گروه استانها- کوروش دیباج: سه هفته پس از حملات ۱۸ اسفند که بخشهایی از دولتخانه صفوی را در قلب بافت تاریخی اصفهان متزلزل کرد، وضعیت پایگاه جهانی کاخ موزه چهلستون اکنون وارد مرحلهای شده است که کارشناسان آن را وضعیتی بحرانی، حساس و هشدارآمیز توصیف میکنند. بنا بر ارزیابیها و بازدیدهای کارشناسی انجامشده، پیامدهای موج انفجارها، لرزشهای پیدرپی سازهای و آسیب به تزیینات و اجزای تاریخی این اثر ثبت جهانی، ماهیت فرسایشی پیدا کرده و بنا را به مرحلهای رسانده که از نگاه متخصصان مرمت، زمان برای اتخاذ تصمیمهای نجاتبخش بهشدت محدود شده است.
چهلستون، نگین دولتخانه صفوی و یکی از مهمترین میراثهای ثبت جهانی اصفهان، امروز نه فقط با آسیبهای سطحی یا تزئینی مواجه نیست، بلکه با تهدیدهایی دستوپنجه نرم میکند که در صورت بیتفاوتی یا تأخیر در تخصیص اعتبارات و آغاز طرحهای مرمتی جدی، میتواند پیامدهای غیرقابل جبرانی برای این مجموعه داشته باشد. آنچه امروز مدیر پایگاه جهانی چهلستون، مصطفی هادیپور، بیان میکند، صرفا یک هشدار معمولی نیست؛ بلکه گزارشی است بر پایه مشاهده مستقیم، دادههای دقیق مستندسازی شده و ارزیابیهای فنی که از وضعیت واقعی این عمارت تاریخی به دست آمده است.
این گزارش ویژه مهر، جمعبندی کاملی است از آنچه در هفتههای اخیر بر پیکره چهلستون گذشته، آنچه اکنون در این مجموعه در حال رخ دادن است و آنچه در صورت عدم اقدام فوری ممکن است رخ دهد.
زنگ خطر در تالار آینه؛ ریزشها به مرحله هشدار جدی رسیده است
طبق گفتههای مصطفی هادیپور، مدیر پایگاه جهانی کاخ موزه چهلستون، روند آسیبها نهتنها متوقف نشده بلکه شدت و سرعت بیشتری یافته است. او تاکید میکند که بخشهایی از آینهکاری تالار آینهخانه چهلستون در حال ریزش تدریجی است و این ریزشها نشانهای از گسترش آسیب در لایههای زیرین و پیوندهای ساختاری است که در معماری تاریخی اهمیت حیاتی دارد.
بر اساس بازدیدهای میدانی انجام شده، ترکهای طولی به شکل نگرانکنندهای روی سطوح چوبی و تزیینی ظاهر شده و این ترکها برخلاف ترکهای سطحی معمول، عمق و جهتگیریهای معنیداری دارند که از احتمال تنشهای شدید در سازه حکایت میکند.
یکی از مهمترین بخشهای صدمهدیده، ستونهای چوبی ایوان است؛ ستونهایی که از دور یکی از شناختهشدهترین شاخصههای چهلستوناند، اما اکنون از نگاه نزدیک، وضعیت آنها هشداردهنده است. به گفته هادیپور، بخش قابل توجهی از ستونها در قسمت زیر سرستون دچار انحراف شده و ستونهای دوم و سوم از سمت خیابان سپه بیشترین آسیب را دیدهاند. این انحرافها میتوانند نشانهای از ضعف در بستر نشیمنگاه ستونها یا تغییر در تعادل سازهای باشند؛ مسألهای که در معماری چوبی صفوی میتواند پیامدهای بسیار جدی در پی داشته باشد.
نکته نگرانکنندهتر احتمال از جا درآمدن ستونهاست؛ رخدادی که حتی به صورت احتمالی نیز باید آن را در سطح بحران ارزیابی کرد، زیرا از جا درآمدن ستونهای اصلی ایوان نه فقط به فروپاشی بخشهایی از سقف منجر میشود بلکه میتواند واکنش زنجیرهای خطرناکی در کل سازه ایجاد کند.
از سوی دیگر، ریزشهای موضعی سقفها بیشتر شده و ترکهای جدیدی در تزیینات پدیدار شده است. هادیپور تأکید میکند که این تغییرات تدریجی اما پیوسته، بیانگر آن است که چهلستون در حال ورود به مرحلهای است که در آن هر روز نشانه تازهای از آسیبها ظاهر میشود و این روند متأسفانه رو به افزایش است.
نقشه آسیبها گستردهتر شده؛ از تزیینات تا عناصر سازهای
در کنار آثار مستقیم موج انفجار که به بافت تاریخی دولتخانه صفوی وارد شد، اکنون چهلستون در حال تجربه آسیبهایی است که ماهیت آنها زمانبر و تجمعی است. بر اساس بررسیهای پیشین که خبرگزاری مهر آنها را پیشتر منتشر کرده بود، تزیینات آینهکاری ایوان، اتاقهای نقاشی، دربها و پنجرههای نفیس آلت و لغت و همچنین مقرنسهای ورودی تالار اصلی دچار ریزش، خراش، ترک و کندهشدگی شده بودند. اما اکنون دامنه آسیبها گستردهتر شده و به عناصر سازهای رسیده است.
مقرنسهای ورودی تالار اصلی که یکی از مهمترین نمونههای هنر چوبکاری و آینهکاری دوره صفوی محسوب میشود، اکنون در بخشهایی دچار لرزش و ناپایداری هستند. این لرزشها در بازدیدهای میدانی کاملا محسوس بوده و برخی از قطعات به دلیل ضعف اتصال در خطر سقوط قرار گرفتهاند.
سقف ایوان ستوندار چهلستون نیز با وجود انجام اقدامات اضطراری اولیه، نشانههایی از فرسایش ناشی از موج انفجار نشان میدهد. به گفته هادیپور، اگرچه بسیاری از تزیینات چوبی از گذشته دچار فرسودگی بودهاند، اما شدت آسیبهای اخیر و سرعت بروز آنها به شکل بیسابقهای افزایش یافته است.
همچنین، آسیب در بخشهایی از کاخ به شکل تشدید ترکهای قدیمی نمایان شده است؛ ترکهایی که اکنون بیشتر شده و پیوستگی آنها نشان میدهد که تنش سازهای تنها محدود به یک بخش نیست بلکه کل گستره کاخ را درگیر کرده است.
با توجه به اینکه چهلستون یکی از محورهای اصلی عرصه و حریم میدان نقش جهان، میراث جهانی ثبت شده در یونسکو است، آسیبهای اخیر تنها یک موضوع داخلی یا شهری نیست؛ بلکه موضوعی با پیامدهای ملی و بینالمللی است.
اقدامات اضطراری انجام شده؛ اما بدون اعتبار کافی آیندهای در ابهام است
با وجود وضعیت نگرانکننده بنا، پایگاه جهانی کاخ موزه چهلستون بیکار ننشسته و مجموعهای از اقدامات مستندسازی، پیشگیری و حفاظت اضطراری را در هفتههای گذشته انجام داده است. اما این اقدامات، بنا بر ماهیتشان، تنها میتوانند از شدت تخریب بکاهند و در غیاب اعتبار و آغاز مرمتهای اساسی، امکان توقف کامل روند آسیب وجود ندارد.
هادیپور در گفتگو با خبرنگار مهر توضیح میدهد: یکی از مهمترین اقدامات انجامشده، مستندسازی دقیق تزیینات آسیبدیده با همکاری دانشگاه هنر اصفهان و بهرهگیری از متخصصان مرمت این دانشگاه بوده است. به گفته او، تمام قطعات تزیینی فروریخته جمعآوری، کدگذاری و در لایههای محافظ فوم پیچیده شدهاند تا در مراحل مرمت جامع مورد استفاده قرار گیرند.
وی ادامه میدهد:در اقدامی دیگر، برخی از دربها و پنجرههای نفیس که احتمال آسیب جدی در صورت وقوع موج انفجارهای احتمالی در آینده داشتند، به طور موقت از جای خود خارج و به محل امن منتقل شدهاند. این تصمیم یکی از اقدامات مهم برای جلوگیری از نابودی تزیینات تاریخی است که از نظر هنری و ارزش اصالت، جایگزینی ندارند.
مدیر پایگاه جهانی کاخ موزه چهلستون تصریح میکند: همچنین پایگاه جهانی چهلستون مجموعهای از بازدیدهای علمی، بررسیهای فنی و جلسات کارشناسی را هماهنگ کرده و گزارشهای مستند از وضعیت بنا را برای اداره کل پایگاههای وزارتخانه ارسال کرده است.
وی تأکید میکند: برنامه حفاظت اضطراری تدوین شده و اکنون در انتظار تخصیص اعتبار برای آغاز اقدامات جدیتر است.با وجود همه این اقدامات، واقعیت میدانی چیز دیگری است. صدمهها روزبهروز در حال ظاهر شدناند و کاخ چهلستون اکنون در نقطهای ایستاده که هرگونه تأخیر میتواند آسیبهایی ایجاد کند که برگشتپذیری آنها یا غیرممکن است یا مستلزم صرف هزینههایی بسیار سنگین و زمانبر.
ثانیههای حساس برای نگین دولتخانه صفوی
چهلستون اکنون فقط یک اثر تاریخی آسیبدیده نیست؛ بلکه یک هشدار بزرگ است. هشداری که از دل مشاهدات دقیق کارشناسان و از میان ترکهای تازه و آینههای ریزشکرده بیرون آمده و میگوید که یک میراث جهانی در حال نزدیک شدن به مرحله بحرانی است.
این بنا برای حفظ وضعیت موجود نیازمند اقدام فوری، تخصیص اعتبار، حضور مستمر تیمهای مرمت، اجرای پروژههای سازهای و تثبیتکننده و مدیریت دقیق و علمی است. اگر امروز دست به کار نشویم، فردا بخشهایی از چهلستون ممکن است برای همیشه از دست برود؛ بخشهایی که دیگر با هیچ تکنیک مرمتی قابل بازگشت نخواهند بود.
