بررسی تاریخی نقش آرامش در زندگی پایتخت نشینان
تهرانی ها به دنبال آرامشند
یکی از رویدادهای خوشایند برای هر فرد تهرانی، یافتن زمانی است برای استراحت و سفر کردن. دوری از وظایف روزمره و تجربه حسی فارغ از مسئولیت از جمله دغدغه های مهم هر شهروند تهرانی است
درک چنین حسی نه تنها برای تهرانی ها و ایرانیان بلکه برای کل افراد ساکن این کره خاکی، مطلوب است اما تنها وجه تمایز ما ایرانی ها به خصوص ساکنان پایتخت با دیگر انسان ها، رهایی از یک چالش حرفه ای و ورود به یک استرس محیطی است که به اجبار باید آن را تحمل کنیم. ترافیک سنگین، نگرانی از سلامت خوراکی ها، ساختار عمرانی مسیرها و ابنیه ها، دسترسی به خدمات مکانیکی، فقدان امکانات بهداشتی و درمانی، تعطیلات محدود، تامین سوخت، گرانی و… از جمله عواملی اند که حتی سفر کردن را نیز برای تهرانی ها سخت و خسته کننده کرده است.
نگاهی به پیامد سفرمان خود بیانگر این حقیقت است؛ اگر چه همه ما اشتیاق شدیدی برای رهایی از مسئولیت و برخورد مداوم با مشکلات داریم اما حتی در هنگام سفر هم با این افکار و مشغولیات ذهنی درگیر هستیم و همین موضوع، ما را از توجه به زیباییهای طبیعت و دیدنی های طول مسیر غافل می کند و به شدت از میزان حس تعلق مان به طبیعت می کاهد. در کنار این عوامل تنش زای ذهنی باید عدم رعایت حقوق شهروندان، تصادفات منجر به جرح و فوت، درگیری، بیماری و خستگی های جسمی و روحی ناشی از زیاده روی را هم اضافه کرد.
به واقع غالب تهرانی ها در کسب حداقل خشنودی ناشی از تفریح نیز دچار شتابزدگی اند. نشانه شتابزدگی در هر جامعه ای، بیانگر بروز حس خودخواهی و منفعت طلبی است. اگر نگاهی دقیق تر به برنامه زندگی مان بیندازیم دغدغه کسب منافع فردی(هر چند به قیمت زیرپا گذاشتن حقوق دیگران). درصد قابل توجهی از واکنش های اجتماعی مان را شامل شده است و نتیجه چنین برخوردهایی ابتلای طیف وسیعی از هم شهری هایمان به اضطراب و افسردگی و گاهی بروز بیماری های دشوار روانی است که نیازمند تدابیر دارویی است.
شاید باور این مطلب در عین سادگی، به ظاهر مشکل باشد. یکی از شیوه های مواجهه با ناملایمات و امراض، متاثر از رفتارهای سودجویانه و منفعت طلبانه بازگشت به اندیشه های اجتماعی و تلاش در رفع نیازمندی های جمعی است. از منظر آماری، ارتباط مستقیمی بین شتابزدگی نخستین و منفعت طلبی میانی و انزوا و گوشه نشینی پایانی است. این حقیقت تلخ، شوربختانه در تمام وجود واقعی زندگی مان به کرات و هر روز بیش از گذشته قابل لمس و مشاهده است. مراتب و نشانه های مبتلا شدن به شتابزدگی و عجله از نگاه حکما و اندیشمندان ایرانی بدین شرح به تحریر در آمدند:
مرحله نخست؛ مقایسه، خودخوری و سرزنش درونی.
مرحله دوم؛ تلاش برای کسب موقعیت های غیرمشروع، نادیده گرفتن قوانین و اقدام به قانون شکنی.
مرحله سوم؛ تلاش برای حفظ موقعیت کسب شده، ابتلا به شخصیت منجمد و خودمحور، تن سپردن به یک زندگی تنها و فاقد پشتوانه اجتماعی.
اگر مراتب یاد شده را تنها چند بار در ذهن مان مرور کنیم به راحتی می توانیم به اهمیت یک زندگی جمعی تراکم از احساسات مشترک پی ببریم که نه تنها در ایجاد گردشگری و تفریح که حتی در شرایط سخت اجتماعی و بحران های سیاسی نیز می تواند در پر ازدحام ترین شرایط، نوید بخش عزت نفس و آرامش درونی باشد.
آداب و آیین های تهرانی های قدیم
غالب تهرانی های نسل گذشته از سپری کردن اوقات خود در تنهایی سخت گریزان بودند، اکثر مردمان به کوچکترین بهانه، دست خانواده خود را می گرفتند و با خیل اغذیه و اشربه به محلی خارج از شهر که نشانی از طبیعت و زیبایی داشت، می رفتند. برای نمونه؛ سفر به شاه عبدالعظیم برای زیارت، خرید ماست و کاهو و به بار نشاندن آبگوشت یا آش رشته در باغ طوطی که در سال، چندین بار به همراه دوستان و آشنایان صورت می گرفت، رفتن به بقعه بی بی شهربانو برای زیارت و خرید لبنیات و نان محلی از قلعه امین آباد که گاهی دو الی سه روز طول می کشید.
آیین پیشوازی عید نوروز نیز یکی دیگر از آیین های تهران قدیم بود که بهانه ای می شد برای فرار از گرفتاری های روزمره که عموماً از یک ماه مانده به تحویل سال آغاز می شد و با نخستین نسیم نوروزی، تبدیل به جنب و جوش و تحرکی بارز در پایتخت می شد.
از جمله مراسم دیگری که بهانه لازم را برای گردهمایی تهرانی ها موجب می شد، می توان به مراسم سیزده بدر و یلدا اشاره کرد. روز پیش از سیزدهم فروردین؛ هر خانوار تهرانی، یک سماور و بقچه ای مملو از خوراکی ها را آماده می کرد و به محض مشاهده نخستین نشانه های صبح سیزدهم، سوار بر گاری از طریق خیابان های اصلی، روانه دروازه های شهر می شد تا خود را به سبزه زارها و نهرهای بیرون از شهر برساند. مردم دسته دسته در کنار جویبارها می نشستند و با تنقلاتی که به همراه خود آورده بودند تا عصرگاه به تفریح و استراحت می پرداختند. در این بین نمایش گروه های دوره گرد و همچنین نوازندگان، خرس بازها و
شعبده بازها از یکنواختی ساعات روز می کاست.
نمونه های ثبت شده، تنها بخشی از علایق و دلبستگی های تهرانی ها در همسویی های اجتماعی است و اگر از خودمان بپرسیم که کدام دسته از مردم پایتخت نشین(قدیمی ها یا جدیدی ها) آرامش و آسودگی بیشتری را تجربه کرده است، صد البته پاسخ «ما» نخواهیم بود. نگاهی به واکنش های افرادی که در دور و بر ما هستند، گواهی است بر تعجیل و شتابزدگی آنها در اجرای مسئولیت هایشان جهت بازگشت دوباره به تنهایی خود. شاهد بر این مدعا اظهارات مراجعان به مراکز مشاوره و روانشناسی است.
اکثر آنها در صحبت هایشان به این موارد اشاره می کنند: «همه یک جورایی فقط خودشان را می بینند اگر مجبور نبودم تحمل شان نمی کردم، فقط به فکر خودشان هستند، امروزه نباید به کسی اعتماد کرد، تنهایی یک چیز دیگری است. هیچ جا گوشه دنج خونه خود آدم نمی شه. هم دنبال سوء استفاده اند. از همه آدم ها بدم میاد. دکتر دوست دارم بر جایی که هیچکس پیدام نکنه، می خوام نسبت به همه بی خیال باشم و…»
همه این گفته ها، بیانگر عقایدی هستند که واکنش انزوا و بی تفاوتی را در سطح جامعه منعکس می کنند و البته گفتنی است که اهمیت و حساسیت چنین اظهاراتی زمانی بیشتر آشکار می شود که متوجه نقش ویژه و گاهی کارگشای این افراد در پیکره جامعه و سیستم مدیریتی آن باشیم. با اهتمام به چنین مستنداتی و با درک مصالح عامه مردم، صد البته نیک خواهد بود اگر طبقه روشنفکر و مسئول جامعه و به ویژه روانشناسان و روانپزشکان متعهد و دلسوز از طرح دیدگاه های متکی بر اصالت فرد که موجبات وهم و سفسطه زدگی مراجعه کننده را باعثمی شود و بر میزان افت و غربت وی می افزاید، آگاهانه پرهیز کرده و با تکیه بر
موازین اخلاق بومی و سنتی به بازگشت روحیه جمعی وی کمک کنند.
اساتید فن و مدرسان گرامی به اندازه کافی فرصت غور و ترجمه رویکردها و دیدگاه های وارداتی را داشته اند و اکنون پس از گذشت چند دهه، به مکانی دست یافته اند که به دلیل نازل بودن سطح آن به هیچ عنوان قابل قیاس با جایگاه رفیع اخلاقیونی همچون خواجه نصیرالدین توسی، ابن مسکویه، ابن مقفع، محمدبن زکریای رازی، امام محمد غزالی، حسینقلی همدانی، میرزا محمدمهدی نراقی، میرزا احمد نراقی و صدها تن از فرزانگان علم و اخلاق نیست. طرح گفتاری بدین نحو به معنای کوچک شمردن تلاش متاخرین نیست اما آمار بالای افراد مبتلا و امراض روحی می توان امکان بازبینی این گفتار حضرت علی(ع) را تداعی کند:
آنجا که اصالت امور پیشین مورد تردید نیست بدترین اقدام، بدعت گذاری است.
زمانیکه نوشته های اخلاقی گذشتگان خویش را مورد بازبینی قرار می دهیم، راه دستیابی به آرامش روانی، تنها در رعایت چند نکته بدیهی خلاصه می شود و نخست اعتدال مزاج است؛ بزرگانی همچون ابن سینا بر این باورند که اوضاع و احوالات جسم قادر است بر اخلاق فردی موثر باشد. استناد ایشان بر این ادعا، دگرگونی خلق و رفتار افراد در مراحل مختلف رشد است. از این رو حفظ سلامت جسمی و توجه به نوع کیفیات غذایی و پرهیز از زیاده خواری از واجبات است. در اهمیت این موضوع، همین بس که نخستین پلکان ورود به تجربه واقعی سعادت و خوشبختی، اطمینان از صحت و سلامت جسمی و تندرستی قوای حسی است. دوم تن سپردن به
عادات نیک و اصرار به انجام آنهاست.
بزرگان عرصه علم و اخلاق معتقدند: همان گونه که مراقبت از جسم باعثحفظ سلامتی آن می شود، توجه به عادات نیک و تقویت آن در رفتار(چه بسا ظاهری) نیز می تواند تسریع کننده اعمال بایسته و انسانی شود. سوم، برای دستیابی به یک حالت پایا و اطمینان از دائمی بودن هماهنگی بین قوای فیزیکی و روانی و کسب یک آرامش ناشی از این هماهنگی، لازم است مدام و به طور مستمر به نظارت، کنترل، تمرین و تکرار پیشنهادات نخستین بپردازد.
اشاراتی از این قبیل، متوجه این واقعیت است که دگرگونی احوالات سطحی شما که همانا هیجانات زودگذر نامیده می شوند، این باور غلط را موجب نشود که وارد یک عرصه دائمی و پایا شده اید. با این وجود باید دریافت که برای رسیدن به آرامش، حتماً نیازمند یافتن چرایی آرامش و کشف شواهد عقلانی آن نیستیم بلکه کافی است تنها از طریق تکرار و تمرین اعمال مولد آرامش از سطح نازله اخلاق رفتاری به سطوح عالیه اخلاق صفاتی یا همان ملکات شخصیتی، مسیر را هموارتر کنیم.
منبع: آرامش