چرا جوانان از عرفان ناب اسلامی گریزانند؟
ابن جوزی میگوید؛ «شیطان زحمت زیادی میکشید تا قدمای صوفیه را از راه بیرون کند، پس آنان را به تقلیل غذا و نامرغوبی آن وادار کرده و از نوشیدن آب خنک باز میداشت. اما چون نوبت به متأخرین صوفیه رسید، شیطان از تلاش بیاسود و از پرخوری و خوشگذرانی آنان غرق در تعجب گشت!»
برخلاف این همه هجوم و بدگویی، عرفان، رهروان پاکاندیش و شیفتگان سوختهدلی دارد که نهتنها از گروه جوانان سرگشته و یا عامیان سادهنگر نیستند بلکه برجستگانی هستند از خیل فقیهان و دانشمندان و فیلسوفان و روانشناسان.
«برتراند راسل»، فیلسوف مادیگرای معاصر مینویسد: احوال عرفانی، الهامبخش بهترین چیزهایی است که در بشر میتوان سراغ گرفت. «استیس» عرفان را منشأ اصیل ارزشهای اخلاقی میداند و باور دارد در ذات عرفان، عشق سرشته است که خود والاترین انگیزهی همهی کردارهای نیک است. قرن ها پیش، ابنسینا چهرهی درخشان فلسفهی اسلامی که بیشتر بر عقل و استدلال پایبند بوده تا ریاضت و کشف و شهود و کسی او را از گروه عارفان و صوفیان به حساب نمیآورد، در نمط نهم کتاب اشارات، مطالبی را دربارهی عرفان اسلامی نوشته است که به گفتهی بسیاری از بزرگان این رشته، گرانقدرترین و
زیباترین نوشتهی این نادرهی دوران به حساب میآید. بوعلی مینویسد:
«درواقع، عارفان دارای مقامات و درجاتی هستند، که اختصاص به آنان دارد و تنها ایشانند که در زندگی دنیوی خود به آن مقامات دست مییابند، نه دیگران… و آنان را حالاتی پنهان در درون است، با نشانهها و آثاری در بورن، کسانی که اهل حال و محرم این رازها نباشند، در رد و انکارند. و اما آشنایان راز، آن را ارج مینهند و بزرگش میدارند.»
«خودشکوفائی» در نظریهی مازلوة جز از طریق فرارفتن از وابستگیهای مادی و بیاعتنا بودن به مهر و ستایش دیگران به دست نمیآید و این در حقیقت بیانی است روانشناختی از نیاز به عرفان و حرکت در مسیر آن. اسپیلکا، نگرشهای روانشناسان را دربارهی عرفان در سه گروه جای میدهد:
۱ - عرفان به مثابه اسناد نادرست
۲ - عرفان به مثابه آگاهی تشدیدیافته
۳ - عرفان به مثابه هشاری تکاملیافته
بدینترتیب میبینیم بسیاری از تجربههای عرفانی انسان را تا رفیعترین چکاد معرفت بر میکشانند و با پالودهکردن عواطف او و جهت دادن متعالی به رفتارهایش، او را ساکن سرزمین نورانی کمال و سعادت میسازند.
عرفانپژوهان معاصر، نتایج عملی زیر را برای عرفان اسلامی برشمردهاند:
۱ - تعدیل مذاهب و جلوگیری از تعصب،
۲ - احترام به انسانیت
۳ - انتخاب و گزینش هر ادیشه و مار نیک از هر کس
۴ - تعلیم وارستگی و آزادگی
۵ - تعلیم صفا و بیریایی و دفع ظاهرپرستی
۶ - ننگنداشتن از بدنامان
۷ - دعوت به اجتماع و تعاون
۸ - دلالت عملی به حق و حقیقت
۹ - درونپژوهی عمیق انسان
۱۰ - تعلیم عشق و محبت و القاء ایمان
۱۱ - بیاعتنایی در برابر مرگ
۱۲ - شکوفاکردن فلسفهی اسلام و ایران
۱۳ - ایجاد تحول و توسعه در معنی و لفظ شعر و نثر اسلامی
۱۴ - نگرشی والا دربارهی احساسات انسان و اعتقاد به نوعی «انسانسالاری»(یثربی؛ فلسفه عرفان)
پرسش این است چرا و چگونه این زلال گوارای عشق و معرفت چنین آلوده و آسیبرسان شده است که بیماریهای روانی، کژکاریهای اخلاقی، فرار از مسئولیتهای فردی و اجتماعی، گمراهیهای فکر و خداگریزی و دینستیزی از حلقههای پیروانش سرک میکشند و آشنا و بیگانه را نگران و بدبین میسازند؟
برای پاسخ به این پرسش میتوان از نادانی بی] بران، فریبکاری سودجویان، دامگستری هوسرانان و برنامهریزی دشمنان یلاد کرد. اما آنچه که بهنظر صاحب این قلم، در ساتلهای اخیر و در جامعهی ما بیش از همه مؤثر بوده است، بیتوجهی علمی و عملی میدانداران عرصهی معنویت و علم و اخلاق است.
جوانان ما، با انگیزهای فطری و خسته و خشمگین از سختگیریهای دینداران قشری، خلوتی را میجویند که در آن نوای دلانگیز معنویت را به آرامی و زیبایی بشنوند، به دوردستهای آسمانی چشم میاندوزند که مرغ روحشان به دور از همهی وابستگیهای جسمی و دنیوی به انجا پرواز کند. راهنمایی را میطلبند که چهرهی آرام و نگاه نافذش انها را از سرگشتگی بدر آورد. صدای دلنشین و گرمش در سردخانهی خانهی دل آنها شور بیفکند و دستان پرمهر و نوازشگرش شراب «بیخودی» را در جام جانشان بریزد.
در همه دیر مغان نیست چو من شیدایی
خرقه جایی گر و باده و دفتر جایی
دل چو آیینه شاهی است عیاری دارد
از خدا میطلبم صحبت روشنرایی
اگر عالمان گشادهرو و شکرخندهای پیدا میشدند که باور داشتند باطن شریعت راهی است به نام «طریقت» و پایان این راه به حقیقت و توحید میرسد، میتوانستند آرامارام این همه جوان را که فطرت و باطنشان، فاصلهی زیادی با سلحشوران عرصهی حماسه و حرفان در هشت سال دفاع مقدس ندارند، به کمند جان خود بکشند و گرمای ایمان و عمل به احکام شرع را در ذرات جانشان جاری سازند.
به خُلق و لطف توان کرد صید اهل نظر
به بند و وام نگیرند مرغ دانا را
نمیدانم آیا میتوان امیدوار بود که به پشتوانهی فطرت پاک جوانان و سابقهی پاکی و نجابت ساکنان این مهد دین و فرهنگ، دست جوانانمان را بگیریم و آنان را از بیراهههای عرفانهای مادیگرای بیماریزا، به سوی عرفان ناب اسلامی با نمایندگی سنائی و عطار و مولوی و حافظ رهنمون شویم؟
دل رمیده ما را که پیش میگیرد
خبر دهید به مجنون خسته از زنجیر
منبع:ماهنامه سپیده دانایی