نشریه وال استریت ژورنال با انتشار یادداشتی ضمن اشاره به تنشهای حاکم بر روابط امارات و عربستان به عنوان دو قدرت خلیج فارس نوشت: سرمقاله ژانویه روزنامه الریاض از اسرائیل به دلیل بیتوجهی به قوانین بینالمللی و حاکمیت دولت انتقاد کرد. در این سرمقاله آمده است: «هر جا که اسرائیل حضور دارد، ویرانی و تخریب حاکم است.»
همزمان روحانیون سعودی نیز بر این پیام مانور داده و تلاش دارند آن را برجستهتر سازند. شیخ صالح بن حمید، امام مسجدالحرام در مکه، در خطبه ماه دسامبر گفت: «ای خدا، با یهودیانی که تصرف و اشغال کردهاند، برخورد کن، زیرا آنها نمیتوانند از قدرت تو فرار کنند.» تغییر لحن رسانههای عربستان تا حدی ماحصل افزایش تنش میان عربستان سعودی با امارات متحده عربی است، بازیگری که برای عربستان به عنوان رهبر اقتصادی خلیج فارس رقیبی است جدی. اما حالا دو بازیگر در تنشهای مختلف رویاروی هم قرار گرفتهاند.
این در حالی است که امارات متحده عربی یکی از بازیگران کلیدی است که به توافق ابراهیم (توافقی با هدف عادیسازی روابط این کشور با اسرائیل) پیوست. مقامات سعودی حالا تاکید دارند که کمپین رسانهای سعودی توسط رهبری پادشاهی هدایت میشود و روابط تلآویو و ابوظبی را هدف قرار داده است، روابطی که به راحتی میتوانند افکار عمومی را تغییر دهند.
احمد بن عثمان التویجری، ستوننویس سعودی، ماه گذشته در سرمقاله آنلاین خود برای نشریه سعودی الجزیره نوشت: «ابوظبی؛ این بازیگر شیاد معتقد است که کوتاهترین راه برای گرفتن انتقام از کینههای گذشته و التیام حسادت و احساس حقارت نسبت به پادشاهی، انداختن خود در آغوش صهیونیسم و پذیرش این است که امارات به اسب تروای اسرائیل در جهان عرب تبدیل شود.» با این حال فعلا عربستان سعودی این ایده که پوششهای خبری توسط دولت هماهنگ شده را رد میکند و تلاش دارد تا با برجسته کردن توافق ابراهیم افکار عمومی جهان عرب را علیه امارات بشوراند.
بذر بیاعتمادی که بن سلمان کاشت!
پیوستن عربستان سعودی به توافقنامه ابراهیم مدتها در مرکز جاهطلبیهای ایالات متحده و اسرائیل در خاورمیانه قرار داشت. اما مقامات سعودی و اسرائیلی مدعیاند که محاسبات پادشاهی پس از جنگ غزه که تلفات آن باعث تغییر نگرشها علیه اسرائیل شده، تغییر کرده است.در حالی که عربستان سعودی مدعی است که میبایست این روند (عادیسازی روابط) با مسیری برای تشکیل کشور فلسطینی همراه باشد، اما ریاض هنوز پذیرای عادیسازی روابط نیست و آن را در اولویتهای سیاست خارجیاش قرار نداده است. به همین دلیل است که ولیعهد در نوامبر 2024 اقدامات اسرائیل در غزه را نسلکشی خواند.
اما کمپین کنونی عربستان سعودی در تضاد با تلاشهای سالیانه پادشاهی برای بهبود وجهه اسرائیل و آمادهسازی 35 میلیون نفر از جمعیت عربستان برای احتمال روابط رسمی دیپلماتیک با این بازیگر در تضاد قرار دارد. رسانههای سعودی پیش از این در مورد تصمیم سایر کشورهای خلیج فارس برای عادیسازی روابط با اسرائیل بیطرف مانده بودند. برخلاف خبرگزاری الجزیره که در قطر مستقر است، رسانههای سعودی از منتقدان حماس بودند.
حال لحن جدید پادشاهی برای ایالات متحده چالشهای ساسی زیادی به همراه داشته است. اتحادیه ضد افترا نگرانی خود را در مورد آنچه که آن را صداهای برجسته سعودی مینامد – صداهایی که به طور فزایندهای بلند و مکرر نظرات تحقیرآمیزی در مورد یهودیان، اسرائیل و توافقنامههای ابراهیم بیان میکنند – ابراز کرده است.
دانیل شاپیرو، که معاون دستیار وزیر دفاع در امور خاورمیانه در دولت بایدن بود، با اشاره به رویکرد محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، گفت: «این سوال مطرح میشود که آیا محمد بن سلمان به مسیر معتدلی که هم ترامپ و هم بایدن روی آن سرمایهگذاری کردهاند، متعهد خواهد بود یا خیر. اگر او حاضر است وقتی با رقیب روبهرو است، مسیر خود را به طور چشمگیری تغییر دهد، شاید آنقدر که ما تصور میکردیم به ائتلاف منطقهای میانهروها متعهد نباشد.»
بازی مبهم پادشاهی
در این میان سفارت عربستان سعودی در ایالات متحده به وال استریت ژورنال گفت که پادشاهی یهودستیزی را رد کرده و همچنان پذیرای عادیسازی روابط با اسرائیل است، مشروط بر اینکه زمینه برای تشکیل کشور فلسطینی هموار شود. همزمان خالد بن سلمان، وزیر دفاع این کشور، به واشنگتن سفر داشت و روز جمعه با گروههای یهودی دیدار و این خبر را منتشر کرد که پادشاهی سعودی به ادغام منطقهای متعهد است.
در همین راستا مارک دوبوویتز، مدیر اجرایی بنیاد دفاع از دموکراسیها، اندیشکده مستقر در واشنگتن، هفته گذشته با مقامات ارشد سعودی دیدار داشت و روز جمعه در جلسهای با وزیر دفاع رایزنی داشت. دوبوویتز گفت: «سعودیها فهمیدند که اختلاف آنها با اماراتیها زمینه ساز اتخاذ موضع ضد اسرائیلی شده و این موضوع مشکلات جدی برای آنها در واشنگتن ایجاد میکند». دوبوویتز در ادامه خاطرنشان کرد که وزیر دفاع عربستان و دیگر مقامات متعهد شدند که هر کاری از دستشان برمیآید برای کاهش تنش انجام دهند.
ولیعهد عربستان سعودی همچنان به تلاشهای خود برای مدرنسازی پادشاهی و ترسیم تصویر فوق محافظهکارانه از پادشاهی ادامه داده و به عنوان مثال، اخیراً ممنوعیت فروش الکل را لغو کرده است. در مقابل بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر اسرائیل، در پاسخ به سوالات خبرنگاران در یک کنفرانس مطبوعاتی روز سهشنبه، گفت که اسرائیل اقدامات عربستان سعودی را زیر نظر دارد.
به گفته نتانیاهو: «ما از هر کسی که خواهان عادیسازی روابط یا صلح با ما است، انتظار داریم که با تلاشهایی که توسط نیروهایی هدایت میشوند که خلاف صلح است هم صدا نشوند.» نخستوزیر اسرائیل در ادامه افزود که تا زمانی که عربستان سعودی به عادیسازی روابط با اسرائیل علاقهمند باشد، همچنان خواهان عادیسازی روابط با پادشاهی است. در این میان وزارت امور خارجه امارات متحده عربی از اظهارنظر در مورد کمپین رسانهای عربستان سعودی خودداری کرد.
همصدایی با دشمنان تلآویو
عربستان سعودی مدتهاست که در فکر ایجاد روابط رسمی با اسرائیل است، تا بدین طریق به ایالات متحده نزدیکتر شده و شهرت ولیعهد به عنوان یک نیروی مدرن تقویت گردد. به گفته مقامات اسرائیلی و آمریکایی که در مذاکرات شرکت داشتند، این دو نفر در سال ۲۰۲۳ به توافق نزدیک شدند. با این همه جنگ غزه محاسبات هر دو طرف را تغییر داد. عربستان سعودی بر درخواست خود مبنی بر ایجاد مسیری جهت تشکیل کشور فلسطینی توسط اسرائیل تاکید دارد؛ متغیری که پس از حملات حماس اسرائیلیها به شدت با آن مخالفند.
یوئل گوزانسکی، عضو ارشد موسسه مطالعات امنیت ملی، اندیشکدهای مستقر در تلآویو، در این باره به وال استریت ژورنال گفت: «شما هیچ چیز رسمی در این مورد پیدا نخواهید کرد، اما اسرائیل فعلاً تصمیم گرفته که عادیسازی روابط را کنار بگذارد، زیرا حاضر نیست هزینهای را که سعودیها درخواست کردهاند، بپردازد.»
عربستان سعودی و امارات متحده عربی منافع مشترک زیادی دارند، اما مدتهاست که بر سر جاهطلبیهای اقتصادی رقابتی و رهبری منطقه با هم اختلاف دارند. تنشها اخیراً تشدید شده، به طوری که دو کشور خود را در یمن و در دو طرف متفاوت رویاروی هم قرار گرفته اند.
تنش میان دو بازیگر در بخشهایی از این سرزمین که در اختیار حوثیها نیست موجب شده تا نگرانیها درباره ترکشهای حاصل از آن افزایش یابد بالاخص پس از آنکه یکی از گروههای یمنی مورد حمایت امارات متحده عربی در ماه دسامبر سرزمینهای غنی از انرژی را در امتداد مرز عربستان سعودی تصرف کرد، در آن بازه زمانی پادشاهی فشار نظامی و رسانهای خود را افزایش داد.
در چنین شرایطی دور شدن عربستان سعودی از امارات متحده عربی و اسرائیل با تقویت روابط با دشمنان این بازیگر، یعنی پاکستان و ترکیه، همراه بوده است. ریاض ماه سپتامبر پیمان دفاعی با پاکستان امضا کرد و مذاکراتی برای گنجاندن ترکیه در این اتحاد امنیتی در حال انجام است.
حسین ایبیش، محقق ارشد مقیم در موسسه کشورهای عربی خلیج فارس، اندیشکده مستقر در واشنگتن، در این باره به وال استریت ژورنال گفت که عربستان سعودی و امارات متحده عربی پرتنش ترین روابط را از زمان استقلال امارات در دهه 1970 تجربه میکنند با این حال، او رقابت میان دو بازیگر را با نوعی درگیری خانوادگی مقایسه کرد که اغلب در نهایت حل و فصل میشود.
به باور عربستان و امارات منافع و چالشهای ژئوپلیتیکی، امنیتی و اقتصادی مشترکی دارند، از جمله تمرکز بر برتری و همکاری فناوری. ایبیش در ادامه خاطرنشان کرد: «بدون شک، گرم شدن روابط بین ریاض و ابوظبی مطمئناً قبل از عادیسازی روابط بین اسرائیل و عربستان سعودی اتفاق خواهد افتاد.»
مارک دوبوویتز، مدیر اجرایی بنیاد دفاع از دموکراسیها، یک اندیشکده در واشنگتن، هفته گذشته با مقامات ارشد سعودی دیدار کرد و روز جمعه به جلسهای با وزیر دفاع پیوست. دوبوویتز گفت: «سعودیها متوجه شدهاند که اختلاف آنها با اماراتیها به یک موضع ضد اسرائیلی با شدت فزاینده تبدیل شده است و این موضوع مشکلات جدی برای آنها در واشنگتن به همراه دارد.» از همین رو دوبوویتز مدعی است وزیر دفاع عربستان و دیگر مقامات متعهد شدهاند که هر کاری از دستشان برمیآید برای کاهش تنش انجام دهند.
