چرا عربستان اشتباهات گذشته را در جنگ داخلی یمن تکرار میکند؟
تشدید درگیری عربستان و حوثیها بار دیگر یمن را در آستانه فاجعه انسانی قرار داده و ریاض برای پایان دادن به جنگ فرسایشی ناگزیر است دیپلماسی و پذیرش واقعیتهای سیاسی را جایگزین راهحل نظامی کند.
عربستان سعودی و حوثیها، موسوم به انصارالله، همچنان حملات متقابل را تشدید میکنند؛ این در حالی است که نشانههای هشداردهنده یک فاجعه انسانی در یمن بیش از پیش نمایان شده است. در شرایطی که همه طرفها به ادبیاتی تندتر و اغراقآمیزتر روی آوردهاند و جنگ را اصلیترین راه پیشبرد منافع خود میدانند، یک واقعیت روشن همچنان پابرجاست: بحران یمن راهحل نظامی ندارد. محتملترین سناریو درگیریهای کنونی، جنگی فرسایشی، بیرحمانه و مبتنی بر منطق حاصلجمع صفر است؛ جنگی که در آن هر طرف منتظر میماند تا طرف مقابل نخست عقبنشینی کند. در این میان، غیرنظامیان یمنی باید هزینه شکست دیپلماسی را بپردازند.
در چند هفته گذشته، یمن شاهد شدیدترین درگیریها از زمان آغاز جنگ داخلی ۱۲ ساله خود بوده؛ درگیریهایی که از زمان برقراری آتشبس با حمایت سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ تا حد زیادی متوقف شده بود. جنگ گستردهتر منطقهای که آمریکا نیز در آن درگیر است، ارتباط مستقیمی با تحولات اخیر دارد؛ بهگونهای که عربستان از نیروهای وابسته به دولت بهرسمیتشناختهشده یمن حمایت میکند و ایران پشتیبان حوثیهاست. از سال ۲۰۱۴ تاکنون، صدها هزار نفر بهطور مستقیم و غیرمستقیم در این جنگ جان باختهاند و گزارشها از کشته و زخمی شدن هزاران نفر دیگر در ماههای اخیر حکایت دارند.
درگیریهای اخیر در امتداد خطوط مقدم جبهه، که عمدتا شمال و جنوب یمن را از یکدیگر جدا میکنند، گسترش یافته است. با این حال، شدیدترین نبردها در امتداد سواحل غربی و مناطق کوهستانی اطراف تعز، سومین شهر بزرگ یمن و مرکز صنعتی پیشین این کشور، رخ داده است.
حوثیها همزمان با شدت گرفتن دوباره جنگ در سپتامبر، پیشرویهای قابلتوجهی داشتند و بخش بزرگی از سواحل غربی و تنگه بابالمندب را تصرف کردند. آنها بهتازگی شهر تعز را نیز به محاصره درآوردهاند. این گروه از نخستین روزهای جنگ تاکنون کنترل تعز را در اختیار نداشته است؛ شهری که در اوایل سال ۲۰۱۵ و در جریان ضدحمله نیروهای دولت بهرسمیتشناختهشده از دست حوثیها خارج شد و از آن زمان به یکی از کانونهای اصلی درگیری تبدیل شده است.
در اکتبر، ضدحمله نیروهای حامی دولت برای بازپسگیری سواحل دریای سرخ در جنوب غربی یمن آغاز شد. با این حال، دو طرف همچنان درباره میزان موفقیت این عملیات اختلافنظر دارند. هدف این کارزار، بازپسگیری اهرم فشار دریایی از حوثیها و در نتیجه کاهش محاصره تعز است.
اگرچه برخی گروههای وابسته به اردوگاه دولت، از جمله تیپهای غولها که پیشتر از حمایت امارات برخوردار بودند، طی سالهای گذشته در نبرد با حوثیها موفقیتهایی نسبی به دست آوردهاند، اما نتیجه این تلاشها هنوز مشخص نیست. انصارالله همچنان به سمت تعز و استان همجوار لحج در شرق و عدن، مقر دولت بهرسمیتشناختهشده یمن در جنوب، پیشروی میکند. نکته مهم آن است که حفظ مناطق هموار ساحلی در غرب یمن، بهویژه در مقایسه با مناطق کوهستانی داخلی، بهمراتب دشوارتر از تصرف آنهاست.
محاصره تعز و تشدید فاجعه انسانی
درگیریها در شهر تعز اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا محاصره بیرحمانه این شهر میتواند برای صدها هزار غیرنظامی گرفتار در آن فاجعهبار باشد. سازمان بینالمللی مهاجرت وابسته به سازمان ملل برآورد میکند که بیش از ۳۰۰ هزار آواره داخلی در استان تعز حضور دارند که شمار زیادی از آنها در خود شهر ساکن هستند. برآورد این نهاد نشان میدهد که این جمعیت، افزون بر حدود ۶۰۰ هزار نفری است که در شهر زندگی میکنند. برخی تخمینها نیز جمعیت شهر را با احتساب آوارگان تازهوارد تا یک میلیون نفر برآورد میکنند.
با ادامه درگیریها در اطراف شهر، شمار آوارگان نیز افزایش خواهد یافت؛ زیرا مردم ناچارند به تنها مسیری که پیش رویشان باقی مانده، یعنی به سمت شهر، حرکت کنند. نهادهای امدادرسان میگویند امکان دسترسی به بیشتر اردوگاههای آوارگان را ندارند. تعز نیز که از ابتدا به دلیل قطع بیشتر مسیرهای اصلی در خطوط مقدم بهسختی قابل دسترسی بوده، اکنون با کمبود فزاینده نیازهای اولیه روبهروست.
در چنین شرایطی، محاصره تعز از سوی حوثیها میتواند مصداق جنایت جنگی باشد؛ زیرا با مسدود کردن جریان کالاهای ضروری، جمعیت غیرنظامی را از نیازهای اولیه برای بقا محروم میکند. این اقدام بدون تفکیک میان نظامیان و غیرنظامیان انجام میشود و بحران انسانی را به ابزاری برای پیشبرد اهداف جنگی تبدیل میکند.
این تصمیم عامدانه بازتابدهنده روندی گستردهتر در جنگ یمن است؛ روندی که در آن طرفهای درگیر میکوشند منابع یکدیگر را از بین ببرند و از این طریق، اهرم فشار بیشتری در هرگونه توافق سیاسی پس از جنگ به دست آورند. محاصره زمینی، دریایی و هوایی مناطق تحت کنترل حوثیها از سوی عربستان نیز به همین ترتیب میتواند مصداق جنایت جنگی باشد.
بازگشت به چرخه شکست نظامی
همه طرفها از راهحل دیپلماتیک سخن میگویند، اما در عمل خشونت را به ابزاری دیگر برای پیشبرد بازی سیاسی خود تبدیل کردهاند. انصارالله در چنین فضایی توانسته موقعیت خود را تقویت کند؛ بهخصوص آنکه ظرفیت داخلی این گروه برای توسعه تسلیحات بهطور چشمگیری افزایش یافته است.
در مقابل، دولت بهرسمیتشناختهشده یمن طی بخش عمدهای از یک سال گذشته بهطور مکرر خواستار آغاز عملیات نظامی جدید علیه حوثیها شده است. به نظر میرسد این دولت تحولات گستردهتر منطقهای را فرصتی برای جلب حمایت و مداخله بینالمللی با هدف شکست این گروه تلقی کرده است.
اما اکنون نیروهای دولتی خود را در موقعیتی دشوار و در حال شکست میبینند. حوثیها بار دیگر توانمندی نظامی خود، بهویژه در حوزه پهپادی، را به نمایش گذاشتهاند. در عین حال، اختلافات و چنددستگی در اردوگاه حامیان دولت نیز آشکارتر شده؛ ائتلافی که طی سالهای گذشته همواره برای متحد شدن در برابر دشمنی با برتری نظامی تلاش کرده، اما ناکام مانده است.
عربستان سعودی نیز که احتمالا از ابتدا خواهان ازسرگیری جنگ نبود، اکنون با حوثیها روبهروست که در پی افزایش اهرم فشار خود در هرگونه توافق پس از جنگ است. ریاض در شرایطی با این وضعیت مواجه شده که آشفتگیهای منطقهای پیشتر آسیب قابلتوجهی به اقتصاد این کشور و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس وارد کرده است.
عربستان نیز در واکنش به حملات انصارالله به خاک خود، حملات متقابلی را آغاز کرده و سطح تنش را افزایش داده است. پیامد این روند هولناک بوده است: هر دو طرف آشکارا زیرساختهای غیرنظامی یکدیگر، بهویژه فرودگاهه را تهدید میکنند و هدف اعلامشده آنها تحمیل رنج گسترده به طرف مقابل برای پایان دادن به درگیری است.
حملات حوثیها به فرودگاه بینالمللی ملک خالد در ریاض و زیرساختهای نفتی، از جمله مقر شرکت نفتی آرامکوی عربستان، را نباید دستکم گرفت. به همین ترتیب، حملات عربستان به تاسیسات نفتی یمن در مناطق تحت کنترل حوثیها و فرودگاه بینالمللی صنعا نیز اهمیت دارد.
این حملات که تنها با فاصله چند ساعت از یکدیگر انجام شدند، همراه با تهدیدهای متقابل دو طرف برای تشدید درگیریها، صدها کشته و زخمی برجای گذاشتند و ابعاد نگرانکننده چرخه تشدید تنش در یمن را آشکار کردند. حملات موشکی حوثیها به مقر ائتلاف بهرهبری عربستان در کاخ ریاستجمهوری عدن نیز نشان میدهد که این روند تا چه اندازه میتواند خطرناکتر شود.
بعد بینالمللی جنگ، از جمله محاصره عربستان و آنچه حوثیها در واکنش به آن «محاصره محاصرهها» علیه عربستان میخوانند، از یک سو جدا از منازعه داخلی یمن است و از سوی دیگر با آن پیوندی عمیق دارد. با این حال، پایان جنگ مستلزم حلوفصل پایدار هر دو سطح از درگیری است؛ توافقی که احتمالاً هیچیک از طرفها را بهطور کامل راضی نخواهد کرد.
همین واقعیت، حلوفصل جنگهایی مانند یمن را دشوار میکند؛ بهویژه در شرایطی که خاورمیانه با تحولات بنیادین و دگرگونیهای عمیق منطقهای روبهروست.
دیپلماسی؛ تنها راه خروج از بنبست
با وجود این، بخش عمدهای از چارچوب دیپلماتیک پیشین همچنان پابرجاست. عمان که بهطور سنتی نقش میانجی را در این جنگ و دیگر منازعات منطقهای ایفا کرده، ظاهراً در حال انتقال پیام میان عربستان و حوثیهاست. مسیر دیپلماتیک سازمان ملل نیز، با وجود کاستیهایش، همچنان میتواند زمینهای برای مذاکرات با هدف کاهش تنش فراهم کند.
اما مساله اصلی به زمان بازمیگردد: در شرایطی که همه طرفها در یک بازی پرمخاطره و مبتنی بر آزمودن میزان تحمل طرف مقابل گرفتار شدهاند، چه زمانی به این نتیجه خواهند رسید که دیپلماسی بهترین مسیر برای تأمین منافع آنهاست؟
به نظر نمیرسد پایان این بنبست و خونریزی متقابل نزدیک باشد. عربستان در مقایسه با حوثیها چیزهای بیشتری برای از دست دادن دارد؛ از زیرساختهای انرژی گرفته تا فضای سرمایهگذاری در شرایط اجرای برنامه تنوعبخشی اقتصادی و همچنین اعتبار و جایگاه منطقهای خود. حوثیها نیز تقریباً بهطور قطع میتوانند مانند گذشته، جنگ را بیش از عربستان ادامه دهند.
این مساله نشان میدهد که چرا ریاض، همانند دولت بهرسمیتشناختهشده یمن، خواستار حمایت بینالمللی برای مقابله با حوثیها شده است. با این حال، پیوستن کشورهای دیگر به این درگیری به جای تشویق طرفها به دستیابی به توافق، اشتباه خواهد بود.
منافع هر یک از طرفها تا حد زیادی روشن است و پایان دادن به جنگ مستلزم تصمیمگیریهای سیاسی خواهد بود. حوثیها امیدوارند با حملات مستقیم به زیرساختهای نفتی عربستان و مختل کردن صادرات نفت و برنامه تنوعبخشی اقتصادی این کشور، ریاض را برای کاهش محاصره مناطق تحت کنترل خود تحت فشار قرار دهند. آنها همچنین خواستار پرداخت حقوق کارکنان بخش عمومی در مناطق تحت کنترلشان و برخورداری از نقشی محوری در هرگونه ساختار حکمرانی آینده یمن هستند.
دولت بهرسمیتشناختهشده یمن تمام مطالبات حوثیها را رد میکند و خود را تنها مرجع قانونی اداره کشور میداند. عربستان نیز در پی پایان پایدار جنگ است؛ پایانی که امنیت این کشور را تضمین کند؛ الگویی که به باور منتقدان، هدف نهایی حوثیهاست و نه دستیابی به توافقی برای تقسیم قدرت.
در نهایت، عربستان باید نخستین گام را بردارد. امتیاز دادن در این زمینه به معنای تسلیم شدن نیست، بلکه پذیرش واقعیتهای موجود است. حوثیها از صحنه سیاسی یمن حذف نخواهند شد و در هر ساختار حکومتی آینده این کشور حضور خواهند داشت. تعامل با آنها بر همین مبنا ممکن است تنها مسیر پیش رو باشد.
این روند باید با پایان دادن به محاصره عربستان علیه مناطق تحت کنترل حوثیها و همچنین توقف خودداری دولت بهرسمیتشناختهشده یمن ــ که در عمل به معنای خودداری عربستان نیز هست ــ از پرداخت حقوق کارکنان بخش عمومی دولت یمن در این مناطق آغاز شود. این مسائل دیرینه و پیچیده همواره از جمله موانع اصلی پایان جنگ بودهاند و اکنون زمان حلوفصل آنها مدتهاست فرا رسیده است.
البته حوثیها نیز باید امتیازهایی بدهند. آنها باید آتشبس را بپذیرند و با حسن نیت به مذاکرات همزمان در دو سطح وارد شوند: مذاکرات داخلی میان طرفهای یمنی و گفتوگوهای مستقیم میان حوثیها و عربستان درباره توافق پس از جنگ.
این گروه باید به تعهد خود به پرهیز از خشونت پایبند باشد و در مقابل، پایان محاصره و ازسرگیری پرداخت حقوق کارکنان بخش عمومی را بپذیرد. همچنین باید تجهیزات و نیروهای نظامی از خطوط مقدم عقبنشینی کنند و توافق نهایی شامل تعهدی قابل راستیآزمایی برای غیرنظامیسازی و خلع سلاح باشد. اجرای این تصمیمها میتواند مرحلهبهمرحله پیش برود تا پایبندی طرفها به توافق تضمین شود.
ریاض همچنین باید در پشت صحنه با ایران گفتوگو کند؛ اقدامی که هماکنون نیز در جریان است. هرچند تهران کنترل کاملی بر حوثیها ندارد، اما همچنان از اهرم نفوذی برخوردار است که میتواند به پیشبرد توافق کمک کند.
حتی توقف موقت درگیریها نیز میتواند فرصتی برای کاهش تنش فراهم کند؛ فرصتی که به طرفها اجازه میدهد تا زمان حلوفصل جنگ گستردهتر منطقهای ــ جنگی که آشکارا زمینه ازسرگیری درگیریها در یمن را فراهم کرده ــ از تشدید بحران جلوگیری کنند و برای دستیابی به توافقی پایدارتر در آینده آماده شوند.
این رویکرد قطعا ایدهآل نیست و ممکن است شکست بخورد. عوامل متعددی در یمن و سراسر منطقه دخیل هستند و بازیگرانی که درگیری را فرصتی برای پیشبرد منافع خود میدانند، ممکن است به همان اندازه که مسیر دیپلماسی را انتخاب میکنند، به ادامه جنگ نیز تمایل داشته باشند.
با این حال، در شرایط کنونی باید غیرنظامیان یمنی در اولویت نخست قرار گیرند، نه ملاحظات ژئوپلیتیکی. این امر ممکن است به معنای پذیرش آتشبسی باشد که کاستیهای جدی دارد، اما دستکم میتواند در مقطع فعلی به توقف جنگ و کاهش رنج مردم منجر شود.