نخستین مقتلنگار عاشورا
مقتلنگاری از دیرباز میان مورخان اسلامی مرسوم بوده است، اما با وقوع حادثه جانسوز عاشورا، مقتلنگاری رنگ و بویی جدید به خود گرفت، بیتردید برای بازخوانی واقعه کربلا و تحلیل وقایع آن نیاز به مقتل احساس میشود.
به گزارش افکارنیوزبه نقل از فارس، براى بررسى متون منثور واقعه عاشورا ناگزیر از مطالعه آثار مکتوبى هستیم که تمام و یا قسمتى از آنها به گزارش گونهاى از وقایع قیام کربلا اختصاص یافتهاند و رخدادهاى روز عاشورا را صحنه به صحنه و یا با مرورى کلّى و گذرا روایت کردهاند، گاه نیز به بررسى تحلیلى اهداف این قیام ماندگار پرداختهاند که در همین راستا کتب مقاتل از رایجترین و مهمترین منابع در زمینه بازخوانی حادثه عظیم عاشوراست.
در کتب لغت، معانى مختلفى را براى «مقتل» ذکر کرده شده است، از جمله محل قتل، جاى کشتن، کشتارگاه، قتلگاه و جایى از بدن انسان یا حیوان که هرگاه ضربتى بدان وارد شود، شخص کشته شود و همچنین کتابى که درباره واقعه کربلا تألیف شده است.
علامه شیخ آقا بزرگ تهرانى در «الذّریعه» از چهارده مقتل نام مىبرد که داراى عنوان مشترک «مقتل امیرالمؤمنین» هستند که به قلم علماى اسلامى نگارش یافته و چگونگى شهادت امیرمؤمنان على(ع) را مورد بررسى قرار دادهاند.
*مقتلهای فارسی قدیمی / نخستین مقتلنگار از منظر مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانى
در ادامه به معرفی قدیمیترین مقتلهای عربی و فارسی از کتاب «پژوهشى در مقتلهاى فارسى» نوشته محمد على مجاهدى میپردازیم:
۱ - مقتلِ ابوالقاسم اصبغ بن نباته مجاشعى تمیمى حنظلى
مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانى، از این صحابه خاص امیرمؤمنان على(ع) به عنوان اوّلین مقتلنگار یاد مىکند و درباره او مىنویسد: «اَقول والظّاهر انّه اوّل من کتب مقتل الحسین وکتابه اسبق کتب المقاتل» و برخى از محقّقان از ابومخنف لوط بن یحیى ازدى غامدى به عنوان نخستین مقتلنگار عاشورا یاد کردهاند که همعصر با امام جعفر صادق(ع) بوده است.
۲ - ترجمه تاریخ طبرى
مرحوم ملک الشعراى بهار از چهار کتاب زیر به عنوان قدیمترین نثر فارسى یاد کردهاند که سومین آنها مورد استفاده ماست و ما به خاطر اهمیّت موضوع آنها را نقل مىکنیم:
۱ - مقدمه شاهنامه ابومنصورى
۲ - ترجمه تفسیر طبرى
۳ - ترجمه تاریخ طبرى
۴ - حدود العالم من المشرق الى المغرب
- ترجمه «الفتوح» ابن اعثم(م ٣١۴ ه)
از محمد بن احمد مستوفى هروى، محقق سده ششم هجرى که از آن به نامهاى فتوحات الشّام و تاریخ فتوح نیز یاد کردهاند.
۳ - مقتل الشهدا
تألیف شاعرى با تخلّص «عاصى» به زبان فارسى با تاریخ کتابت ٨٨٧ هجری قمری، مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانى ضمن معرّفى این مقتل فارسى مىنویسد: «فیظهر انّه مقدم على «روضة الشهداء» للکاشفى المتوفّى سنة ٩١ هجری قمری» که به نظر میرسد این کتاب زودتر از کتاب «روضة الشهدا» به رشته تحریر در آمده است.
۴ - مقتل الشّهدا
تألیف ابوالمفاخر رازى به زبان فارسى که بارها مورد استفاده ملّاحسین واعظ کاشفى قرار گرفته و در روضة الشهدا از آن یاد کرده است، مرحوم شیخ آقابزرگ تهرانى درباره این مقتل مىنویسند: «ینقل عنه فى روضة الشّهداء کثیراً لا سیّما من منظوماته منها نظم رجز قاسم بن الحسن(ع) و منها نظم قول اهل الکوفة فى کتبهم الى الحسین(ع)».
۵ - مقتل نور الائمّة
تألیف ابو المؤیّد خوارزمى که ملّاحسین واعظ کاشفى در تألیف روضة الشّهدا از مطالب آن سود جسته است.
* منابع مورد استفاده مقتلنگاران
منابع اولیهاى که مقتلنگاران سدههاى ابتدایی هجرى به آن عنایت داشته و مقتلنگاران سدههاى بعد از حاصل زحمات آنان در نگارش آثار خود سود جستهاند عبارتاند از:
١ - اخبار غیبى عاشورا
که مبتنى بر احادیثى است که پیش از وقوع حادثه خوننگارعاشورا از رسول گرامى اسلام(ص)، امیرمؤمنان على(ع)، سلمان فارسى و دیگران روایتکردهاند و ابعاد این فاجعه را به تصویر کشیدهاند.
۲-مجموعه نامهها، سخنان و خطبههاى امام حسین(ع) از آغاز حرکت تا شهادت