چرا زود به بعضیها بر میخورد؟!
اطلاعاتی که ما هر روز از محیط اطراف مان می گیریم، همان اطلاعاتی اند که خیلی هم واقعی فرض شان می کنیم و به عنوان سند و مدرک دائم به آنها ارجاع می دهیم.
به گزارش افکارنیوز، پیش آمده در جمعی حرفی را بدون منظور بزنید اما به یک نفر آن چنان بر بخورد که حتی رابطه دوستی و همکاری تان را هم زیر سوال ببرد؟ اگر می خواهید بدانید چرا این اتفاق رخ می دهد، این مطلب را بخوانید.
کم کم داشت حوصله ام سر می رفت که خوشبختانه آقای رئیس تصمیم گرفت بالاخره سخنرانی اش را تمام کند و اجازه دهد از اتاق جلسه بیرون برویم. هنوز روی صندلی ام ننشسته بودم که دیدم دو، سه نفر از همکاران دارند به سمت میز مریم می روند، تا آدم بفهمم چی شده، دیدم کنار میزش ایستادند و دارند حالش را می پرسند. تازه آن موقع بود که اشک های مریم را دیدم. جا خوردم، تا همین چند لحظه پیش خوب بود. تعجب من هم به بقیه اضافه شد. همه می خواستیم بدانیم چه اتفاقی در عرض همین چند لحظه افتاده که این طور او را ناراحت کرده است. وقتی کمی نفسش جا آمد، بالاخره دهان باز کرد؛ مریم فقط به جمله های آقای رئیس در
جلسه اشاره می کرد و اینکه منظورش حتماً او بوده و می خواسته با این کار او را جلوی همه خراب کند. من که اصلاً سر در نمی آوردم. خب رئیس کمی تند رفت اما به نظر من که با شخص خاصی صحبت نمی کرد. تازه ما همه می د انیم رئیس هر وقت خسته است بداخلاق می شود و فردایش دوباره خوش اخلاق. اصلاً نمی فهمیدم مریم چرا همه حرف ها را به خودش گرفته و این طور مثل ابر بهار گیه می کند. شما تا به حال با چنین موقعیت هایی روبرو شده اید؟
اطلاعاتی که ما هر روز از محیط اطراف مان می گیریم، همان اطلاعاتی اند که خیلی هم واقعی فرض شان می کنیم و به عنوان سند و مدرک دائم به آنها ارجاع می دهیم. اطلاعات، اول از راه بینایی، شنوایی یا سایر حواس دریافت می شوند؛ سپس به مغز فرستاده و در آنجا پردازش می شوند. پردازش اطلاعات در مغز فرایند پیچیده ای دارد، تجربه های قبلی، دانسته ها، باورها و… روی آن تاثیر می گذارند و خلاصه آن چه در نهایت به سطح هوشیاری ما می رسد، تیجه این پردازش هاست. باور کردنش ساده نیست اما در واقع آن چه ما فکر می کنیم خیلی وقت ها با واقعیت محض تفاوت های محسوسی دارد. کافی است خاطرات خود را با اطرافیان
تان مرور کنید و ببینید که هر فردی برداشت متفاوتی دارد. بعضی ها چیزهایی را به یاد می آورند که شما اصلاً به خاطر ندارید و بعضی از حرف هایی که شما مطمئنید شنیده اید، توسط دیگران انکار می شوند. یکی از فیلترهایی که اطلاعات از آن می گذرند، باورهای ماست. اما ما استاد تحریم اطلاعاتیم و آن قدر هم در این خطاها ماهریم و شبیه هم رفتار می کنیم که متخصصان تحت عنوان خطاهای شناختی، فیلترهای مغزی را که باعثمی شوند اطلاعات بیرونی را به طور محسوسی تحریف کنیم، دسته بندی و نامگذاری کرده اند. وقتی خطاهای شناختی خودمان را بشناسیم، می توانیم مچ خودمان را به موقع بگیریم و اجازه ندهیم
اطلاعاتی را که دریافت می کنیم، تحریف شده پردازش شوند.
خطای شناختی شماره ۱
یا همه چیز خوب است یا افتضاح
یکی از خطاهای شناختی، تفکر همه یا هیچ است. در این نوع تفکر، ما خیال می کنیم یا باید همه چیز عالی و خوب و بی نقص باشد یا اگر این طور نیست، اصلاً پذیرفتنی نیست و دیگر به درد نمی خورد؛ برای مثال فکر کنید رژیم غذایی دارید، وسوسه می شوید و یک قاشق بستنی یا یک عدد شیرینی ناقابل می خورید. اگر از این فیلترها داشته باشید، اول از همه به ذهن تان می رسد که «دیگه فایده ندارد»، «رژیم ام کلاً خراب شد». همین می شود که بقیه شیرینی ها یا بستنی را هم می خورید و در نهایت شما می مانید و عذاب وجدان و احساس وحشتناک مفید نبودن و کار را خراب کردن و نتیجه نگرفتن و خلاصه، کوهی از احساس بد.
خطای شناختی شماره ۲
سالی که بد است از بهارش پیداست!
یکی دیگر از خطاهای شناختی، تعمیم مبالغه آمیز نام دارد و افرادی که از این فیلتر برای دیدن دنیای خود استفاده می کنند، نمونه واضح کوه ساختن از کاه هستند. آنها کوچکترین اتفاق منفی را به عنوان فاجعه قلمداد کرده، با آن به صورت افراطی برخورد می کنند. در حرف های این آدم ها، کلمه هایی مانند همیشه و هرگز را زیاد می شنوید؛ برای مثال فردی که در یک رابطه عاطفی شکست می خورد، ممکن است به این نتیجه برسد که نمی تواند تا آخر عمر رابطه خوبی داشته باشد. اصلاً خیلی از جمله های معمول که هر روز به کار می بریم از همین تفکر می آیند: «همیشه وقتی ماشینم رو می برم کارواش، فرداش بارون می یاد!»،
«روز اول بهار که بد شروع بشه، تا آخر سال خوب نیست» و…
خطای شناختی شماره ۳
نصف این لیوان خالی است
بعضی ها اصرار دارند بگویند همه چیز خیلی بد و افتضاح است. وقتی درباره هر چیزی حرف می زنند، فقط به نکته های منفی آن اشاره می کنند و اصلاً فقط همین نکته ها را هم می بینند. شاید برایتان پیش آمده که سعی کرده اید جنبه های مثبت را هم به چنین آدم هایی گوشزد کنید اما می بینید اصلاً گوش شان بدهکار نیست. انگار تمام توان خود را به کار می برند که وجود هر نکته مثبتی را انکار کنند. اشتباه نکنید، لجبازی نمی کنند؛ آنها واقعاً جنبه های مثبت را نمی بینند. ببینند هم باور نمی کنند. این افراد بیشتر خطای شناختی نادیده گرفتن نکته های مثبت را به طور همزمان دارند.
خطای شناختی شماره ۴
گاهی به جای بقیه هم فکر می کنیم
یکی از خطاهای شناختی رایج «ذهن خوانی» نام دارد؛ اصلاً موضوع فالگیری و غیب گویی نیست. چند بار شده که وقتی می خواستید حرفی را به کسی بزنید، با خودتان فکر کردید حالا ممکن است چه فکری درباره من کند، یا حتی بیشتر از این جلو رفته اید و خیلی مطمئن به این نتیجه رسیده اید که طرف مقابل چه چیزی در ذهنش می گذرد. بعد براساس این اطمینان بی چون و چرای تان، تصمیم گرفته و رفتار کرده اید. به اصطلاح بریده اید و دوخته اید و پوشیده اید و بعد، متوجه شده اید که از اول اشتباه فکر کرده اید و طرف مقابل روحش هم از این فکرها خبر ندارد؛ آن وقت حتی جرات نکرده اید به او بگویید خیال می کردید که در
ذهنش چه گذشته چون می بینید چقدر فکرتان از فکر واقعی او دور بوده است. با خودتان روراست باشید! همه ما در مواقعی این کار را می کنیم؛ مگر اینکه حسابی تمرین کرده باشیم و بتوانیم مچ خودمان را بگیریم که افکار بقیه را حدس نزنیم، بلکه خیلی ساده از خودشان بپرسیم.
خطای شناختی شماره ۵
اشتباه های من بزرگ است، اشتباه های دیگران کوچک
یکی از خطاهای شناختی که معمولاً باعثمی شود حال و روز خوبی نداشته باشیم، فیلتر کردن اتفاق ها است. نقاط ضعف خودمان را خیلی بزرگ می کنیم و نقاط مثبت را دست کم می گیریم. دیدید آدم هایی که به نظر بقیه خیلی هم موفق هستند اما خودشان دائم غر می زنند که در زندگی شان به هیچ دردی نخورده اند؟ بعضی از افراد همه چیز را از این فیلتر می گذرانند. این می شود که تا شب کار می کنند و کلی زحمت می کشند، دست آخر هم پروژه را در حالی تحویل می دهند که خودشان خیلی از آن راضی نیستند. کلی بابت آن تشویق و پاداش می گیرند اما همچنان دهان شان را کج می کنند و حتی یک لبخند هم نمی زنند چون به نظرشان نمی آید
که کار مهمی کرده باشند و به نظر خودشان آن کار کامل و آن قدرها هم خوب نیست.
خطای شناختی شماره ۶
من به احساساتم اعتماد کامل دارم!
یکی دیگر از خطاهای شناختی، استدلال احساسی است. افرادی که از این فیلتر برای پردازش استفاده می کنند، بیش از حد به حس های منفی بها می دهند. یعنی یادشان می رود احساسی که دارند می تواند اصلاً به مدلی که فکر می کنند بستگی داشته باشد، به آن بیش از حد بها می دهند و آن را اصل می دانند؛ برای مثال وقتی حال شان در جمعی خوب نیست، وقتی احساس حقارت می کنند، تصورشان این است که حتماً یک چیزی هست که این احساس را دارند، آن وقت بیشتر در خودشان فرو می روند، بیشتر از بقیه فاصله می گیرند، کمتر خودشان را مطرح می کنند و در نتیجه، توجه کمتری هم می گیرند و در نهایت، نتیجه می گیرند که «آها!
درست فکر می کردم، وگرنه این همه مورد بی توجهی نبودم!»
وقتی همه مقصرند جز من
آیا پیش آمده وقتی در تاکسی دو نفر با هم حرف می زنند، فکر کنید دارند در مورد شما حرف می زنند؟ شده در اتاق کناری همکاران تان بخندند و از ذهن تان بگذرد که نکند دارند به من می خندند؟ بعضی از افراد فیلترشان شخصی سازی است. همه چیز را به خودشان می گیرند حتی اگر دلیل کافی برای آن نداشته باشند. مریم اول متن هم احتمالاً چنین خطای شناختی دارد که حرف های رئیس را به خودش گرفته، آن هم این قدر شدید؛ در حالی که هیچ کس دیگری چنین نظری ندارد. بعضی ها، زمین و زمان را مقصر می دانند اما ذره ای هم سهم تقصیر برای خودشان قائل نمی شوند. آنها همه کس و همه چیز را سرزنش می کنند، به جز خودشان. یعنی
انگار خودشان بیچاره ترین موجود زمین هستند که هیچ گناهی ندارند و بین یک مشت آدم مقصر گیر افتاده اند. بعید است که تا به حال چنین آدمی ندیده باشید. ببینید یک فیلتر مغزی یا همان خطای شناختی با آدم چه ها که نمی کند!
بایدها و نبایدها
به جمله هایی که در روز استفاده می کنید دقت کنید. چند بار از «باید» و یا «نباید» در جمله هایتان استفاده می کنید؟ شاید فکر کنید این یکی دیگر اغراق آمیز است و باید و نباید که خیلی عادی و معمولی هستند و چه ربطی به خطا دارند اما واقعیت این است که باید و نباید برای ما بار معنایی زیادی دارند. وقتی به خودمان می گوییم نباید از او ایراد می گرفتم، خیلی حال مان بد می شود اما می توانیم بگوییم بهتر بود ایرادش را طور دیگری مطرح می کردم. آن وقت آن قدر حال مان بد نمی شود. به همین نسبت، وقتی در مورد دیگری فکر می کنیم که باید به من خبر می داد، از اینکه خبر نداده خیلی دلخور می شویم؛ در حالی
که اگر این قدر به شکل یک باید نبینیمش، آن قدر ناراحت هم نمی شویم.
روی پیشانی تو چی نوشته؟
وقتی در کابینت آشپزخانه دوست تان را باز می کنید و می بینید روی یک قوطی نوشته آویشن، انتظار دارید درش را که باز می کنید درونش چی پیدا کنید؟ گرد لیمو؟ نمک؟ مخلوطی از ادویه ها؟ نه! انتظار دارید درون آن آویشن باشد، نه چیز دیگری. خب، وقتی فکر می کنید برادر من بدجنس است، انتظار دارید رفتارهای او را چطور تعبیر کنید؟ یا وقتی فکر می کنید من بی عرضه ام، انتظار دارید خودتان را چطور ببینید؟ اصلاً خاصیت برچسب همین درست کردن انتظار است. وقتی به کسی برچسب بزنیم، چه مثبت چه منفی، انتظارهای غیر واقعی در وجودمان شکل می گیرند که باعثمی شوند واقعیت را آن طور که هست نبینیم. آن وقت
رفتار برادرمان را حتی اگر بدون منظور باشد، به حساب بدجنسی اش می گذاریم.
تندرستي/ شماره ۱۰۸/ ۹ خرداد ماه ۹۲/ بهنوش خرم روز، كارشناس ارشد روانشناسي باليني/ صفحه ۲۸