رئیسجمهور آمریکا در حالی از وارد کردن ضربات سنگین به اقتصاد ایران سخن گفته که وزیر خزانهداری این کشور نیز از اعمال تدابیر «بیسابقه» علیه تهران در روزهای آینده خبر داده است؛ اقداماتی که میتواند دامنه تحریمها و فشارهای اقتصادی واشنگتن علیه ایران را بیش از پیش گسترش دهد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، قرار است روز دوشنبه جزئیات سازوکار جدید واشنگتن برای تشدید فشار بر ایران را اعلام کند. این تحرکات در شرایطی صورت میگیرد که آمریکا طی ماههای گذشته تحریمهای گستردهای را علیه بخشهای نفت، انرژی، کشتیرانی و نظام مالی ایران اعمال کرده است.
در همین چارچوب، آمریکا علاوه بر هدف قرار دادن ناوگان موسوم به «ناوگان سایه» نفت ایران، شرکتهای بیمه حملونقل، واسطههای تأمین تسلیحات و برخی پلتفرمهای مالی و رمزارزی را نیز تحریم کرده است.
با این حال، کارشناسان چند گزینه دیگر را نیز برای تشدید فشار بر تهران محتمل میدانند؛ از تحریم پالایشگاهها و بانکهای چینی گرفته تا فشار بر شبکههای دور زدن تحریمها، بخش هوایی و حتی اعمال تعرفه علیه کشورهایی که با ایران تجارت میکنند.
پالایشگاههای چینی در تیررس تحریمها
یکی از گزینههای مطرح، هدف قرار دادن پالایشگاههای مستقل چین موسوم به «تیپاتها»ست؛ پالایشگاههایی که سهم قابل توجهی در خرید نفت ایران دارند و به دلیل ارتباط محدودتر با نظام مالی آمریکا، تاکنون آسیبپذیری کمتری در برابر تحریمهای واشنگتن داشتهاند.
بر اساس دادههای شرکت کپلر، چین در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری کرده و پالایشگاههای مستقل چینی بخش قابل توجهی از این معاملات را انجام دادهاند.
بانکهای چینی زیر فشار واشنگتن
بانکهای چینی نیز از دیگر اهداف احتمالی تحریمهای آمریکا هستند. واشنگتن پیشتر شماری از مؤسسات کوچک چینی و هنگکنگی را به اتهام انجام معاملات مرتبط با نفت ایران تحریم کرده و به دو بانک بزرگ چینی درباره احتمال اعمال تحریمهای ثانویه هشدار داده است.
کارشناسان معتقدند تحریم بانکهای بزرگتر میتواند سایر مؤسسات مالی چین را نیز از همکاری با ایران منصرف کند؛ هرچند چنین اقدامی ممکن است با واکنش تلافیجویانه پکن و تشدید تنش میان آمریکا و چین همراه شود.
«موشکشی» تحریمی؛ دور باطل تحریم و جایگزینی
واشنگتن همچنین میتواند به روند تحریم افراد و شرکتهایی که به ایران برای دور زدن تحریمها کمک میکنند، ادامه دهد؛ سیاستی که یکی از کارشناسان آن را به بازی «موشکشی» تشبیه کرده است.
در این الگو، هر بار که آمریکا یک شرکت یا واسطه را تحریم میکند، تهران میتواند با ایجاد مجموعهای جدید، جایگزینی برای آن پیدا کند؛ موضوعی که به گفته کارشناسان، اثربخشی این رویکرد را محدود کرده است.
بر این اساس، شرکتهای حملونقل نفت، خریداران نفت و واسطههای ارزی که در تأمین مالی تجارت ایران نقش دارند، میتوانند در دور جدید فشارهای آمریکا هدف قرار گیرند.
محاصره زمینی؛ گزینهای دشوار و پرهزینه
برخی مقامهای آمریکایی و اسرائیلی حتی احتمال اعمال محاصره زمینی ایران را مطرح کردهاند؛ طرحی که برای اجرا به همکاری کشورهای همسایه ایران از جمله عراق، ترکیه، پاکستان، افغانستان، ترکمنستان، جمهوری آذربایجان و ارمنستان نیاز دارد.
کارشناسان اجرای چنین طرحی را بسیار دشوار میدانند و معتقدند اگرچه محاصره زمینی میتواند مسیر ورود کالاهای اساسی، انرژی و سایر اقلام وارداتی به ایران را محدود کند، اما مشخص نیست بتواند به تغییر رفتار تهران یا ایجاد فشار داخلی منجر شود.
تعرفه علیه شرکای تجاری ایران
ترامپ همچنین بارها تهدید کرده است علیه کشورهایی که با ایران تجارت میکنند، تعرفههای ثانویه وضع کند. سنای آمریکا نیز اخیراً طرحی را برای تشدید تحریمها علیه روسیه و ایران تصویب کرده که در صورت تصویب نهایی، اختیارات بیشتری برای اعمال تعرفه علیه کشورهایی که به تجارت ایران یا خرید تسلیحات کمک میکنند، در اختیار رئیسجمهور آمریکا قرار خواهد داد.
با این حال، این طرح هنوز باید به تصویب مجلس نمایندگان آمریکا برسد و مخالفت بخشی از دموکراتها و جمهوریخواهان با سیاست تعرفهای ترامپ میتواند روند تصویب آن را با چالش مواجه کند.
در مجموع، گزینههای مطرحشده نشان میدهد دولت ترامپ به دنبال بستن مسیرهای درآمدی ایران از طریق فشار بر صادرات نفت، شبکههای مالی، واسطههای تجاری و حتی شرکای اقتصادی تهران است؛ سیاستی که در صورت اجرای کامل میتواند فشار اقتصادی بر ایران را افزایش دهد، اما همزمان خطر تشدید تنش واشنگتن با چین و دیگر شرکای تجاری ایران را نیز به همراه دارد.
