نشست " بوسیدن روی ماه "
دعای خیر مادران شهید بزرگترین جایزه است
منوچهر محمدی تهیهکننده " بوسیدن روی ماه " در پاسخ به برخی هجمهها علیه این فیلم عنوان کرد: مادران شهید قهرمانان خاموش جنگ هستند و بزرگترین جایزه برای من در ارتباط با این فیلم همان دعای خیر آنهاست.
به گزارش افکارنیوز،نشست مهر با عوامل فیلم سینمایی " بوسیدن روی ماه " در بخش پایانی به پروسه انتخاب بازیگران، فضای کلی داستان این فیلم، ارتباط بین نسل ها در فیلم و هجمه وارد شده بر فیلم در مقطع جشنواره فجر اختصاص داشت. منوچهر محمدی در این بخش از گفتگو از دلگرفتگیهای خود درباره واکنشها نسبت به این فیلم هم صحبت کرد.
**********
* به عنوان سازندگان فیلم، فکر میکنید حرف " بوسیدن روی ماه " حرف امروز است؟
منوچهر محمدی: چرا حرف روز نباشد. وقتی ما صحبت از رقابت، از خودگذشتگی و یا کرامتهای انسانی میکنیم. این حرف برای هر روز است. از دیرباز هنوز مسایل زیبا همان طور به نظر میرسد. وقتی دوستی در حق شما از خودگذشتی و فداکاری کند، حتماً در مقابل این زیبایی سرتعظیم فرود میآورید. صحبت " بوسیدن روی ماه " گذشت دو مادر شهید است. آنها قهرمانان خاموش جنگ هستند.
هیچ وقت رسانهها دنبال آنها نبودند و تیتر صفحات اول نشریات نشدند. بابت کاری که کردند توقعی نداشتند. اگر همه این بحثها درباره جنگ و مسایل حاشیهای آن به اتمام برسد هیچ کس نمیتواند به انتهای خلوت دل مادران شهید راه پیدا کند و ببینند چه میگذرد. ما مردان درک نمیکنیم تمام زحماتی که یک مادر از ابتدا کشیده تا بزرگ شدن بچه و نبودنش به هر دلیلی مثل شهادت در جنگ را. شاید این مادران در خلوتشان این خاطرات یادشان بیاید. این حرف روز است.
به نوعی یادآوری است به همه ما که در جامعه ما همچون احترامالساداتها و فروغها کم نیستند. باید مواظب باشیم که یادمان نرود. اگر قرار باشد یکی از دلایل ساخت " بوسیدن روی ماه " را عنوان کنم، این است که این فیلم نشان میدهد که امثال این مادران در جامعه زیاد هستند. همه مادران این وضعیت را دارند اما وضع احترام و فروغ خاصتر است. فیلم در گام نخست تقدیس مادران کشور و عالم است.
* با توجه به شناختی که از شرایط جامعه دارید چه شد که در این مقطع احساس دغدغه کردید که این حرف بیان شود؟
محمدی: برای من ماجرا از " میم مثل مادر " شروع شد. در ابتدا موقعیت و نقش زن است که بار عظیمی را به دوش میکشد بدون اینکه به او توجه لازم و احترام گذاشته شود. ما در " میم مثل مادر " شاهد یک بیاخلاقی هستیم که به محض اینکه مرد متوجه میشود بچه ممکن است ناقص باشد ترجیح میدهد پای خود را از زندگی کنار بکشد و زن را تنها بگذارد.
جلوتر که آمدیم در " طلا و مس " موضوع برای من جدیتر شد. در مصاحبههای این فیلم من و اسعدیان درباره آن صحبت کردیم. در شروع این فیلم طلبهای به دنبال کتاب اخلاق میگردد، ولی شاهد یکسری بیاخلاقیها در اطراف خود است. برای اینکه بتواند به اندازه خودش یک قدم کوچک بردارد، کانون خانواده خودش را محکم نگه میدارد و فکر میکند عشقی که دارد نثار همسرش کند.
" بوسیدن روی ماه " ادامه همان حرفها است. چراکه چند سالی است متاسفانه به دلیل مجموعهای از مسائل، به نظر میرسد فضیلتهای اخلاقی معادل حماقت فرض میشود. زرنگی، کاسب کاری، پشت پا زدن به یکدیگر، خودخواهی و… افرادی که چنین رفتارهایی را دنبال میکنند آدمهای عاقلی محسوب میشوند. من فکر میکنم امروز در خیابان باشیم و از چند نفر با دوربین رسانه قیمت دلار و سکه را بپرسیم. آنهایی که به روز هستند به نظر آدمهای عاقلتر و زرنگتری میرسند و اگر کسی نداند انگار یک فاز عقب است!
به نظر میآید جای هنجارها و ارزشها دارد عوض میشود. اینکه به راحتی دروغ بگوییم به فضیلت اخلاقی تبدیل شدهاست. بیش از ۲۰ سال پیش دو انسان از این موضوع گذشتند و اجازه دادند فرزندانشان به جبهه بروند و انتظار میکشند تا از آنها خبری برسد. وقتی هم خبر میآید به راحتی دست به فداکاری بزرگتری میزنند. این مسائل را در ادامه یکدیگر میبینم.
اخلاق ما در سخنرانیهای تلویزیون، پای منبرها میتواند مقدمه باشد. باید از یک جایی اتفاقاتی بیافتد تا برگردیم. در این صورت شاید ما آسیبهای کمتری شاهد باشیم. شاید این میزان درگیری و تنشی که وجود دارد و متاسفانه به سطوح بالای جامعه کشیده میشود هم کمتر شود. اینگونه فیلمها قرار نیست انقلابی ایجاد کنند، اما میتوانند تلنگری باشند که کمی به خودمان بیاییم.
* نظر شما در این زمینه چیست؟
اسعدیان: من و آقای محمدی روزها در دفتر با هم صحبت میکردیم و هر دو از شرایط اطراف ناراحت بودیم. از به هم ریختن ارزشهایی که روزی به آن باور داشتیم گله میکردیم. فراموشی در این جامعه رایج شده. طی همین درددلها و دغدغههای مشترک، محمدی طرح ابتدایی " بوسیدن روی ماه " را پیشنهاد داد. من فکر کردم همه این شرایط و حس و حال که بوجود آمده را میشود، در این داستان نقد کرد. این خط داستانی در کنار خط دیگر اصلی که ایثار است این موقعیت را ایجاد میکند تا کجیها را نشان دهیم. به همین دلیل بعد از ایده ابتدایی، احساس کردم این موضوع دغدغه من هم هست. به سرعت سراغ مقدمات کار رفتیم. فکر
میکنم اینها دغدغه خیلیها در جامعه باشد.
* شما به درستی درباره نیاز جامعه در شرایط فعلی با موضوعی که این فیلم مطرح میکند صحبت کردید. سینمای ایران از این دست فیلمهای ارزشمند و شریف تا حدودی غافل شدهاست. در صورتی که در رده مسئولان سینمایی و فرهنگی مدام شعار حمایت از فیلمهای دفاع مقدس و ارزشی عنوان میشود. گویا در عمل این گونه نیست. " بوسیدن روی ماه " در جشنواره در بین منتقدان و حتی مخاطبان نیز مورد استقبال قرار گرفت اما همین فیلم توسط برخی از فیملسازان نزدیک به دولت نقد شد. تا جایی که جمال شورجه به عنوان داور جشنواره درباره شخصیتهای این فیلم صحبتهایی کردند که شما البته جواب روشنی به آنها ندادید.
اسعدیان: حیرت میکنم که دو سال است در جشنواره فجر داوران مشخصا درباره فیلمی صحبت میکند. در جشنواره قبل جهانگیر الماسی به خودش اجازه داد که در مقام پاسخگویی به رضا میرکریمی قرار بگیرد که صحبتهای وی درباره فیلم " یه حبه قند " نهایت بیادبی بود و در جشنواره سیام هم این رویکرد ادامه پیدا کرد. گویا این شیوه رایج این دوران است. شورجه به عنوان داور به شکل خیلی زشتی اظهار نظر کرد. در صورتی که فارغ از محتوای اظهارات داوران حق اظهارنظر درباره فیلم مشخصی را ندارند.
آقای شورجه ۲۰ سال است ظاهرا در این عرصه فعال هستند و هر وقت خواستند فیلم ساختهاند. فکر نمیکنم اگر از مردم سئوال کنید اسم یکی از این فیلمها یادشان باشد. اما چون در این کلیشهها ذهنشان پخته شدهاست که دفاع مقدس یعنی این و تعریف خودشان را از شهید و خانواده شهید دارند، درباره آن و هر طور که دوست دارند حرف میزنند و مهم هم نیست فیلمهایشان دیده شود یا نه. فقط باید فیلم بسازند. به خودشان اجازه میدهند وقتی که یک نفر و یا گروهی از آن کلیشه خارج میشود در واقع آن بر نتابند. چون فکر میکنند کارهایی که آنها کردند زیر سئول میرود. اتفاقا زیر سئوال نمیرود و آنها
میتوانند بازهم از آن کارها انجام دهند و فیلمشان را بسازند. فیلم ما هم جای خود را دارد. آنها این موضوع را بر نمیتابند. به آنها حق میدهم. شورجه هم حق دارد، درباره این مسائل کمی نگران باشند.
• محمدی(بغضآلود و با چشمان خیس): من بنا و قصد ندارم پاسخ کسی را بدهم اما میخواهم برای اولین بار نکتهای را درباره " بوسیدن روی ماه " بگویم.
ما در داستان عاشورا صحنهای بعد از تمام شدن واقعه داریم. در ظهر عاشورا وقتی نوبت به شهادت امام حسین(ع) میرسد این طور که روایت میشود، حضرت زینب(س) شاهد این صحنه بودند و بعد از اینکه شمر سر حضرت را از بدن جدا میکند، حضرت زینب(س) دوان دوان به میدان قتلگاه میروند و رگهای بریده امام حسین(ع) را میبوسند. آنجا جملهای از حضرت زینب(س) نقل است که میگویند من جایی را میبوسم که مادرم هم نبوسید.
این را بالای منبرها در ایام عزاداری زیاد شنیدهایم. من بعد از وقایع جنگ، مادرانی را میدیدم که استخوانهای بچههای خود را میبوسیدند، یعنی پس از چند سال انتظار تابوتی آمده که چند تکه استخوان در آن است. درک حال آن مادر مرا یاد آن حادثه میاندازد و برای اولین بار هم است که میگویم عنوان فیلم " بوسیدن روی ماه " برای خود من نشاندهنده آن واقعه و ادای ادب و احترام است تا در این زمانه در سال ۱۳۹۱ یاد آن لحظه کنیم که این اتفاق افتاد. اگر شما هنوز هم ستاد معراج بروید تکه استخوان است که به مادری نشان میدهند به عنوان یادگار فرزندش.
فهم عظمت و بزرگی این لحظه به گمان من غیرقابل توصیف است. " بوسیدن روی ماه " قطره کوچکی از این لحظه هم نمیشود. من فکر میکنم ما شخصیتهای زینبواری در تاریخ داشتهایم که خیلی به آنها جفا میکنیم و آنها را فراموش میکنیم. برای من مهم نیست که دیگران راجع به این فیلم چه میگویند و دلم هم نمیگیرد. دیگران به دلیل تقرب به دولت و یا به دلیل اینکه خودشان را جزو جناح و حزب و دستهای میدانند ابلاغ کنند این مادران یهودی هستند. آرزو میکنم و امیدوارم بزرگترین جایزه که نصیب من در این فیلم میشود این باشد که مادران شهیدی که فیلم را میبینند ما را از دعای خیرشان فراموش
نکنند.
* بسیار خب؛ جناب اسعدیان شما در کنار خط اصلی داستان موضوع ایثار شهدا و انتظار، یکسری جهانهای داستانی را از طریق آدمهای دیگر وارد فضای فیلم کردهاید. یکی از مسائل بحثتفاوت نسلها است. مانند نوه احترامالسادات. این شکاف نسلها چقدر در ترسیم فضای کلی فیلم در ذهن شما دخیل بوده و دنبال این بودید این محتوا برای نسل جدید به روز بیان شود؟
اسعدیان: یکی از مسائلی که در این سالها درباره آن بحثمیشود این است که بدجور بر سر نسل جوان میزنیم و آنها را تحقیر میکنیم. میگوییم شما جوانانی نیستید که رفتند جنگ. کل جامعه علاقهمند است این نسل جدید که اتفاقا ممکن است در برخی موارد با ما همخوانی نداشته باشد، تحقیر کند.
من باورم این است که این نگاه غلط است. وقتی برگردیم به تاریخ شروع جنگ، این گونه نبوده که ما یک سری جوان اسطورهای آماده کرده بودیم تا به محض حمله عراق به ایران، آنها به جنگ بروند و قهرمان ملی شوند. آنها هم جوانانی مثل جوانان امروزی بودند. ولی وقتی موقعیت برای آنها به وجود میآید از دل آنها قهرمانان جوانان بیرون میآیند. کسی نمیتواند ادعا کند اگر امروز در کشور، جنگ رخ بدهد جوانها به جنگ نمیروند، اصلاً اینطور نیست.
من در حال حاضر برای پروژه " دا " روی این کتب کار میکنم. آنچه درباره اتفاقات سال ۵۹ در کتاب میخوانیم و میبینیم تمام جوانهای ما در خرمشهر در سن ۱۶ تا ۲۰ سالگی بودند. آنهایی که در آن سالها حماسه آفریدند. شاید همان جوانانی بودند که اگر قبل از جنگ میدیدیم باورمان نمیشد چنین توانی داشته باشند. وقتی در موقعیت انتخاب قرار میگیرند و احساس میکنند دینشان و کشورشان و حتی خانواده شان در خطر است آن چیزی را بروز میدهند که همه پنهان در خودشان دارند.
باید برای جوانان موقعیت پیش بیاید و باور کنیم ذاتا همان افرادی هستند که در سال ۵۹ بودند و در آینده هم خواهند بود. دو نگاه در " بوسیدن روی ماه " مطرح میشود. یک نگاه مادربزرگ با تجربه است که اعتقاد دارد سبک سریهایی که این جوان(نوه او) دارد اقتضای سن او است و میشود به گونهای با او رفتار کرد که در مسیر درست قرار بگیرد.
نگاه دیگر، مادر اوست که توی ذوقش میزند. من باورم این است که مادر بزرگ و پدر بزرگهای ما کتابهای روانشناسی هم نخوانده بودند به طور تجربی درک درستی از انسان داشتند و رفتارهای درست تری با ما میکردند. رفتاری که مادربزرگ در این فیلم با نوه خود در پیش میگیرد قرار نیست او را متحول کند، اما قرار است او را به جایی برساند که بزرگ شود و دیگر دختر یک هفته پیش نباشد. این ناشی از حس اعتمادی است که مادر بزرگ به نوه خود میدهد. ما این را بلد نیستیم ولی مادر بزرگ ها و پدربزرگ ها بلد بودند.
" بوسیدن روی ماه " یک خط اصلی و تعدادی خرده قصه دارد. این خرده قصهها جدا از خط اصلی نیست، بلکه با آن پیوند دارد. ما سعی کردیم مکمل هم باشند و فضای کلی از جامعه ترسیم کنیم. حتی فضایی که از خیابانهای آشفته تهران نشان دهیم در جهت دیدگاه کلی فیلم است.
من باورم این است که گسست نسلها این گونه بوده که از بدو تولد بشر همه بچهها فکر میکردند که پدر و مادرها آنها را درک نمیکنند و همه پدر و مادرها هم فکر میکردند چرا بچهها این گونه شدهاند. این موضوع تاریخی است. مهم این است چگونه باید با آن برخورد کنیم و نباید آن را سرکوب کنیم. احترامالسادات این موضوع را هم به مخاطب یاد میدهد. همه ما یادمان مرود که چگونه بودهایم اما احترام و فروغ یادشان نرفته است.
* بین این دو نسل که نوه و مادر بزرگها سمبل آن هستند، نسل میانیای هم در فیلم حضور دارد. نسلی که گویی از درک احترامالسادات و فروغ عاجز است. اما در پایان با یک مهربانی خاصی نشان میدهد که نوه اتفاقا این فضا را درک کرده است. این نگاه انتقادی به نسل میانی از کجا میآید؟
اسعدیان: در نسل میانی ما نگاه پسر احترامالسادات که جانباز هست را داریم. اما پسر او در قصه ما حضور زیادی ندارد. سکانسی هست که او با مادر ارتباط احساسی پیدا میکند. آن لحظهای که متوجه میشود جنازه بردارش پیدا شدهاست و میداند که مادرش چه گذشتی کرده است. در مقابل مادر کم میآورد و فقط سر او را میبوسد و میرود. او در برابر ایثار مادرش احساس میکند هیچ چیزی نیست. به همین دلیل حرف خاصی نمیزند. کلمات خیلی اندکی میگوید. من نمیدانم اگر دخترهای احترام موضوع را میفهمیدند چه واکنشی نشان میدهند.
این بدان معناست که ما آدمها درگیر روزمرگی و زندگیمان میشویم. بدان مفهوم نیست که همدیگر را درک نمیکنیم. بلکه فرصت درک کردن از ما در حال گرفته شدن است. بچههای احترام که از نسل میانی هستند، گم نشدند. بلکه درگیر مناسبات اجتماعی و گرفتاریهایشان هستند. آن دختر جوان(نوه) فرصت، آمادگی و گیرایی بیشتری دارد. مابقی را هم نخواستم نفی کنم.
*در پروسه انتخاب بازیگران شما از ترکیبی از بازیگران چهره و شناخته نشده انتخاب کردید، برای رسیدن به این ترکیب بری انتقال این مفاهیم چه پروسهای طی شد؟
اسعدیان: یکی از بخشهای سخت " بوسیدن روی ماه " همین بود ما برای انتخاب نقش مادران فیلم وقت زیادی گذاشتیم. من به همراه دستیاران صبحهای زود به پارکها میرفتیم و ورزش بانوان میانسال را نگاه میکردیم تا از آنها انتخاب کنیم. وقتی خانم مدنی و یزدانبخش را به ما معرفی کردند در واقع آنها محاسنی داشتند که برای ما ایدهآل بود. اگر چه چهرههای ناشناختهای بودند اما بیگانه با عالم سینما نبودند.
اما سختی کار آنجا بود که ما در کنارآنها از دیگر بازیگران حرفهای استفاده میکردیم. ما باید کاری میکردیم که اینها به هم به لحاظ جنس بازی نزدیک شوند. سختترین کار را با سعید پورصمیمی داشتیم که یکی از بهترین بازیگران ما هستند. ایشان در کنار اینکه یکی از بهترین بازیگران ما در تاریخ سینما هستند به همان اندازه پائین آوردن ایشان برای اینکه برسند به یک بازی روان و نزدیک به این دو شخصیت کار سختی بود.
ولی نسل جدید مانند صابر ابر، شبنم مقدمی این موضوع را میدانستند و جنس بازی خود را به دیگر بازیگران رساندند. حالا که میبینیم خودم از بازیها راضی هستم. یک دستی در کار دیده میشود. وقتی ما بازیگرانی مثل خانمها مدنی و یزدان بخش کار میکنیم باید بدانیم که ما در خدمت آنها هستیم نه آنها در خدمت ما. ما قرار است دوربین را در جایی بگذاریم که آنها کارشان را بکنند. نمیتوانیم بگویم آنها برای دوربین یا صدابرداری ما بازی کنند.
حتی بهتر است بعضی از حسها را به آنها نگوییم. من چند لحظهای از این فیلم را خیلی دوست دارم. صحنهای که فروغ میخواهد برود سر تابوت فرزندش. با این که میدانستند این سالن تابوتهایی قرار دارد که ما گذاشتهآیم و خالی است ولی به من گفتند قبل از گرفتن صحنه من را به آن سالن نبرید چون اگر ببینم حالم بد میشود و دیگر نمیتوانم بروم.
من یادم هست به ایشان گفتم در سالن که باز شد چند لحظه در قاب میایستید به داخل نگاه میکنید و میروید. وقتی ایشان در قاب در ایستاد، وقتی صحنه را دید حالش بد شد و پای او لغزید و تکیه داد به در. من از ایشان این کار را نخواسته بودم. خانم مدنی این صحنه را بازی نکرد در واقع وقتی داخل سالن را دیدند اینگونه شدند. من آن لحظه را دوست دارم. ما فقط برای ایشان موقعیت را فراهم کردم.
درباره خانم یزدانبخش من چند روزی طول کشید تا کشف کردم که من نباید خیلی چیزها را به ایشان بگویم. چهره ایشان در سکوت یک عمقی دارد که شما میتوانند فکر کنید که او حالا به چه چیزی فکر میکند؟ این اختیار را این چهره به مخاطب میدهد که هرطورکه میخواهد فکر کند. این را حسین جعفریان به من کمک کرد. بههمین دلیل من یکسری چیزها را به ایشان نمیگفتم. بلکه او را هم در موقعیت قرار دادیم.
*جالب است خانمهای مدنی و یزدانبخش با اینکه پیش از این تجربه مشترک ندانستند ولی ترکیب آنها با هم خیلی خوب درآمدهاست.
اسعدیان: انتخاب خانم یزدان بخش و مدنی برای ما قطعی بود. ولی اینکه کدام فروغ باشد و کدام احترام السادات برای ما مشخص نبود. دو هفته طول کشید در این مدت متوجه شدیم که شخصیت خانم مدنی که به شدت حساس و آسیبپذیر هستند و با تلنگری میتواند بشکند عین فروغ است و شخصیت محکم خانم یزدانبخش به احترام نزدیک بود. سعی کردم از خودشان در این مورد کمک بگیرم. کارگردانی در صحنه فقط نیست بلکه از انتخاب فیلمنامه برای بازیگران شروع میشود. انتخاب بازیگر هم کارگردانی است و حتی انتخاب لوکشین. خوشحالم در چند پروژه آخرم انتخابهای غلط نداشتم.
* تیم دو نفره شما برای ادامه همکاری چه برنامهای دارد؟
اسعدیان: من و آقای محمدی روی پروژه " دا " قرار است کار کنیم.
محمدی: این سریال متعلق به حوزه هنری است.
اسعدیان: من بعد از همکاری با منوچهر محمدی در تولید سه تله فیلم، پروژه " طلا و مس " و " بوسیدن روی ماه " معتقدم همکاری خیلی خوبی تاکنون داشتهایم. فکر میکنم ایشان هم همین نگاه را دارند. بدین معنی نیست که ایشان متعهد شدهاست در آینده مدام با من کار کنند. ایشان حتما از همکاری با حاتمی کیا، کمال تبریزی، میرکریمی و… هم راضی بودند ولی سینما پیچیدگی خودش را دارد. کار مستقل کردن به معنای اختلافنظر نیست.
* جناب محمدی پروژه حضرت امام خمینی(ره) در چه مرحلهای است؟
محمدی: فیلم حضرت امام خمینی (ره) چون کار خیلی متفاوتی است نیاز به تحقیق و مطالعات زیاد دارد. این فیلم یک روایت متفاوت و تازه از زندگی ایشان است. به همین دلیل پروسه نگارش سختی خواهد داشت. فیلم در ۱۰ روز میگذرد و فرازهای اصلی زندگی امام خمینی(ره) در آن نشان داده میشود.