میشود، همین جوانها کنار هم جمع میشوند و اتفاقات خوبی مانند آشنایی آنان با هم میافتد واز طریق فضای مجازی و امکانات مشابه گسترش مییابد.
**کار ما بعد از جشنواره آغاز میشود
شجاعی ادامه میدهد: پس از برگزاری جشنوارههاست که باید بدانیم تازه کار ما آغاز شده است. اینکه بعد از جشنوارهها برای جوانانی که داستانشان برگزیده شده است، میخواهیم چه کار کنیم، یک سؤال است؛ چون در هر کجا حتا در زمینه ورزشی اگر شخصی قهرمان شود، قطعا از تسهیلاتی برخوردار میشود، ما هم باید برای این نویسندگان تسهیلاتی قائل شویم؛ چرا که بالأخره این جشنوارهها که نظام هم سلامت اجرا و برگزاری آنها را قبول دارد و تأییدشان میکند، در این مملکت برگزار میشوند؛ بنابراین میتوان برای برگزیدههای اینگونه از جشنوارهها تسهیلاتی قائل شد؛ اینکه مثلا
بتوانند در رشتههای ادبیات و علوم انسانی به تحصیل بپردازند.
**از جشنواره نویسنده بیرون نمیآید
محمدرضا بایرامی، یکی دیگر از داوران این دوره بخش داستان کوتاه جشنواره جوان سوره، نیز در پاسخ به این پرسش خبرنگار ایسنا که برگزاری چنین جشنوارهای و هزینه کردن برای برپایی آن چه دستاوردی برای ادبیات کشور دارد و آیا از چنین جشنوارههایی نویسنده بیرون خواهد آمد، به صراحت هر چه تمامترمیگوید: نه از جشنواره نویسنده بیرون خواهد آمد و نه حتا از برگزاری کارگاه داستان.
او میگوید: البته ممکن است در برگزاری جشنوارهای نویسندههای خوبی هم وجود داشته باشند و حتا کارهایشان قابلیت این را داشته باشد که به صورت مستقل منتشر شود؛ ولی به این معنی نیست که جشنوارهها این نویسندهها را میسازند؛ بلکه جشنوارهها تنها محل رجوع اینگونه افراد هستند واساسا نوشتن یک حرکت فردی است و برخلاف آنچه که بعضی به آن اعتقاد دارند، خیلی آموزشپذیرهم نیست؛ بنابراین اگر کسی نویسنده باشد، کار میکند و بالأخره گذرش هم به جشنوارهها میافتد.
این نویسنده از جمله ویژگیهای برگزاری جشنوارهای مثل شعر و داستان سوره را در حد کمک مالی به برگزیدگان و نام بردن از آنان می داند و ادامه میدهد: اعتقادی ندارم که جشنواره میتواند نویسنده بسازد؛ بلکه جشنواره تنها میتواند راه استعدادهای نوظهور را در عرصه ادبیات تسهیل کند و بیشتر از این هم نباید از این جشنوارهها انتظار داشت.
**توجه به شهرستانها
اما کمال شفیعی دبیر این جشنواره پیشتر گفته بود، هدف ما از برگزاری این جشنواره، کشف و پرورش استعدادهای جوان، بخصوص استعدادهایی است که در دیگر شهرها به جز تهران حضور دارند. این سخنان وقتی بیشتر معنی میدهد که محمد مهدوی شجاعی از قول امیرحسین فردی به ایسنا میگوید: آقای فردی بر پایهی همین اصل تمرکززدایی از تهران، بر برگزاری این جشنواره در شهرستانها تأکید کرده و میگوید ما در تهران چیزی به دست نمیآوریم و هر چه هست، در شهرستانهاست. البته در اینکه حتما در شهرستانها و روستاهای سراسر کشور استعدادهای کشفنشدهای درهر زمینه وجود دارد که باید آنها را
پرورش داد، شکی نیست؛ اما این را که آیا با برگزاری جشنواره و جشنوارههایی از این دست که به اذعان خود برگزارکنندگان و داوران، به محلی برای رجوع جایزهبگیران حرفهیی تبدیل شده است، میتوان به چنین هدفی دست یافت یا نه، باید در تجربههای سالهای گذشته این جشنواره پی گرفت و دید آیا از برگزیدگان سالهای قبل این جشنواره نویسندهای بیرون آمده است یا نه؟
**یک نفر هم کفایت میکند
حسین فتاحی، از دیگر داوران این دوره از جشنواره شعر و داستان جوان سوره، در اینباره به خبرنگار ایسنا میگوید: اگر این جشنواره و جشنوارههای مشابه حداقل دو یا سه نویسنده را که کتابی در حد مطلوب به چاپ برسانند، به جامعه معرفی کنند، کافی است تا بتوان به واسطه آنها چند عنوان کتاب به کتابهای منتشرشده اضافه کنیم و این خودش هم خوب است. و شاید اگر در طول برگزاری ۱۰ جشنواره یک هنرمند هم از آنها کشف کنیم، باز هم غنیمت است.
وقتی از او میپرسیم که آیا در طول ۱۰ دوره گذشته جشنواره شعر و داستان جوان، نویسنده خوبی به جامعه ادبی معرفی شده است، جواب منفی میدهد و میگوید: اگر ما به کل جریان بعد از انقلاب نگاه کنیم، خواهیم دید که بیشتر از یکی دو نویسنده تاثیرگذار و جریانساز نداشتهایم.
او درباره دلیل و الزام برگزار کردن و ادامه دادن چنین جشنواره و جشنوارههایی معتقد است: فکر نمیکنم ما بعد از انقلاب، یکی دو نفر نویسنده شاخص بیشتر در زمینه ادبیات و داستاننویسی داشته باشیم که البته آنها هم از جشنوارهها، کلاسها و محافل ادبی جدا نبودهاند. به هر حال، اگر جشنوارهها بتوانند در ۱۵ یا حتا ۲۰ دوره از برگزاری خود یک هنرمند را نیز کشف کنند، باز هم زیاد است؛ چرا که ما در طول هزاران سالی که در کشورمان ادبیات بروز و حضور داشته است، بیش از پنج شاعر بزرگ جهانی مانند حافظ، سعدی، مولوی و فردوسی نداریم. قبل از انقلاب و از زمان مشروطه نیز تنها چند
هنرمند جریانساز داریم که محدودند که از جمله آنها جلال آل احمد، و با اغماض، سیمین دانشور و نویسندگان دیگری مانند محمود دولتآبادی هستند؛ بنابراین الآن هم نباید اعتقادمان این باشد که چنین جشنوارههایی به کشف چند هنرمند بیانجامد. در این جشنوارهها ممکن است پنج نویسنده معرفی شوند و در طول چند دوره از برگزاری مجموعا این نویسندگان به ۵۰ نفر برسند. اما از میان این ۵۰ نفر ممکن است یک هنرمند جریانساز سر بزند که آن هم برای ما کفایت میکند.
با این حال، فتاحی برای پربار شدن و کشف استعدادهایی که این جشنواره بر مبنای آن شکل گرفته، اعتقاد دارد: حوزه هنری باید فعالیتهایش را حتا بیشتر گسترش دهد و در شهرستانهای کوچک و روستاها مراکز استعدادیابیاش را توسعه دهد تا مقوله نوشتن برای جوانان به صورت یک مسأله جدی درآید.
این نویسنده در پاسخ به این سؤال که جشنوارههایی که از طرف حوزه هنری برگزار میشوند و خصوصا برگزاری جشنواره شعر و داستان جوان سوره چقدر مورد قبول افکار عمومی است، اظهار میکند: مردم ما جشنوارهها را نمیشناسند، آنها با هر چیزی عینی برخورد میکنند و تا به صورت عینی از کیفیت خوب یک اثر یا کالا مطمئن نشوند، به طرف آن نمیروند؛ بنابراین تبلیغات برای هر چیزی که برای مردم عینی نباشد، سودی نخواهد داشت. در جشنوارهها هم همین مسأله هست و این موضوع باید از طریق رسانهها بیشتربه مردم اطلاعرسانی شود؛ چرا که مردم خروجی کار را میبینند. آنها نگاه میکنند،
ببینند کسی که در جشنوارهای برگزیده شده است، در ادامه کارش چه آثاری چاپ میکند.
**تکراری بودن برگزیدهها؛ آفت جشنواره
حسین فتاحی میپذیرد که یکی از آفتهای جشنوارهها از جمله جشنواره جوان سوره، تکراری بودن برگزیدگان و موضوعات آن است و میگوید: در حال حاضر، صحبتهایی میشود که عده معدودی هستند که فقط برای جشنوارهها کار میکنند و از این جشنواره به آن جشنواره در حال حرکت هستند و کارهایشان را تکرار میکنند. این یک آفت است؛ اما حسن آن هم این است که بالأخره چنین افرادی بعد از چند بار جایزه گرفتن این حسشان ارضا میشود و پس از آن به سراغ نوشتن و انتشار کتاب میروند. البته ما هم نمیتوانیم جلو این افراد را بگیریم و بگوییم که چون تو دریک جشنواره برگزیده شدهای، حق شرکت
کردن دوباره در آن را نداری. من قبول دارم که این تکراری بودن آفت این جشنواره است.
با اين تفاسير و گفتههاي داوران، دستاندركاران و جوانان شركتكننده، كسي از جشنوارهاي مانند جشنواره شعر و داستان جوان سوره انتظار ندارد يك حادثه ادبي مهم راه بياندازد و هر سال استعدادي كشف كند؛ اما توجه به مسائل مطرحشده و آسيبشناسي جشنواره، موضوعي بديهي به نظر ميرسد.