تمرکز فکر و هفت راهکار عملى براى تقویت آن
بدون شک، تمرکز فکر، از لوازم قطعى و ضرورى هر کارى، به خصوص دانش افزایى، رشد و کمال علمى است. با تمرکز است که مىتوان قدرت فوقالعادهاى را که در جهات مختلف، پراکنده و متفرق است و ناچیز به نظر مىرسد، در یک کانون جمع کرد و به هدف مورد نظر که بدون این تمرکز، دست نایافتنى تلقى مىشود، دست یافت
لازمه تمرکز فکر، یکى انتخاب یک فکر از میان افکار گوناگون و دیگرى تداوم و استمرار همان فکر، براى مدت دلخواه و مطلوب است. براى چنین امرى، هم نیازمند عوامل درونى هستیم و هم عوامل بیرونى ضرورت دارد؛ یعنى هم از درون باید خود انگیختگى وجود داشته باشد و هم از بیرون، محرکهاى محیطى، زمینهساز تمرکز فکر شود
اگر هر روز صبح، در هواى آزاد و خلوت صبحگاهى، تسبیحى به دست گرفته، ذکر تسبیحات اربعه - سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله الله اکبر - را تکرار کنید و با حضور ذهن و حضور قلب و با آرامش مناسب، هر روز به این کار بپردازید، مطمئناً به مرور زمان و به تدریج به تمرکز و نظم فکرى دست خواهید یافت
یکى از ویژگىهاى قرن حاضر، کثرت، پیچیدگى و تنوع روز افزون عوامل و پدیدههاى زندگى است. این امر، به طور مستقیم و غیر مستقیم، بر شرایط روانى انسان اثر مىگذارد. محرکهاى تأثیرگذار روى ذهن و روان انسان، او را به پاسخ دادن و عکسالعمل نشان دادن وادار مىکند. طبیعى است که هر چه محرکها بیشتر باشد، میزان پاسخها و عکسالعملهاى بیشترى را طلب مىکند و براى ارائه پاسخ بیشتر و عکسالعمل نشان دادن، ذهن فرد، به فعالیت بیشترى نیازمند است.
در نتیجه، انسان مجبور مىشود قواى ذهنى و فکرى خود را به مسائل گوناگون و متنوعتر و گستردهترى اختصاص دهد و بیشتر از گذشته، تلاش ذهنى داشته باشد. در واقع، این ویژگى، انسان را از جنبه ذهنى و فکرى، بیشتر درگیر کرده است و ذهن او را به تفرقه و آشفتگى فکرى سوق مىدهد و مىتوان گفت که ارمغان قرن حاضر، آن است که انسان به مرور زمان، تمرکز فکر و اندیشه خود را از دست مىدهد و به سوى تفرقه فکر روى مىآورد.
زندگى جدید و صنعتى، تنوع گراست و تنوع گرایى از جنبه فکرى و ذهنى، با «تمرکز گرایى» در تقابل قرار مىگیرد.
به عبارت سادهتر، بشر عصر جدید، براى تنوع زندگىاش، بهاى زیادى پرداخت کرده است که یکى از آنها، تمرکز فکر و اندیشه اوست. ۱
بدون شک، تمرکز فکر، از لوازم قطعى و ضرورى هر کارى، به خصوص دانش افزایى، رشد و کمال علمى است. با تمرکز است که مىتوان قدرت فوقالعادهاى را که در جهات مختلف، پراکنده و متفرق است و ناچیز به نظر مىرسد، در یک کانون جمع کرد و به هدف مورد نظر که بدون این تمرکز، دست نایافتنى تلقى مىشود، دست یافت. به این مثال توجه کنید:
زمانى که برگ درخت یا ورق کاغذى را در آفتاب گرم تابستان قرار مىدهیم؛ پس از اندکى، سطح و رویه آن اندکى گرم مىشود؛ به گونهاى که گرماى آن، براى ما قابل لمس است و بیش از این، چیزى اتفاق نمىافتد؛ اما چنانچه یک عدسى یا ذره بینى را وارد صحنه نموده، نور خورشید را پس از عبور از آن، بر سطح برگ یا کاغذ بتابانیم، لکه نیرومند و درخشندهاى بر آن ایجاد مىشود و پس از لحظاتى، شاهد سوختن آن خواهیم بود. در این دو حالت، تنها تفاوت موجود، عامل عدسى یا ذره بین است که توانست اشعه پراکنده خورشید را با ایجاد همگرایى، تمرکز نموده، لکهاى نورانى، کوچک، ولى سوزاننده ایجاد کند که موجب
سوختن برگ یا ورق کاغذ مىگردد.
از شدت و میزان اهمیت مسئله و اهتمام زیادى که فرد به موضوع دارد، مىتوان به عنوان نشانههایى نام برد که در بحثتمرکز فکر، مطرح مىباشند. ارشمیدس به همین دلیل بود که به کشف خود درباره، یکى از قوانین طبیعت رسید و حتى گفتهاند که چنان غرق در افکار خود بود که متوجه تسلط رومیان بر منطقه «سیراکوز» نگردید. شاید براى ما نیز باور کردنى نباشد که فردى به خاطر شدت و توجه عمیق و تمرکز زیاد بر مسئلهاى، تحمل فشار جسمانى او چنان بالا رود که نتواند در زمانى دیگر و در شرایط عادى، آن درد و رنج را تحمل کند. حتماً جریان بیرون آوردن تیر از پاى مبارک امیرمؤمنان علیهالسلام را
شنیدهاید یا خواندهاید که در اوج ارتباط با معبود خود و در حالت شدت توجه به خداى متعال، این عمل ممکن شد. این حالت، حکایت از شدت تمرکز فکر و حضور قلب در نماز مىکند.
لازمه تمرکز فکر، یکى انتخاب یک فکر از میان افکار گوناگون و دیگرى تداوم و استمرار همان فکر، براى مدت دلخواه و مطلوب است. براى چنین امرى، هم نیازمند عوامل درونى هستیم و هم عوامل بیرونى ضرورت دارد؛ یعنى هم از درون باید خود انگیختگى وجود داشته باشد و هم از بیرون، محرکهاى محیطى، زمینهساز تمرکز فکر شود.
تمرکز فکر، یک امر و پدیده اکتسابى است که با اختیار و تلاش فرد حاصل مىشود و نه امرى غیر اختیارى و خود به خودى. بنابراین، باید به دنبال شناخت دقیقتر آن و روشهاى پیدایش و تقویت آن بود تا به نتایج ارزشمند آن، در هر زمینهاى که مطلوب فرد است، دست یافت. بر همین اساس، مناسب است که ابتدا تعریفى از آن ارائه شود و بعد به روشها و شیوههاى تقویت تمرکز فکر پرداخته مىشود.
تمرکز فکر
برخى تمرکز فکر را این گونه تعریف کردهاند: متوجه ساختن و ثابت نگاه داشتن فکر، بر یک تصویر و یا مجموعهاى از اندیشهها و افکار، برخى دیگر مىگویند که تمرکز داشتن، یعنى به طور کامل، در زمان حاضر، در این جا و اکنون زیستن؛ نه این که ضمن انجام دادن کارى، به کار بعدى فکر کردن. شاید بتوان گفت که تمرکز فکر، یعنى مستقل از افکار دیگر و مستقل از انسانهاى دیگر و مستقل از زمان بودن.
راهکارهاى عملى تقویت تمرکز فکر
۱. کاهش و کنترل اشتعالات فکرى و عملى
همانطور که در مقدمه بحثگذشت، روز به روز بر گستردگى و کثرت محدوده اشتغالات ذهنى و عملى ما در عصر حاضر افزوده مىشود و به تدریج و با گذشت زمان، محرکهاى ذهنى، فکر و اندیشه انسان را به خود معطوف کرده، افزایش مىیابند. از آن جا که توانایى پاسخگویى فکرى نامحدود است و از طرف دیگر بین محرکهاى ذهنى و اشتغالات ذهنى و عکسالعملهاى ما باید تناسب کافى وجود داشته باشد، انسان دچار فقدان تمرکز فکر شده، توان پاسخگویى فکرى و ذهنى متناسب با محرکهاى فراوان رو در روى وى کاهش مىیابد و به پراکندگى فکرى مىانجامد.
یکى از راههاى مقابله با این مسئله، تقسیم کردن اشتغالات به دو مقوله ضرورى و غیر ضرورى یا داراى اولویت اول و دوم است تا انسان با یک برنامهریزى حساب شده و دقیق، به آن چه اولویت بیشترى دارد، توجه نموده، دایره مشغولیات را فقط به همان مقوله اختصاص دهد و محدود کند و از صرف فکر و اندیشه خود در مسائل تفننى و روزمره دیگر که جنبه ثانوى دارد، خوددارى کند. با این روش، مىتوان پراکندگى ذهنى را کاهش داد؛ زیرا هر اندازه تنوع و تعدد افکار بیشتر باشد، از تعمق، دقت و تمرکز فکر در آن باره کاسته مىشود و هر قدر تعداد موضوعها و مسائلى که به آنها مىاندیشیم، کمتر و محدودتر باشد،
بر عمق و غناى فکر در آن زمینه افزوده خواهد شد.
۲. تمرین و تداوم
همان طور که بیان شد، تمرکز فکر، یک توانایى ذهنى و روحى است که جنبه اکتسابى دارد و در هر امر اکتسابى، تمرین و تکرار و استمرار بخشیدن به آن، شرط اساسى دستیابى به هدف است. براى تمرکز فکر نیز تمرین و ممارست، ضرورى است. تمرین در این زمینه، اینگونه است که باید در ابتدا کلمه دلخواهى مثلاً «دوستى» را در نظر گرفته و آن را روى یک برگه یادداشت بنویسید و با قرار دادن ساعتى در مقابل خود، به مدت یک دقیقه، سعى کنید فقط و فقط به این واژه بیندیشید و از نفوذ افکار نامربوط و مزاحم در حوزه فعالیت ذهن خود پرهیز کنید. با این حال، ممکن است ملاحظه کنید که تعدادى از این افکار مزاحم غیر
مربوط - که اصطلاحاً به آنها پرشهاى فکرى مىگویند - به نحوى وارد فضاى ذهنتان شود. همین عمل را دو بار دیگر و هر بار، به مدت یک دقیقه، تکرار کنید. طبیعى است که ملاحظه خواهید کرد که در بار سوم، پرشهاى فکرى کمتر شده، «تمرکز فکرى» شما بیشتر مىشود. در صورتى که به مدت چند هفته و هر روز فقط سه دقیقه، به این تمرین بپردازید، خواهید دید که پیشرفت قابل ملاحظهاى در تمرین فکرتان ایجاد شده است.
۳. رهاسازى عضلانى
یکى از شیوههاى مؤثر و عملى در تمرکز فکر، استفاده از فن رهاسازى عضلانى است. در این روش، فرد در محلى آرام و در صورت امکان، بر روى صندلى راحتى مىنشیند و سعى مىکند به تدریج عضلات بدن را از حالت انقباض به انبساط برساند؛ به این ترتیب که ابتدا از عضلات دست و انگشتان شروع کرده، آنها را ابتدا منقبض نموده، سپس شل و آزاد مىکند و آن چنان در انبساط بخشیدن به آنها تلاش مىکند که گویى آنها جزء بدن او نیستند و سنگینى ندارند. همین عمل را براى دست دیگر و پاها و قسمتهاى میانى بدن نیز انجام مىدهد تا جایى که تمام عضلات بدن، به رهاسازى کامل برسد. در این صورت، متوجه روح و روان
خود مىشود. بهترین لحظات براى ایجاد تمرکز و تقویت آن، زمانى است که فعالیتهاى قواى جسمى به حداقل برسند. در این صورت، فکر و اندیشه، مجال زیادى براى حداکثر فعالیت مىیابد و به عبارت دیگر، با فراهم شدن زمینه آرمیدگى کامل به وسیله آرمیدگى جسمانى، «تمرکز فکر» نیز حاصل مىشود.
۴. تنها بودن با خویشتن
هر از چند گاهى فرد باید بتواند با فراموش کردن مشکلات و دشوارىهاى ناشى از زندگى اجتماعى، به خلوت با خویشتن بپردازد و رنج و درد برخاسته از ازدحام جمعیتهاى متراکم و هیاهوى زندگى ماشینى و صنعتى را در کنج خلوت انس با خویشتن، از یاد ببرد. برخى گفتهاند که هر شب پس از اتمام فعالیتهاى روزانه و ارتباط با جهان اطراف و اشتغالات مختلف و متعدد در طول روز، دقایقى را به این امر اختصاص دهید و تنهایى و خلوت با خویشتن را تجربه کنید. این کار، علاوه بر تأثیر اخلاقى، تمرینى براى تمرکز فکر است.
لازم به ذکر است که در ابتدا، خلوت با خویشتن، با مقاومت درونى فرد مواجه مىشود و براى رسیدن به مرحلهاى که وى با اراده نیرومندى بتواند بر موانع غلبه کند، نیازمند تلاش بیشترى است؛ ولى اگر مقاومت کند، به مرور زمان، قادر به دستیابى به هدف مورد نظر خواهد شد.
۵. تمرین تصویر ذهنى
نگه داشتن تصاویر ذهنى دلخواه، توانایى تمرکز را به نحو چشمگیرى افزایش مىدهد. امتیاز این روش، آن است که فرد در همه احوال مىتواند به آن بپردازد و بدون هیچ گونه زمینه یا مقدماتى و در هر شرایط و موقعیتى، از این روش استفاده کند. کافى است فرد هر روز چند نوبت و به مدت چند دقیقه، به تصاویر دلخواه خود، تمرکز نماید تا اثرات آن را مشاهده و تجربه کند و به این صورت، تمرین تصویر ذهنى را به اجرا گذارد.
چشمان خود را ببندید و در ذهن خود کاملاً احیا و بازسازى کنید. ابتدا آن را کلىتر ببینید و سپس وارد جزئیات شوید؛ تمام اجزاى آن را ببینید و به تدریج و با تمرینات مکرر، تصویر را واضحتر نمایید. وضوح را به درجهاى برسانید که تصویر ذهن، همچون منظرهاى طبیعى زنده، به نظر برسد.
۶. خوب شنیدن
اریک فروم، رابطه خوب شنیدن و تمرکز فکر را این گونه بیان مىدارد: «اساس تمرکز حواس، در مناسبات افراد، این است که شخص بتواند به سخنان دیگران گوش بدهد. بیشتر مردم به دیگران گوش مىدهند؛ حتى آنها را نصیحت مىکنند؛ بدون این که واقعاً به آنها گوش داده باشند. آنان نه سخنان دیگران را جدى مىانگارند و نه جواب خود را. به طور کلى، گفتوگو، آنها را خسته مىکند. آنان گرفتار این پندارند که اگر با تمرکز کامل گوش دهند، به مراتب بیشتر خسته مىشوند و حال آن که عکس این درست است. هر نوع فعالیتى که با تمرکز انجام شود، انسان را بیدارتر مىکند».
خوب شنیدن و خوب گوش دادن به سخنان دیگران، توانایى تمرکز بر سخنان و گفتههاى دیگران را فراهم مىکند و زمینه تمرکز بر امور دیگر را نیز فراهم مىکند. در واقع، تمرکز در شنیدن، تمرین و ممارستى است در یکى از حواس چندگانه انسان که با سرایت دادن به دیگر حواس و کنترل آنها و متمرکز شدن بر موضوع و مسئلهاى خاص، به تقویت تمرکز فکر مىانجامد. به عبارت دیگر، تمرین و تمرکز در حواس ظاهرى، زمینهساز تمرکز در فکر و اندیشه است. برخى، تمرینات شنیدارى مختلفى را پیشنهاد مىکنند؛ مثلاً مىگویند: چشمان خود را ببندید و به صداى تیک تاک ساعت گوش دهید و به مدت سه دقیقه، تمام توجه خود را
فقط به صداى تیک تاک ساعت معطوف کرده، به هیچ چیز دیگر توجه نکنید و گوش خود را به صداى آن متمرکز کنید.
۷. نماز و عبادت تجلى تمرکز
نماز، موقعیتى را فراهم مىکند که فرد مىتواند در پرتو آن، ذرات پراکنده فکر را پیرامون محور یاد خدا، وحدت و تمرکز بخشد؛ زیرا در نماز، پیوسته اندیشه انسان متوجه خداست. وقتى آدمى براى دستیابى به تمرکز فکر در نماز، به محل سجدهاش چشم بدوزد، از نگاه به اطراف باز مىماند و در نتیجه، افکارش در فضاى مشخص و محدود عبادى نماز، به حرکت در مىآید و در صورتى که مقدمات و اجزاى نماز را با آمادگى به جاى آورد، دوام بر تمرکز فکر در نماز خواهد داشت. اگر لحظاتى قبل از شروع نماز، بنشیند و بیندیشد که مىخواهد در محضر چه بزرگى حاضر شود، بر کیفیت تمرکزش خواهد افزود و اینها همه زمانى
حاصل مىآید که نماز، نزد انسان، بزرگ و عظیم تلقى شود و در این صورت، تمرکزى که به کمک و برکت نماز حاصل مىآید، همچون نیرویى فراگیر و گسترده، به همه جوانب و زوایاى زندگى رسوخ نموده، آدمى، برکات را در خویشتن و زندگىاش مشاهده مىکند. بدون شک، نماز و عبادت، آشفتگى و پراکندگى فکرى را به کلى مىشوید و آرامش فکرى و روحى شگفت انگیزى به انسان مىبخشد. اگر افراد عابد را مورد توجه قرار دهید، همه داراى تمرکز فکر فوق العاده و آرامش روحى شگرفى هستند. کمتر کسى است که با تأثیر تسبیح گفتن، ناآشنا باشد. از زمانهاى قدیم تا کنون و در بین افراد قدیمى معروف است که تسبیح، راه اساسى
مبارزه با تشتت و پراکندگى فکر و اندیشه است.
اگر هر روز صبح، در هواى آزاد و خلوت صبحگاهى، تسبیحى به دست گرفته، ذکر تسبیحات اربعه - سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله الله اکبر - را تکرار کنید و با حضور ذهن و حضور قلب و با آرامش مناسب، هر روز به این کار بپردازید، مطمئناً به مرور زمان و به تدریج به تمرکز و نظم فکرى دست خواهید یافت.
محمدرضا احمدی
پىنوشت:
۱. محمد رضا شرفى، تفکر برتر، انتشارات سروش، چاپ دوم، ص ۴۰۵.