حسن هانی زاده، کارشناس مسائل منطقه با اشاره به چراغ سبز آمریکا به عربستان برای احتمال شروع فعالیت هستهای غیرنظامی این کشور عنوان کرد: طرح استفاده عربستان سعودی از فناوری هستهای صلحآمیز و دستیابی به دانش هستهای، بیشتر شبیه یک طنز تلخ سیاسی ـ نظامی است؛ به این اعتبار که عربستان سعودی از ظرفیت فناوری و دانش هستهای لازم برخوردار نیست. این مسئله هم از نظر اجتماعی و هم از منظر دانش فنی و شرایط داخلی این کشور قابل بررسی است. با توجه به ساختار اجتماعی گسسته عربستان سعودی، به نظر میرسد بهرهگیری از فناوری هستهای در این کشور با چالشهای جدی مواجه باشد. عربستان سعودی در طول سالهای گذشته بهعنوان یکی از پایگاههای نیروهای افراطی در جهان شناخته شده است و به همین دلیل، آمریکا و کشورهای غربی نیز در طول سالهای گذشته نسبت به احتمال دستیابی عربستان سعودی به فناوری هستهای حساسیت زیادی نشان دادهاند؛ چراکه از نگاه آنها، شرایط اجتماعی و ساختار داخلی عربستان برای استفاده و مدیریت یک فناوری پیچیده و حساس، بهطور کامل مهیا نیست.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، عربستان سعودی بهتنهایی قادر به دستیابی و استفاده مستقل از این فناوری نیست. بنابراین ممکن است شرایط دیگری حاکم باشد؛ به این معنا که کشورهای غربی، تحت شرایط خاص و با نظارت فشرده و همهجانبه، درصدد ایجاد نیروگاه هستهای برای عربستان سعودی برآیند. البته تحقق چنین پروژهای نیز به سالها زمان نیاز خواهد داشت. عربستان سعودی خود را رقیب ایران میداند و از آنجا که ایران با اتکا به دانش بومی خود توانسته است به فناوری پیچیده هستهای دست پیدا کند، ریاض نیز تلاش میکند خود را در تراز ایران قرار دهد. با این حال، این تلقی از سوی حاکمیت عربستان سعودی، یک برداشت اشتباه است؛ زیرا عربستان از نظر توانمندیهای انسانی، شرایط اجتماعی، ساختار سیاسی و حتی موقعیت جغرافیایی، در تراز ایران قرار ندارد که بتواند بهراحتی از چنین فناوری پیچیدهای استفاده کند.
این تحلیلگر مسائل سیاسی تصریح کرد: عربستان سعودی در طول سالهای گذشته برگهای متعددی در اختیار داشته است، اما بسیاری از این ظرفیتها نتوانستهاند در زمان مناسب این کشور را به اهداف مورد نظرش برسانند. یکی از مهمترین این موارد، استفاده از ائتلافهای منطقهای و جهانی علیه مردم یمن بود. عربستان سعودی در طول هفت سال جنگ علیه یمن، با وجود صرف هزینهای حدود ۳۵۰ میلیارد دلار و تشکیل یک ائتلاف منطقهای و جهانی، نتوانست به یک دستاورد نظامی مشخص دست پیدا کند. پس از آن، عربستان سعودی تلاش کرد از طریق انعقاد قراردادهای نظامی با پاکستان، این کشور را که بهعنوان همسایه ایران شناخته میشود، بهنوعی وارد یک مناقشه و درگیری نظامی با ایران کند. با این حال، اتفاقات اخیر و تلاش پاکستان برای فروکش کردن بحران میان ایران و آمریکا و ایجاد نوعی توافق، نشان داد که اسلامآباد تمایلی ندارد خود را آتشبیار معرکه اختلافات موجود میان ایران و آمریکا یا ایران و برخی کشورهای عرب منطقه کند و وارد یک درگیری مستقیم با ایران شود.
وی افزود: عربستان سعودی همواره تلاش کرده است از هر موقعیتی برای تضعیف ایران استفاده کند. به همین دلیل، به نظر میرسد طرح دستیابی عربستان به فناوری هستهای، دستکم در شرایط کنونی، موضوعی دور از انتظار باشد و نمیتوان این کشور را در جایگاهی قرار داد که بتواند بهسرعت و بهصورت مستقل به چنین فناوری پیچیدهای دست پیدا کند. حتی رژیم صهیونیستی که روابط پنهانی با عربستان سعودی دارد، به دلیل ساختار اجتماعی این کشور و نگرانی از احتمال انتقال قدرت به گروههای افراطی، نسبت به دستیابی عربستان به فناوری هستهای حساس است. از این منظر، به نظر میرسد تحقق چنین سناریویی در شرایط فعلی چندان منطقی و عملیاتی نباشد. اما این پرسش مطرح میشود که عربستان سعودی اساساً چه نیازی به فعالیتهای هستهای دارد؟ اگر بحث صرفاً استفاده غیرنظامی و صلحآمیز از فناوری هستهای، از جمله تولید برق و تأمین انرژی باشد، این سؤال مطرح است که عربستان از منظر سیاسی چه نیازی به این فناوری دارد و آیا هدف اصلی آن ایجاد موازنه با ایران است یا مسائل دیگری نیز در میان است؟
هانی زاده گفت: به نظر میرسد هدف اصلی عربستان سعودی، ایجاد نوعی توازن و موازنه با ایران باشد. عربستان در سالهای گذشته بازیهای مختلفی را دنبال کرده است که برخی از آنها را میتوان بازیهای غیراخلاقی سیاسی تلقی کرد. برای نمونه، زمانی که این کشور در ائتلاف نظامی علیه یمن با شکست مواجه شد و دریافت که قادر نیست برای مدت طولانی با انصارالله مقابله کند، به سمت ایران گرایش پیدا کرد و توافقنامه پکن را با تهران امضا کرد. به نظر میرسد توافقنامه پکن برای عربستان سعودی یک گریزگاه و نوعی راه نجات بود. اگر این توافق میان دو کشور امضا نمیشد، احتمالاً جنگ میان عربستان و یمن همچنان ادامه پیدا میکرد و ریاض نمیتوانست به اهداف خود دست پیدا کند. بنابراین، عربستان سعودی با امضای توافقنامه با ایران، در حقیقت خود را از ادامه جنگ در یمن نجات داد. در شرایط کنونی نیز به نظر میرسد عربستان سعودی تلاش دارد با استفاده از فناوری هستهای، بهتدریج در مسیر نظامی کردن این فناوری حرکت کند. البته عربستان در حال حاضر از دانش لازم برای چنین اقدامی برخوردار نیست و دستیابی به این سطح از توانمندی، به دهها سال زمان نیاز دارد تا نسلهای آینده این کشور بتوانند به دانش پیشرفته و پیچیده هستهای دست پیدا کنند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: در این میان، موضع اسرائیل و سایر کشورهای منطقه نیز اهمیت زیادی دارد. باید توجه داشت که اسرائیل بهشدت نسبت به هستهای شدن کشورهای عربی، بهویژه کشورهای منطقه خلیج فارس و کشورهای عرب منطقه، حساس است. اسرائیل همواره تلاش کرده است با استفاده از تمامی ظرفیتهای سیاسی و دیپلماتیک خود، مانع دستیابی کشورهای عربی به فناوری هستهای شود. این حساسیت حتی در مورد فناوری هستهای صلحآمیز نیز وجود دارد و تلآویو تلاش میکند از ایجاد نیروگاههای هستهای در کشورهای عرب منطقه و حرکت آنها به سمت استفاده گسترده از فناوری هستهای جلوگیری کند. در مجموع، حساسیت اسرائیل نسبت به دستیابی کشورهای عربی به فناوری هستهای بسیار بالاست و این رژیم تلاش میکند با اعمال فشار، مانع از آن شود که کشورهای غربی به کشورهای عرب منطقه برای دستیابی به این فناوری کمک کنند.
