بی توجهی ایران به اعتراض چین درباره تنگه هرمز
اگرچه اعتراضات چین، ایران را مجبور به کنار گذاشتن قهریت دریایی نکرده است، آنها نشان میدهند که ابزار اصلی ایران برای تقویت موضع خود در برابر آمریکا نیز عوارض بالقوهای به همراه دارد.
سایت دیپلمات در مقاله ای به روابط ایران و چین متعاقب تحولات بعد از جنگ ۴۰ روزه پرداخته که در ادامه آمده است.
جمهوری اسلامی بیش از چهار دهه است که یک استراتژی بزرگ منسجم را دنبال میکند و در پی بقای نظام، مقاومت در برابر فشار آمریکا و استقلال سیاسی است. این هدف را از طریق مجموعهای از ابزارها محقق کرده است، بهویژه موضع «دفاع پیشرو» که در آن از نمایندگان و شرکای منطقهای برای بازدارندگی حملات و دور نگه داشتن درگیری از ایران استفاده میکرد.
ایران از تهدیدهای قهری، بهویژه علیه کشتیرانی در تنگه هرمز، همراه با دیپلماسی دورهای برای ایجاد اهرم فشار علیه دشمنان قویتر بهره برده است. برای کاهش انزوای بینالمللی، ایران همچنین روابط نزدیکتری با چین، روسیه و دیگر قدرتها توسعه داده است. این تلاشها در مجموع ایران را قادر ساخته تا برتری نظامی متعارف خود را جبران کند و نفوذ منطقهای قابلتوجهی حفظ کند.
چین در این محاسبات استراتژیک اهمیت ویژهای یافته است. این کشور اکنون بزرگترین شریک تجاری ایران و یک شریان حیاتی اقتصادی در میان تحریمهای آمریکا است و در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸۰ درصد صادرات نفت دریایی ایران را خریداری کرده است.
با این حال، این رابطه بسیار نامتقارن باقی مانده است، زیرا نفت خام ایران در آن سال تنها حدود ۱۳ درصد از واردات نفت دریایی چین را تشکیل میداد. چین همچنین روابط تجاری گستردهای با دیگر کشورهای خلیج فارس دارد و از تعهدات امنیتی رسمی به جمهوری اسلامی اجتناب کرده است.
رویارویی مستقیم با آمریکا ارزیابیهای رقیب درباره آینده استراتژی بزرگ ایران را برانگیخته است. برخی ناظران استدلال میکنند که سازگاریهای زمان جنگ استراتژی قاطعانهتر و منسجمتری برای جمهوری اسلامی به وجود آورده است، در حالی که دیگران درباره اینکه آیا این تغییرات دستاوردهای معناداری داشتهاند ابراز تردید میکنند.
با این حال، این دیدگاهها یک تناقض رو به رشد در موضع استراتژیک ایران را نادیده میگیرند. بقای نظام هدف اصلی ایران باقی مانده است، اما ابزارهایی که بهطور سنتی بر آنها تکیه میکرد با وابستگی فزاینده به چین پیچیده شدهاند.
این امر مسائلی را تشدید میکند که پیشتر نیز در میان درگیری کنونی در حال ظهور بودند. اگرچه چین به جمهوری اسلامی در تحمل فشار اقتصادی آمریکا کمک کرده است، منافع آن در خاورمیانه بهطور فزایندهای با همکاری ایران با نمایندگان منطقهای و استفاده از تهدیدهای قهری در تضاد قرار میگیرد. در کوتاهمدت، این امر احتمالاً جمهوری اسلامی را به بازنگری در رابطه خود با چین وادار خواهد کرد.
محدودیتهای دفاع پیشرو
شبکه منطقهای ایران بهتدریج توسعه یافت و به ایران امکان داد بدون اتکای صرف به نیروهای مسلح خود، قدرت نمایی کند و بازدارندگی را حفظ کند. این شبکه همچنین عمق استراتژیک فراهم کرد و درگیریهای منطقهای را از خود ایران دور نگه داشت.
جنگ محدودیتهای این موضع «دفاع پیشرو» را آشکار کرد، زیرا حزبالله و دیگر نمایندگان نتوانستند حملات آمریکا و اسرائیل را بازدارند و بهطور قابلتوجهی تضعیف شدهاند. با این حال، حوثیها توانایی تهدید عربستان سعودی و دیگر کشورهای خلیج فارس را حفظ کردهاند.
حفظ و هدایت این شبکه در شرایط جنگی برای جمهوری اسلامی بسیار دشوار بوده است. بازسازی حزبالله اکنون بر منابع نظامی و مالی ایران فشار وارد میکند. بازسازی این سازمان مستلزم مشارکت بیشتر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بوده است که بر بازسازی ساختار نظامی آن نظارت و حمایت مالی قابلتوجهی ارائه کرده است. این تعهدات بهجای دور نگه داشتن تهدیدها، مواجهه نظام را بدتر میکند و منابع لازم برای دفاع از خاک ایران و بازسازی اقتصاد آن را تحلیل میبرد.
حوثیها چالش معکوسی را ارائه میدهند، علیرغم موفقیت اخیرشان در یمن. قابلیتهای نظامی و خودکفایی نسبی آنها بهطور بالقوه اهرم منطقهای بیشتری به ایران میدهد، اما پیشرویهای آنها گاهی به نظر میرسد منافع چین را تضعیف کرده است.
پس از پیشرویهای حوثی که صادرات نفت عربستان و ترافیک دریایی را در معرض اختلال بیشتر قرار داد، بنا بر گزارشها چین ایران را تحت فشار قرار داد تا این گروه را مهار کند. نماینده چین در سازمان ملل نیز حملات به زیرساختهای غیرنظامی را در میان درگیری در یمن محکوم کرد.
اگرچه بنا بر گزارشها چین تهدید خاصی علیه جمهوری اسلامی صادر نکرد، این مداخله نشان میدهد که حتی شرکای منطقهای توانمندتر ایران نیز ممکن است منافع آن را در جای دیگر پیچیده کنند. این همچنین نشاندهنده تمایل چین به اعمال فشار بر سیاستگذاران ایرانی است.
معضل هرمز
تهدیدهای اختلال در تنگه هرمز مدتها اهرم دیپلماتیک برای جمهوری اسلامی فراهم میکرد، تا حدی به این دلیل که فرضی باقی میماندند. جنگ تمایل ایران به اجرای تهدیدهایش را نشان داد، زیرا حملات آن کشتیرانی و بازارهای انرژی را مختل کرده و بازگشایی تنگه را به یک برگ چانهزنی مهم در مذاکرات با ایالات متحده تبدیل کرده است.
با این حال، اختلال مکرر صادرکنندگان خلیج فارس را تشویق میکند تا در مسیرهای جایگزین سرمایهگذاری کنند و بهطور بالقوه ارزش استراتژیک آینده هرمز را کاهش دهند.
صادرات نفت خام و میعانات گازی غیرایرانی خلیج فارس در سپتامبر بهطور متوسط به حدود ۹۱ درصد از سطح پیش از جنگ بازگشت، اگرچه حملات جدید همچنان ترافیک را مختل میکرد.
این بهبود، هرچند ناهموار، که تا حدی از طریق تغییرات در شیوههای کشتیرانی به دست آمد، علیرغم این توانایی صادرکنندگان را برای سازگاری با فشار ایران نشان داد. مسیرهای جایگزین نمیتوانند اهمیت استراتژیک تنگه را از بین ببرند، اما ممکن است بهتدریج توانایی ایران را برای استفاده از تنگه بهعنوان منبع مکرر اهرم فشار در آینده کاهش دهند.
مانند پیشروی حوثیها، اختلالات در تنگه هرمز تنشهایی با چین ایجاد کرده و اهرم فشار ایران را بیشتر تضعیف کرده است. چین روابط دوستانهای با دیگر تولیدکنندگان نفت منطقه مستقل از ایران را حفظ کرده و به صادرات پایدار انرژی از منطقه خلیج فارس وابسته است.
در سپتامبر، مقامات ایرانی و چینی گفتگوهایی درباره بازگشایی تنگه و حفاظت از ترافیک دریایی برگزار کردند. چین در چارچوب این تلاشها از جمهوری اسلامی خواست تا به توافقی با ایالات متحده دست یابد. علاوه بر این، فقدان گفتگوی سطح بالا بین سران دو کشور انتقادهایی را در ایران و سوالاتی درباره تعهد چین به منافع جمهوری اسلامی برانگیخته است.
اگرچه تهدید هرمز همچنان میتواند اهرم فشار برای ایران ایجاد کند، اثربخشی آن با سازگاریهای منطقهای و هزینههای دیپلماتیک اختلال در دسترسی چین به انرژی خلیج فارس کاهش یافته است.
اگرچه اعتراضات چین جمهوری اسلامی را مجبور به کنار گذاشتن قهریت دریایی نکرده است، آنها نشان میدهند که ابزار اصلی ایران برای تقویت موضع خود در برابر آمریکا نیز عوارض بالقوهای به همراه دارد.
قربانی کردن استقلال استراتژیک
اتکای ایران به قدرتهای خارجی سوال گستردهتری درباره استقلال استراتژیک مطرح میکند. دولتهای متوالی ایران کوشیدهاند با پرورش روابط با قدرتهای رقیب، موضع چانهزنی خود را تقویت کنند.
در دهه ۱۹۶۰، ایران کوشید رابطه خود با ایالات متحده را با شکلدادن به روابط جدید با بلوک شرق متعادل کند. تحت رویکرد «نگاه به شرق» در دهههای اخیر، جمهوری اسلامی به همین ترتیب از روابط با روسیه و چین برای دنبال کردن بازارهای جایگزین، فناوری نظامی و ابزارهای دور زدن تحریمهای بینالمللی استفاده کرده است. مانند دهه ۱۹۶۰، ایران بهجای تعهد به یک حامی جدید، کوشید روابط با قدرتهای رقیب را حفظ کند و در همان حال استقلال بیشتری به دست آورد.
تنوعبخشی بهطور فزایندهای جای خود را به وابستگی داده است، بهویژه از آنجا که درگیری کنونی این روابط را ضروری کرده است. روابط با چین برای اقتصاد و تابآوری نهادی ایران حیاتی بوده است. با کاهش صادرات نفت ایران به دلیل محاصره اقتصادی آمریکا، صادرات به چین تنها اهمیت بیشتری برای ایران یافته است.
برخلاف دوره پیش از انقلاب که ایران میتوانست از شراکتهای جایگزین خود علیه روابط با ایالات متحده استفاده کند، ایران اکنون جایگزینهای قابل مقایسه کمی در برابر چین دارد.
این امر ایران را بهطور فزایندهای به کشوری وابسته میکند که منافعش همیشه با منافع آن همسو نیست، به ویژه در مورد امنیت منطقهای. علاوه بر این، نه چین و نه روسیه در طول جنگ بهعنوان متحد متعارف عمل نکردهاند و محدودیتهای ارزش آنها بهعنوان شرکای امنیتی را آشکار کردهاند.
ایران بهطور فزایندهای به قدرتهایی با منافع واگرا و تعهدات نامشخص وابسته میشود و این امر استقلال استراتژیکی را که این روابط در اصل برای حفظ آن در نظر گرفته شده بودند، تضعیف میکند.
بنابراین ایران ممکن است بکوشد همکاری اقتصادی با چین را حفظ کند و در همان حال روابط دیپلماتیک و تجاری جایگزین توسعه دهد. با این حال، تحریمهای بینالمللی پایدار، نبود جایگزینهای روشن و اتکای آن به خرید نفت چین چنین تغییری را دشوار خواهد کرد.
برای چین، چنین تلاشهایی میتواند اهرم فشار آن بر جمهوری اسلامی را کاهش دهد بدون اینکه لزوماً منافع رقیبشان در خلیج فارس و خاورمیانه گستردهتر را حل کند. با این حال، چین جایگزینهای بسیار بیشتری برای این شراکت نسبت به جمهوری اسلامی دارد و این تلاشهای بالقوه ایران برای مذاکره مجدد در رابطه را محدود میکند.
حفظ استقلال استراتژیک برای جمهوری اسلامی بدون قربانی کردن حمایت حیاتی چین که به آن کمک کرده تا در برابر فشار آمریکا مقاومت کند، دشوار خواهد بود.