سندروم خودحقپنداری!
یکی از آفات پنهان قدرت، پدیدهای است که میتوان آن را «سندروم خودحقپنداری» نامید؛ وضعیتی که در آن فرد بهتدریج میان شایستگیهای شخصی خود و حقانیت مطلق خویش فاصلهای باقی نمیگذارد.
یکی از آفات پنهان قدرت، پدیدهای است که میتوان آن را «سندروم خودحقپنداری» نامید؛ وضعیتی که در آن فرد بهتدریج میان شایستگیهای شخصی خود و حقانیت مطلق خویش فاصلهای باقی نمیگذارد. ابتدا تصور میکند برای یک مسئولیت شایستهتر از دیگران است، سپس به این نتیجه میرسد که اساسا کمتر کسی توانایی اداره امور را دارد و در نهایت، خودش را نهفقط شایسته تصدی مسئولیت، بلکه صالحترین فرد برای تشخیص صلاحیت دیگران میداند. از اینجا به بعد، ماجرا دیگر صرفا میل به ریاست نیست؛ نوعی احساس مالکیت بر ساختار قدرت شکل میگیرد.
در چنین وضعیتی، فرد خود را محور حق میبیند و دیگران را با فاصلهای معنادار از معیارهای مطلوب خود ارزیابی میکند. اگر کسی با او مخالف باشد، احتمالا دچار ضعف تشخیص است؛ اگر منتقد باشد، حتما انگیزههای دیگری دارد؛ اگر جایگزین او شود، احتمالا توانایی لازم را ندارد و اگر در جایگاهی دیگر فردی مستقل از حلقه نزدیکان او قرار بگیرد، باید درباره صلاحیتش تردید کرد. اینگونه است که یک مدیر، آرامآرام از جایگاه خدمتگزاری به جایگاه داوری درباره صلاحیت همه ارتقا مییابد؛ بیآنکه کسی چنین اختیاری به او داده باشد.
این پدیده در برخی مناسبات مدیریتی و سیاسی جمهوری اسلامی نیز قابل مشاهده و تأمل است. افرادی که نهتنها خود را شایسته ریاست میدانند، بلکه احساس میکنند باید رئیس بمانند، برای جانشینی خود تصمیم بگیرند، در تعیین مدیران سایر بخشها اثرگذار باشند و حتی برای جایگاههایی که هیچ مسئولیت مستقیمی در قبال آنها ندارند، گزینه مطلوب معرفی کنند. گویی کشور و ساختار مدیریتی آن، مجموعهای از جایگاههایی است که باید با تشخیص و اراده آنان اداره شود. در این نگاه، شایستهسالاری بهتدریج جای خود را به شبکهای از مناسبات میدهد که در آن، نزدیکی به کانون قدرت از توانایی و کارنامه افراد اهمیت بیشتری پیدا میکند.
خطر اصلی اینجاست که چنین افرادی لزوما خودشان را قدرتطلب نمیدانند. اتفاقا ممکن است با تمام وجود معتقد باشند که احساس تکلیف میکنند و اگر در جایگاه باقی نمانند، مصالح مجموعه، کشور یا حتی آرمانهای انقلاب آسیب میبیند.
اما باید پرسید اگر تکلیف، خدمت به مردم و تحقق آرمانهاست، چرا نتیجه این تکلیف همیشه باید استمرار ریاست خودمان باشد؟ چرا احساس تکلیف برای دیگران به معنای پذیرش مسئولیت است، اما برای ما به معنای نپذیرفتن پایان مسئولیت؟ چرا وقتی نوبت به خودمان میرسد، هیچکس را به اندازه خودمان شایسته نمیدانیم و وقتی نوبت به دیگران میرسد، حق انتخاب را هم برای خودمان محفوظ میداریم؟
اینجا باید میان احساس مسئولیت و حب جاه تمایز قائل شد. گاهی انسان چنان به تصویری که از ضرورت حضور خود ساخته است وابسته میشود که دیگر نمیتواند میان مصلحت واقعی و میل شخصی تمایز بگذارد. حتی ممکن است ماندن در قدرت را فداکاری بداند و کنار رفتن را نوعی کوتاهی در انجام تکلیف تلقی کند. این همان نقطهای است که عجب و کبر، لباس مصلحتسنجی و تکلیفمداری میپوشد. آفت ماجرا هم این است که فرد معمولا آخرین کسی است که متوجه ابتلای خود به این آفت میشود.
در سطح حکمرانی، تبعات این نگرش بهمراتب فراتر از اخلاق فردی است. وقتی مدیران مستقل به حاشیه رانده شوند، نیروهای توانمند اما منتقد فرصت رشد پیدا نکنند و وفاداری به اشخاص جای شایستگی را بگیرد، ساختار مدیریتی بهتدریج از قدرت بازتولید و اصلاح خود محروم میشود. حلقههای محدود، جای گردش نخبگان را میگیرند و نهادها بهجای آنکه بر اساس مأموریت و قواعد پایدار اداره شوند، به اشخاص و مناسبات پیرامون آنها وابسته میشوند. در چنین شرایطی، حتی نقد یک مدیر نیز ممکن است بهجای آنکه فرصتی برای اصلاح باشد، تهدیدی علیه یک شبکه تلقی شود.
برای نظامی که بر پایه عدالت، امانتداری و نفی استبداد شکل گرفته، این مسئله اهمیت مضاعف دارد. مسئولیت در منطق اسلامی ملک شخصی نیست؛ امانتی است که باید به اهل آن سپرده شود. هیچ سابقه مبارزاتی، هیچ خدمت گذشتهای و هیچ میزان از تجربه مدیریتی، برای هیچکس حق دائمی تصدی یا حق انحصاری تشخیص صلاحیت دیگران ایجاد نمیکند. اتفاقا هرچه جایگاه بالاتر و اثرگذاری بیشتر باشد، ضرورت مراقبت از نفس و پرهیز از خودحقپنداری نیز بیشتر میشود.
مدیر تراز انقلاب کسی نیست که تصور کند بدون او هیچ کاری پیش نمیرود؛ کسی است که بتواند ساختاری بسازد که حتی بدون حضور او نیز درست کار کند. کسی نیست که همه مدیران را با معیار نزدیکی به خود بسنجد؛ کسی است که ظرفیت ظهور نیروهای مستقل و توانمند را فراهم کند. گاهی بزرگترین خدمت یک مدیر، ماندن و گاهی بزرگترین خدمت او، بهموقع کنار رفتن است.
خطرناکترین لحظه برای یک مدیر، زمانی نیست که دیگران او را نقد میکنند؛ زمانی است که دیگر هیچ نقدی را شایسته شنیدن نمیداند و خطرناکترین توهم نیز این است که انسان بهتدریج تصور کند حق، همان چیزی است که او تشخیص میدهد و صلاح کشور، همان چیزی است که با ماندن و تصمیم گرفتن او محقق میشود.
ما برای تحقق حق مسئولیت گرفتهایم یا به این نتیجه رسیدهایم که حق فقط از مسیر ما قابل تحقق است؟ این پرسشی است که هر صاحب قدرتی، پیش از آنکه دیگران از او بپرسند، باید بارها از خودش بپرسد.