تحلیل وضعیت اختلالات روانی در ایران
غربالگری یعنی اینکه به مجموعه علامتهایی که میتواند حکایت از بیماری داشته باشد میپردازید. بهعنوان نمونه اگر بخواهیم در مورد اختلالات مفاصل و بیماریهای مفصلی و روماتولوژی بررسی غربالگری کنیم، میتوانیم به کلاسی در یک مدرسهی روستایی برویم و بگوییم همهی کسانی که یکی از مفاصل آنها درد میکند یا تورم دارد یا محدودیت حرکت دارند، به گوشهی کلاس بیایند.
افکارنیوز: بحث سلامت روان یک مفهوم است و در کشورهای گوناگون نگاههای متفاوتی در مورد آن وجود دارد. آنچه سازمان بهداشت جهانی در مورد آن به صورت کلی و اشتراکی در ارتباط با کشورها به یک جمعبندی رسیده این است که سلامت روان چیزی فراتر از نبود اختلال روانی است.
- چندی پیش مدیر کل دفتر سلامت روان وزارت بهداشت به استناد نتایج تحقیقی اعلام کرد که ۳۴ درصد مردم تهران اختلال روانی دارند، آیا وضعیت سلامت روان در جامعه اینقدر ناگوار است؟
برای پاسخ به این سؤال ابتدا باید با توجه به تعریف سلامت روان و تعریف اختلال روانی، این دو را از هم تفکیک کنیم تا بعد به موضوع آماری آن بپردازیم.
بحثسلامت روان یک مفهوم است و در کشورهای گوناگون نگاههای متفاوتی در مورد آن وجود دارد. آنچه سازمان بهداشت جهانی در مورد آن به صورت کلی و اشتراکی در ارتباط با کشورها به یک جمعبندی رسیده این است که سلامت روان چیزی فراتر از نبود اختلال روانی است و دستکم دربرگیرندهی شش مؤلفه است؛ اول اینکه فرد از نظر ذهنی احساس خوب بودن داشته باشد. دوم اینکه احساس خودکارآمدی به صورت خوددریافتی داشته باشد(یعنی خود فرد احساس کند کارآمد، مفید و موفق است). سوم، ویژگیهای استقلال - خودمختاری در فرد وجود داشته باشد. چهارم، احساس شایستگی و کفایت در خود داشته باشد. پنجم، فرد بداند
متعلق به نسلی است و بعد از او هم نسلهای دیگر میآیند. ششم، خودشکوفایی و توانمندیهای بالقوهی هیجانی داشته باشد.
- پس به چه چیزی اختلال روانی رفتاری گفته میشود؟
تعریف سازمان بهداشت جهانی از سلامت میگوید؛ نهفقط فقدان بیماری یا معلولیت، بلکه سلامت جسمی، سلامت روانی و رفاه کامل اجتماعی.
شخصاً معتقدم وقتی لفظ کامل را به کار میبریم شاید کسی را پیدا نکنیم همهی این ارکان را داشته باشد. بهتر است از کلمهی حداکثر استفاده کنیم. یعنی حداکثر و بهینهی حالات سلامت جسمی، روانی و رفاه اجتماعی.
اما وقتی میگوییم اختلال روانی و رفتاری، گاهی گسترهی این اختلال آنقدر زیاد است که برای همهگیرشناسی آن امکان دسترسی با یک ابزار صحیح وجود ندارد. به همین دلیل در این گونه موارد غربالگری صورت میگیرد.
- آیا غربالگری به مفهومی که در پزشکی رایج است، در روانپزشکی هم معنا دارد؟
غربالگری یعنی اینکه به مجموعه علامتهایی که میتواند حکایت از بیماری داشته باشد میپردازید. بهعنوان نمونه اگر بخواهیم در مورد اختلالات مفاصل و بیماریهای مفصلی و روماتولوژی بررسی غربالگری کنیم، میتوانیم به کلاسی در یک مدرسهی روستایی برویم و بگوییم همهی کسانی که یکی از مفاصل آنها درد میکند یا تورم دارد یا محدودیت حرکت دارند، به گوشهی کلاس بیایند. با این چند ویژگی بهسرعت میشود این بیماران را غربالگری کرد. در مورد اختلالات روانی با توجه به گستردگی و اینکه با مفاهیم نُرم اجتماعی سروکار دارد، ارزیابی و غربالگری آن کار آسانی نبوده و نیست. یعنی
اینجا با مقولههای هنجار و ناهجار جامعه مواجه هستیم و برخی اختلالات ممکن است در جامعهای بیماری باشد اما در جامعهی دیگر بیماری شناخته نشود.
به همین دلیل آقای گلبرگ در ۱۹۷۰ میلادی به این جمعبندی رسید که برای غربالگری بیماریهای روانی میتوانیم به سؤالاتی در چهار دستهی عمده بپردازیم. کسانیکه به صورت بارز احساس اضطراب، نگرانی، ناراحتی، تشویش و بیم دارند. دوم آن دسته از افرادی که از نشاط و شادابی کافی برخوردار نیستند که این علامت افسردگی است. سوم کسانی که دردهای منتشر و پراکندهی روانی دارند که با علائم عصبی و نورولوژیک توجیه نمیشود. چهارم افرادی که بدکارکردی اجتماعی دارند.
بنابراین بر اساس این چهار علامت، میتوان افراد را غربالگری کرد. به همین دلیل تستی به نامGeneral Health Questionary)) GHQ ساخته شد. این تست مدلهای مختلفی دارد و از تعداد سؤالات زیاد تا ۲۸ سؤال تشکیل شده است. امروزه تقریباً تست GHQ ۲۸ سؤالی مورد تأیید سازمان بهداشت جهانی هم قرار گرفته و در ۵۰،۶۰ کشور دنیا از جمله کشور ما، ترجمه و هنجار شده است. این تست یک تست غربالگری اختلالات روانی است. این آزمون نشان میدهد کسانی که نتیجهی این تست روی آنها مثبت بوده، حتماً مشکل روانپزشکی دارند، اما تشخیصگذاری دقیق نوع اختلال روانی برعهدهی روانپزشک است.
- از این تست در کشور ما استفاده میشود؟
ما با این تست، در سال ۷۸ یک ارزیابی کلی سلامت روان انجام دادیم که از یک هزارم خانوارهای کشور بررسی صورت گرفت. جامعهی آماری جمعیت بالای پانزده سال کشور ۳۰۱۴ نفر و ابزار پژوهش نیز، آزمون غربالگری GHQ ۲۸ سؤالی بود. با این آزمون، عدد ۲۱ درصد شیوع اختلال روانی درآمد؛ ۹/۲۵ درصد زنان و ۹/۱۴ درصد مردان. این میزان شیوع در استان تهران ۲/۲۱ درصد و در شهر تهران ۵/۲۱ درصد بود. به عبارتی میتوان گفت شرایط تهران تا حدی به میانگین کشوری شباهت داشت.
- در این آزمون کدام استان بالاترین درصد را داشت؟
در سال ۷۸، بالاترین استان چهارمحال و بختیاری بود که ۱/۳۹ درصد، بعد گلستان ۳/۳۷ و کمترین استان یزد بود که ۶/۱۱ درصد شیوع اختلال داشتند.
- تحقیق دیگری نیز در این زمینه انجام شد؟
ابتدا این را بگویم که بعد از جمعبندی نتایج اولین پیمایش کشوری، نتایج در هیئت دولت وقت(جناب آقای خاتمی) ارائه و مصوب شد که این پیمایش هر پنج سال، یکبار تکرار شود، اما متأسفانه تا این لحظه تکرار نشده است.
در سال ۱۳۸۰ آقای دکتر محمدی و همکارانشان تحقیقی با عنوان «همهگیرشناسی اختلالات روانپزشکی» انجام دادند. ابزار این تحقیق، ابزار سنجش اختلال((SADS بود که در کشور ما مسائل مربوط به الکل و مسائل جنسی از بین سؤالات حذف و تعدادی سؤال دیگر اضافه و نهایتاً ۹۰۴ سؤال استخراج شد. حجم نمونه ۲۵۱۸۰ نفر بود و جمعیت هجده سال و بالاتر را تحت پوشش قرار داد. افراد مجری تحقیق نیز دانشجویان بودند.
- آیا پرسشگری ۹۰۴ سؤال بسیار سخت نیست و اعتبار تحقیق را با مشکل مواجه نمیکند؟
بله، یکی از مشکلات این تحقیق همین بود. به نظر من عدد پایینی که از جمعبندی دادههای این تحقیق استخراج شده، به دلیل اشکال در ابزار است. ابزاری که انتخاب شده، خستهکننده است. همچنین سن نمونه هجده سال به بالا بود. برمبنای این تحقیق میزان شیوع اختلالات روانی ۱۰/۱۷ درصد اعلام شد که ۴/۲۳ درصد زنان و ۸/۱۰ درصد مردان بودند. این میزان در تهران ۲۹/۱۴ درصد برآورد شد.
تحقیق دیگری در سال ۸۲ تحت عنوان «مطالعهی ملی بار بیماریها و آسیبها» در ایران انجام شد که بار کلی بیماریها را اندازهگیری کرد، منظور از بار کلی بیمارها، یعنی ماحصل هزینههایی که بر یک کشور و منطقه از ناحیهی یک بیماری تحمیل میشود. این تحقیق در هفده استان کشور انجام شد و ارائهی نتیجهی آن چهار سال بعد منتشر شد. نکتهی مهم این است که این تحقیق مجموع سالهای از دست رفته به علت مرگ زودرس و سالهای سپری شده توأم با ناتوانی را محاسبه کرده و در مورد بار بیماریها در زن و مرد جمعبندی کرده است. بر این اساس حوادثعمدی و غیرعمدی رتبهی اول بار بیماری را
آوردند و در رتبهی دوم بیماریهای روانی و اختلالات رفتاری قرار گرفتند.
- تفکیک جنسیتی این نتیجهگیری چگونه بود؟
در خانمها اختلالات روانی و رفتاری رتبهی اول بار کلی و حوادثعمدی و غیرعمدی رتبهی دوم را به دست آورد. یعنی خانمها با شیوع بیشتر بیماریهای روانی و رفتاری مواجه بودند.
- تحقیقی که نتیجهی ۳۴ درصد اختلال روانی در تهران از آن منتشر شده است، چه زمانی و توسط چه کسانی انجام شد؟
همانطور که اشاره کردم قرار بود تحقیق سال ۷۸ هر پنج سال یکبار تکرار شود، اما پنج سال بعد آن، مقارن با اواخر دولت آقای خاتمی شد و امکان آن فراهم نشد تا این کار انجام شود. دولت بعدی هم این کار را انجام نداد، تا اینکه در سال ۸۷ یعنی ۹ سال بعد از اولین تحقیق کشوری، ما با همان ابزار در شهر تهران در کنار پروژهی «سنجش عدالت در شهر تهران» شیوع سلامت روان را هم اجرا کردیم.
- جامعهی آماری و حجم نمونهی این تحقیق چگونه بود؟
جامعهی آماری از جمعیت بالای پانزده سال انتخاب شد و حجم نمونه ۱۹۳۷۰نفر بود.(به نسبت حجم نمونه سال ۷۸ خیلی وسیعتر شد، اما فقط شهر تهران را دربرداشت) از همان ابزار ۲۸ - GHQ استفاده کردیم و در نتیجهی این تحقیق مشخص شد که ۲/۳۴ درصد جمعیت تهران با یک اختلال درگیر هستند. ۹/۳۷ درصد این جمعیت زنان و ۶/۲۸ درصد نیز مردان بودند. در جمعبندی میتوان گفت ۵/۲۱ درصد اختلال روانی در شهر تهران در سال ۷۸ به ۲/۳۴ درصد در سال ۸۷ افزایش یافت، یعنی حدود ۶۰ درصد رشد پیدا کرد. البته جامعهی آماری گستردهتر شده بود و این نتیجهگیری را دقیقتر کرد. اما پرواضح است تغییرات سیاسی و
اجتماعی جامعه میتواند عامل بالا رفتن شیوع اختلالات باشد.
البته نکتهی مهم این است که یادمان باشد این تحقیق در پاییز سال ۸۷ به وقوع پیوسته؛ یعنی قبل از حوادثی که بعد از انتخابات سال ۸۸ رخ داد. تصور میکنیم بعد از حوادثسال ۸۸ شرایط سلامت روان جامعه بدتر شده است، در این مورد شاهد آماری هم داریم که در تحقیق جدید به دست آمده است، اما فعلاً نمیتوانم نتایج آن را اعلام کنم.
بر این مبنا میتوانیم بگوییم در شهر تهران در زمینهی اختلالات روانی یک روند رو به رشد داشتهایم. گرچه در سال ۷۸، وضعیت تهران شبیه میانگین کشوری بود اما در آن سال در شهر تهران، آنهایی که در آزمون با غربال، نمرهی بالایی به دست آورده بودند در شرایط مصاحبه با روانپزشک قرار گرفتند و نوع اختلال آنها نیز به دست آمد. بر مبنای آن اختلال خلقی بالاترین میزان شیوع و در مرحلهی بعد اختلالات اضطرابی قرار داشت. اینگونه نبود که حتی یک مورد از آنها که در غربالگری نمرهی بالا به دست آوردند اشتباه بوده باشد، چون در مصاحبه حتی اختلال آنها نیز شناسایی شد.
- در سال ۸۸ در مصاحبهای گفته بودید، در جامعهی غیرقابل پیشبینی، اختلال روانی افزایش پیدا میکند. میخواهم بدانم با توجه به تحقیق جدید و شرایط فعلی جامعه و آنچه هر روزه در سطح جامعه میبینیم، تصور میکنید شرایط جامعهی ایران از لحاظ پارامترهای سلامت روان چه تغییراتی کرده است؟
اجازه بدهید این سؤال را زمانی که نتایج تحقیق سال ۹۰ اعلام شد، پاسخ بدهم. موضوع دیگری را میخواهم در اینجا به شما بگویم. پروفسوری ایرانی به نام پروفسور قدس ساکن لندن و مشاور اعتیاد و مواد مخدر سازمان ملل و سازمان بهداشت جهانی است. ایشان سال ۱۳۸۹ در کنگرهی روانپزشکی ایران سخنرانیای ارائه کرد که سهم مصرف داروهای ضداضطراب را در دنیا محاسبه کرده بود. براساس نتایج بررسیهای او در سال ۲۰۰۸ جمهوری اسلامی ایران ۵ درصد داروهای ضداضطراب در منطقهی آسیا را مصرف کرده بود. در صورتی که جمعیت ما در منطقهی آسیا یک درصد از جمعیت کل قاره است. در مرحلهی بعد در مقایسهی
دیگری مصرف داروهای ضد اضطراب را از سالهای(۱۳۷۷۱۳۷۶) و(۱۳۸۷۱۳۸۶) در کشورهای منطقه و خاورمیانه و آسیا ارزیابی و مقایسه کرده بود. براساس نتایج این ارزیابیها با کمال تأسف کشور ما رشد فزایندهای دارد. در سال ۷۶ تا ۷۷ بالاترین میزان مصرف به ایران تعلق نداشت. ژاپن، رژیم صهیونیستی و تایلند بالاتر از ما بودند، اما ما در سال۱۳۸۶ تا ۱۳۸۷ از همه سبقت گرفتیم.
- چه پارامترهایی در بالا رفتن اختلالهای روانی دخیل است؟
با یک نگاه تحلیلی میتوان عواملی را در این زمینه برشمرد. هیجان غم، اندوه، خشم و عصبانیت در جامعهی ما بالاست، یعنی هم هیجان منفی غم و اندوه و هم هیجان بسیار بد خشم و غضب. برعکس، هیجان نشاط و شادابی خیلی پایین است. حالت تشویق و نگرانی مستمر، اینکه آدم نمیداند در جامعه قرار است چه اتفاقی رخ دهد، اساساً این نگرانی نه فقط در مورد اقلام قیمتی، بلکه در مورد مدیریتها و در مورد مسئولیتها وجود دارد. دنیا به این نتیجه رسیده است برای کمکردن نگرانی حتی چراغ قرمز سر چهارراهها تایمر داشته باشد تا برای فرد زمان ماندن پشت چراغ قابلپیشبینی باشد. در هر جامعهی
غیرقابل پیشبینی حتماً اضطراب بالا و سلامت روان پایین است. مشکلات اقتصادی ناپیدا هم یکی دیگر از این علل است. عدم احساس امنیت و آزادی، عدم رضایت از زندگی و احساس بیعدالتی ذهنی از دیگر عوامل است. بیاخلاقی روبه رشد است. واقعیت قضیه این است که معیارهای اخلاقی در جامعهی ما رو به افول است. قانونگرایی در بسیاری از سطوح دیده نمیشود. عدم نظارتپذیری، اصل و فرع شدن مسائل ضروری مردم. بهنظر میرسد رانندگی امن یا آلودگی هوا باید موضوعات اصلی باشد، اما الان اینها اصل نیست و چیزهای دیگری اصل است. اگر در جامعه تخلفی جنبهی سیاسی و مذهبی داشته باشد بهسرعت با آن
برخورد میکنند، اما با تخلفاتی که با سلامت آدمها ارتباط دارد، سریع برخورد نمیشود. در مجموع اینها مقولاتی است که میتواند با بالا رفتن اختلالات روانی و سوءمصرف مواد در جامعه ارتباط داشته باشد.
- دفتر سلامت روان وزارت بهداشت هر از چند گاهی نتیجهی یک تحقیق را که حتی کار خودش نیست اعلام و بعد تا ماهها سکوت میکند. در حوزهی سلامت روان حتی هشدار هم نمیشنویم. به نظر میرسد بحثسلامت روان کاملاً مغفول شده است.
حرف شما را قبول دارم. چندی پیش عنوان سخنرانیام را سلامت روان؛ بخش به رسمیت شناخته شده و مورد غفلت نظام سلامت گذاشته بودم. متأسفانه برخی فکر میکنند بیان مسائل مربوط به سلامت روان نوعی سیاهنمایی است و آن را به مسائل سیاسی ربط میدهند. به نظر من این اشتباه بزرگ استراتژیکی است، غافل از اینکه بار اقتصادی و بهداشتی ناشی از بالا رفتن اختلالهای روانی بسیار زیاد است.
- فکر میکنید وضعیت سلامت روان در جامعهی ما اورژانسی است یا هنوز به آن مرحله نرسیده است؟
فکر میکنم مسئلهای مهم اما مورد غفلت واقع شده است. مهم از این لحاظ که در بررسیهای کشوری در خانمها رتبهی اول بار بیماریها را دارد. در مورد هر دو جنس، رتبهی دوم را دارد. البته حتی معتقدم بسیاری از حوادثعمدی و غیرعمدی نیز به دلیل سلامت روان است، بنابراین در درجه بالای اهمیت قرار دارد. نکتهی دیگر اینکه ما در مقطع حساسی هستیم و در شرایط خاصی از نظر اجتماعی، سیاسی، اقتصادی قرار داریم و نگرانی این است که اگر به مسائل سلامت روان توجه نشود، خیلی چیزهای دیگر هم مورد غفلت واقع شود. ولی افسوس که موضوع سلامت روان مورد غفلت است.
منبع: سپیده دانایی