نقد منصفانه عملکرد رسانه ملی در زلزله اخیر
علیرضا دباغ
در روز ۲۱ مرداد ۱۳۹۱ زمین لرزه هائی به بزرگی 2/6 ریشتر مناطقی از آذربایجان شرقی را لرزاند و بيش از 200 نفر از هموطنانمان را به کام مرگ کشید. درکنار غم بزرگی که از این ناحیه قلب مردم را آزرد برخی از اقدامات رسانه ای هم موجب جریحه دار شدن احساسات عمومی شد به نحوی که به گلایه نمایندگان مجلس شورای اسلامی در جلسه علنی ۲۳ مردادماه از صداوسیما انجامید.
عملکرد نامناسب صدا و سیما در پوشش خبری این حادثه بازتاب زیادی در مطبوعات و سایتهای خبری داشت و تیتر یک اکثر رسانهها شد. در این میان آقای دکتر محسنیان راد در شماره ۱۶۰۲روزنامه شرق در یادداشتی با عنوان زلزله ورسانه ملی به انتقاد از رسانه ملی پرداخت و دو عامل را باعثپوشش ضعیف این حادثه در صداوسیما دانست:
۱ - عدم تسلط بخش های خبری صدا و سیما بر مباحث«ارتباطات در بحران»
۲ - دومین علت که موجب عدم پوشش خبری حوادثتلخی مثل زلزله می شود به میزان پروپاگاندایی یا با معادل فارسی آن مبلغ مسلکی بودن رسانه بستگی دارد؛ هرچقدر رسانه ها وظیفه خود را بیشتر پروپاگاندا بدانند یا هر چقدر از آنها توقع پروپاگاندای بیشتری برود، آنها انعکاس واقعیت را بیشتر فدای پروپاگاندا خواهند کرد.
ایشان با بیان نحوه پوشش خبری فاجعه نشت مواد رادیواکتیو در نیروگاه چرنوبیل در رسانه های بلوک شرق این نوع اطلاع رسانی را در رابطه مستقیم با پروپاگاندای رسانه دانسته اند.
درکنار این نگاه، فارغ از قضاوت درباره این نظر باید گفت از دید یک کارشناس رسانه عوامل دیگری نیز وجود دارد که شاید درتحلیل صحیح این موضوع کمک نموده و به واقعیت نزدیک تر باشد:
۱) اشتباه شخصی:
اشتباه شخصی شاید توجیه مناسبی برای کاستیهای فعالیت سازمانهای رسانهای یا حتی واحدهای تولیدی صنعتی نباشد اما واقیتی است که نباید وقوع آن را کاملاً نادیده گرفت. در این زمینه حتی اعمال سلیقه از سوی برخی مدیران شبکه های رادیوئی و تلویزیونی بدون هماهنگی با سیاستگذاران بالا دستی هم قابل تصور است و بخشی از اشتباهات فردی یا شخصی به حساب می آید.
متأسفانه در برخی از شبکه های تلویزیونی اختیارات به نحوی دست کارگزار را باز می گذارد که نمیتواند در معادلات بسیار ساده و معمول توقع عمومی را از سلیقه فردی تمیز دهد. این سلیقه فردی آنچنان است که گاهی یک اثر فاقد محتوای مناسب و شاخص هنری لازم، ماهها وحتی سالها شانس اشغال آنتن یک شبکه را می یابد. به عنوان مثال هنوز تب تقلید از یک مجری زن شبکه ماهواره ای دربرنامه " خنده بازار " فرو کش نکرده است که، پخش همین برنامه در روزهای غم انگیز بعد از زلزله باعثرنجش خاطر بخش بزرگی از مردم می شود و تازه وقتی که نمایندگان مردم در مجلس از تریبون نمایندگی لب به شکوه می گشایند، این
شبکه اعلام میکند برای همدردی با بازماندگان حادثه زمین لرزه، مجموعه مزبور دوشب پخش نمی شود. نوشداروی بعد از مرگ سهراب!!
تاوان این اشتباه شخصی به بدنامی کل سازمان منتهی میشود.
۲) اختلال در مدیریت اطلاع رسانی بحران
یکی از اصول مدیریت ارتباطات در بحران اطلاع رسانی صحیح وسریع از وقوع حادثه است. معمولاً دراین شرایط بازار شایعات داغ می شود و یکی از ترفندهای رسانه ای برای جلوگیری از بروز شایعه در دست گرفتن جریان خبری با استفاده از منابع موثق و پوشش خبری مناسب است. متأسفانه اطلاع رسانی رسانه ملی در ساعات اولیه مناسب نبود که تابع دو دلیل اصلی است که یکی از آن به صدا و سیما مربوط است.
-ضعف شبکههای استانی؛ شبکه خبر که از تهران برنامه هایش را پخش می نماید ۲۰ دقیقه بعد از وقوع زلزله به اطلاع رسانی درقالب زیرنویس وبا تیتر خبرفوری اقدام کرد درحالیکه شبکه سهند با تاخیر از وقوع زلزله به این مسئله پرداخته است!
-اطلاع رسانی بسیار ضعیف؛ اما دلیل دوم که ربطی به صداوسیما ندارد اطلاع رسانی بسیار ضعیف ستاد حوادثغیر مترقبه به عنوان مرجع رسمی دولت است. در حالیکه تلاش شبکه خبر برای مصاحبه با استاندار آذربایجان شرقی به جائی نیانجامید مدیرکل حوادثغیر مترقبه استاندری در اولین تماس خبرنگاران با ایشان اطلاعات ناقصی ارائه کرد و فقط درباره عدم خسارت جانی در شهرها و برخی خسارتها در روستاها توضیح کلی میدهد. این درحالی است که این ستاد باید منبع موثق اطلاع رسانی محسوب شود و بر حسب وظیفه درکمترین زمان به برآورد تلفات جانی و مالی اقدام نماید. جالب اینجاست که زلزله در فاصله ۳
ساعت تا تاریکی هوا اتفاق افتاده و مناطق زلزله زده صعب العبور نبوده و تاریکی یا مشکل راه باعثکندی کار نگردیده است.
به واقع صداوسیما دراین زمینه به درستی سراغ منبع موثق رفته است اما منبع موثق اطلاعات کاملی ارائه نمی کند.
۳) فضا سازیهای سانه های بیگانه
علی رغم ضعفهای مورد اشاره در اطلاع رسانی رسانه ملی نباید این نکته را نادیده گرفت که رسانه های بیگانه هم با فرصت طلبی به سیاه نمائی و سیاسی کردن مسئله پرداختند. کاری که در تخصص بنگاه سخن پراکنی انگلستان است. این بنگاه به طور محسوسی در ماههای اخیر به اختلافات قومیتی در ایران می پردازد و در این ماجرا نیز با پخش جهت دار برخی اخبار و تلفنها در برنامه نوبت شما سعی در القا تبعیض رسانه ای درپوشش خبری این زلزله با زلزله درمناطق فارس نشین مانند گیلان وکرمان کرد.
این درحالی است که زلزله غم انگیز اهر و ورزقان با همه دلخراشیش در برابر ابعاد فاجعه رودبار و منجیل و زلزله بم ناچیز به شمار می رود و طبیعی است که آرایش برنامه ای صداوسیما در این حادثه که چند صد کشته برجای گذاشت با زلزله هائی که بیش از ۳۰ هزار نفر تلفات جانی داشته است قابل مقایسه نیست. واین مطلب ربطی به ترک و فارس بودن کشته شدگان ندارد.
نکته آخر غفلت دوباره از ظرفیت بالای فضای مجازی است. این چندمین بار است که شبکه های اجتماعی نظیر فیس بوک و توئیتر قدرت خود را به رخ رسانه های قدیمی تر می کشد. کاربران فضای مجازی در این مسئله به خوبی توانستند گوی سبقت را از تولید کنندگان خبر و محتوا ی مرتبط با این مسئله بربایند. هرچند افراد سودجوئی در این موقعیت با استفاده از احساسات پاک مردم ومغتنم دانستن هویت مجازی سعی کردند به منافع مالی برسند که درنوع خود شرم آور تلقی می شود اما به هرحال وب سایتها وشبکه های اجتماعی دراین ماجرا نقش مهمی ایفا کردند…