جنگ ایران چگونه آینده انرژی جهان را تغییر داد؟

جنگ ایران و اختلال در انتقال انرژی از تنگه هرمز، علاوه بر افزایش قیمت نفت و گاز، محاسبات دولت‌ها و شرکت‌های بزرگ جهان درباره امنیت انرژی را نیز تغییر داده است. همزمان با افزایش تقاضای برق ناشی از گسترش هوش مصنوعی، انرژی‌های تجدیدپذیر بیش از گذشته به گزینه‌ای راهبردی برای کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و تامین مستقل انرژی تبدیل شده‌اند؛ تغییری که نشانه‌های آن در افزایش سرمایه‌گذاری جهانی و رشد فناوری‌های جدید تولید برق آشکار شده است.

عبور از انرژی فسیلی به انرژی پاک

هفته‌نامه تایم در شماره جدید خود در مطلبی با عنوان «رونق هوش مصنوعی و جنگ ایران، نقطه عطف گذار به انرژی پاک را شتاب بخشیدند» نوشت که بر اساس پیش‌بینی آژانس بین‌المللی انرژی، سرمایه‌گذاری جهانی در انرژی‌های پاک در سال ۲۰۲۶ به ۲.۲ تریلیون دلار خواهد رسید؛ رقمی که تقریبا ۲ برابر سرمایه‌گذاری پیش‌بینی‌شده در سوخت‌های فسیلی، یعنی ۱.۲ تریلیون دلار است.

این تغییر صرفا ناشی از نگرانی‌های زیست‌محیطی و مقابله با تغییرات اقلیمی نیست. جنگ نشان داده است وابستگی به منابع انرژی وارداتی و مسیرهای انتقال دریایی تا چه اندازه می‌تواند اقتصاد کشورها را در برابر تحولات ژئوپلیتیکی آسیب‌پذیر کند. در چنین شرایطی، تولید برق در داخل مرزها و استفاده از منابع تجدیدپذیر به بخشی از راهبرد امنیت انرژی کشورها تبدیل شده است.

جهش تقاضا برای انرژی خورشیدی پس از جنگ

یکی از نشانه‌های این تغییر، افزایش تقاضای جهانی برای تجهیزات انرژی خورشیدی است. بر اساس داده‌های اندیشکده انرژی «امبر»، صادرات پنل‌های خورشیدی چین در ماه مارس، پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، به رکورد تازه‌ای رسید و ۴۹ درصد از رکورد قبلی فراتر رفت.

در همین دوره، فروش خودروهای برقی نیز در بازارهای خارج از آمریکا و چین ۴۵ درصد افزایش یافت. همچنین فروش این خودروها در هند، برزیل و ویتنام طی ۳ ماه پس از آغاز جنگ، نسبت به دوره مشابه سال قبل ۲ برابر شد.

قاره آفریقا نیز در مسیر گسترش انرژی خورشیدی قرار گرفته است. پیش‌بینی می‌شود کشورهای این قاره در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۷ گیگاوات ظرفیت جدید خورشیدی نصب کنند؛ رقمی که ۴۵ درصد بیشتر از سال گذشته است. به این ترتیب، روزانه حدود ۱۰۰ هزار پنل خورشیدی در کشورهای آفریقایی نصب خواهد شد.

هوش مصنوعی؛ موتور دوم تحول بازار انرژی

در کنار جنگ ایران، گسترش هوش مصنوعی نیز به یکی از محرک‌های اصلی سرمایه‌گذاری در انرژی‌های جدید تبدیل شده است. توسعه مراکز داده و زیرساخت‌های پردازش هوش مصنوعی به حجم عظیمی از برق نیاز دارد و شرکت‌های بزرگ فناوری را به سمت قراردادهای بلندمدت تامین انرژی سوق داده است.

نمونه قابل توجه این روند، شرکت آمریکایی «فِروُ انرژی» (Fervo Energy) است که در زمینه تولید برق زمین‌گرمایی فعالیت می‌کند. این شرکت با استفاده از فناوری‌های پیشرفته حفاری، امکان بهره‌برداری از گرمای اعماق زمین برای تولید برق را گسترش داده است. گوگل که از نخستین مشتریان این شرکت بوده، در سپتامبر توافق کرد ۴۰۰ مگاوات برق زمین‌گرمایی از نیروگاه‌های این شرکت در ایالت یوتا خریداری کند. این میزان برق برای تامین نیاز حدود ۲۰۰ هزار خانه کافی است، اما قرار است برای راه‌اندازی مراکز داده مصرف شود.

فرو انرژی در عرضه اولیه سهام خود در ماه مه بیش از ۲ میلیارد دلار سرمایه جذب کرد. مدیرعامل این شرکت می‌گوید تقاضای شرکت‌های بزرگ فناوری و افزایش نگرانی‌ها درباره امنیت انرژی، فرصت تازه‌ای برای توسعه انرژی زمین‌گرمایی در آمریکا و بازارهای بین‌المللی ایجاد کرده است. ژاپن نیز به دلیل افزایش قیمت انرژی پس از جنگ ایران، از جمله بازارهای جذاب برای توسعه فعالیت این شرکت محسوب می‌شود.

سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جدید انرژی

رشد تقاضا برای برق تنها به انرژی خورشیدی و زمین‌گرمایی محدود نمانده است. شرکت‌های فعال در حوزه ذخیره‌سازی انرژی، باتری‌های نسل جدید و فناوری هسته‌ای نیز با افزایش توجه سرمایه‌گذاران روبه‌رو شده‌اند.

بر اساس تحلیل شرکت «دیل‌روم»، سرمایه‌گذاری خطرپذیر در شرکت‌های فعال در حوزه فناوری‌های اقلیمی طی ۳ فصل نخست سال ۲۰۲۶ از ۴۴ میلیارد دلار فراتر رفته و پیش‌بینی می‌شود این رقم در مجموع سال به ۵۹ میلیارد دلار برسد؛ افزایشی ۴۲ درصدی نسبت به سال گذشته.

در این میان، شرکت‌های فعال در زمینه باتری‌های جدید، راکتورهای هسته‌ای کوچک و حتی همجوشی هسته‌ای نیز سرمایه‌های قابل توجهی جذب کرده‌اند. شرکت‌های بزرگ صنعتی هم برنامه‌های توسعه خود را تغییر داده‌اند. برای مثال، شرکت جنرال الکتریک ورنووا (General Electric Vernova)از سرمایه‌گذاری ۱۱ میلیارد دلاری در حوزه‌هایی مانند تجهیزات شبکه برق، تحقیق و توسعه و راکتورهای هسته‌ای کوچک خبر داده است.

آسیا؛ قربانی بحران انرژی و پیشگام تغییر

تاثیر جنگ بر بازار انرژی آسیا به‌ویژه قابل توجه بوده است. بلافاصله پس از حمله آمریکا به ایران در ماه فوریه (اسفند ۱۴۰۴)، قیمت گاز طبیعی مایع در سراسر آسیا ۲ برابر شد. افزایش قیمت و دشواری تامین سوخت باعث شد برخی کارخانه‌ها فعالیت خود را متوقف کنند و حتی بخشی از خانواده‌های کم‌درآمد به استفاده از هیزم بازگردند.

در واکنش به این وضعیت، کشورهای جنوب شرق آسیا سیاست‌های متعددی برای کاهش وابستگی به سوخت‌های وارداتی در پیش گرفتند. ویتنام مالیات خودروهای برقی را کاهش داد و مالزی دولت‌های محلی را به نصب پنل‌های خورشیدی تشویق کرد. در سنگاپور نیز مقام‌های دولتی بر این باورند که توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند به تقویت حاکمیت و امنیت انرژی کشورهای منطقه کمک کند.

رونق انرژی پاک و خطر حباب سرمایه‌گذاری

با وجود رشد چشمگیر سرمایه‌گذاری، این تحول بدون ریسک نیست. بخشی از رونق کنونی انرژی پاک به افزایش تقاضای برق از سوی شرکت‌های فعال در حوزه هوش مصنوعی وابسته است. اگر موج سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های هوش مصنوعی فروکش کند، شرکت‌های فعال در زنجیره تامین انرژی نیز ممکن است با کاهش تقاضا و افت ارزش سهام روبه‌رو شوند.

تجربه گذشته نیز هشداری جدی در این زمینه است. بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۱، شرکت‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر بیش از ۲۵ میلیارد دلار در استارتاپ‌های انرژی پاک سرمایه‌گذاری کردند، اما بیش از نیمی از این سرمایه به دلیل ناتوانی فناوری‌های جدید در تبدیل دستاوردهای فنی به محصولات تجاری از دست رفت.

با این حال، وابستگی آینده انرژی پاک به رونق هوش مصنوعی قطعی نیست. افزایش مصرف برق در کشورهای در حال توسعه، نیاز فزاینده به سیستم‌های سرمایشی در مناطق گرم‌تر و نگرانی‌های زیست‌محیطی همچنان تقاضا برای انرژی‌های جدید را حفظ خواهند کرد.

امنیت انرژی؛ میراث ماندگار بحران تنگه هرمز

مهمترین نتیجه‌ای که گزارش تایم بر آن تاکید می‌کند، تغییر نگاه دولت‌ها و شرکت‌ها به مفهوم امنیت انرژی است. نیروگاه‌های خورشیدی، بادی و زمین‌گرمایی برای تولید برق به محموله‌های نفت و گاز وارداتی وابسته نیستند و برخلاف سوخت‌های فسیلی، نمی‌توان با مسدود کردن یک مسیر دریایی یا قطع صادرات، جریان تامین انرژی آنها را متوقف کرد.

از این منظر، حتی پایان جنگ ایران نیز لزوما به بازگشت محاسبات پیشین در بازار انرژی منجر نخواهد شد. تجربه اختلال در تنگه هرمز به دولت‌ها یادآوری کرده است که امنیت انرژی تنها به دسترسی به منابع نفت و گاز محدود نمی‌شود، بلکه توانایی تولید برق در داخل کشور و کاهش وابستگی به زنجیره‌های تامین بین‌المللی نیز اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است. به همین دلیل، بحران کنونی ممکن است حتی پس از پایان درگیری‌ها، مسیر سرمایه‌گذاری جهانی در انرژی را برای سال‌های آینده تغییر دهد.