زندگینامه
۱۲اردیبهشت سالگردشهیدمطهری
بهمن سال ۱۲۹۸ هجری شمسی در قریه فریمان از توابع مشهد متولد شد پدرش شیخ حسین مطهری مردی بااخلاق و تقوا بود. «۱»
بهمن سال ۱۲۹۸ هجری شمسی در قریه فریمان از توابع مشهد متولد شد پدرش شیخ حسین مطهری مردی بااخلاق و تقوا بود. ۱
وی در سنین کودکی به مکتب خانه رفته و به فراگیری قرآن و تعلیمات ابتدایی میپردازد. در ۵ سالگی علاقه زیادی به رفتن به مکتب خانه از خود نشان میداد بهطوریکه در یک شب مهتابی. به خیال اینکه صبح شده به سوی مکتبخانه روانه میشود و چون درب مکتب خانه بسته بود. پشت درب به خواب میرود.
در سنین ۱۲ سالگی میل و علاقهاش به اسلام و علوم دینی او را به سوی حوزه کشاند به ویژه در روزگاری که استبداد رضا خانی عرصه را بر روحانیون تنگ کرده بود. همه اقوام به جز پدر و دایی ایشان با روحانی شدنشان مخالف بودند و میگفتند تو با این استعدادت باید «اداری» بشوی چون در آن زمان کار در ادارات بالاترین شغل بود. در سال ۱۳۱۱ شمسی به حوزه علمیه مشهد عزیمت نمود و تحصیل مقدمات علوم دینی را آغاز کرد. در همان آغاز اندیشههای مربوط به خداشناسی سخت او را به خود مشغول میدارد بهطوریکه هدف او از خواندن مقدمات عربی. فقهی اصولی و منطقی تنها این بود که بتواند آراء فیلسوفان بزرگ را
درک نماید. «۲»
عزیمت به قم
استاد پس از حدود چهار سال تحصیل در حوزه علمیه مشهد در سال ۱۳۱۵ شمسی عازم قم گردید و طی پانزده سال اقامت در حوزه علمیه قم از محضر بزرگانی همچون آیت الله بروجردی، آیت الله امام خمینی، عالم ربانی حاج میرزا علی آقا شیرازی و علامه طباطبایی استفاده نمود «۳» استاد مطهری در مورد تفسیر المیزان گفته است که «تفسیر المیزان ایشان یکی از بهترین تفاسیری است که برای قرآن مجید نوشته شده است…من میتوانم ادعا کنم که بهترین تفسیری است که در میان شیعه و سنی از صدر اسلام تا امروز نوشته شده است»
ارتباط با فداییان اسلام
شهید مطهری در عین جدیت در تحصیل. از مسایل اجتماعی و سیاسی غافل نبود. علی دوانی میگوید: استاد شهید مطهری با فداییان اسلام و افکارشان هماهنگ بود. بارها از نواب میشنیدم که با احترام از آقای مطهری یاد میکرد و از احوال او جویا میشد یا مطلبی را از وی نقل میکرد که بیشتر جنبه راهنمایی و نصیحت داشت.
برخی از طلاب حوزه به تحریک اطرافیان آقای بروجردی به جمعیت فدائیان اسلام در مدرسه فیضیه حمله کرده و آنها را مضروب ساختند. شهید مطهری به دیدن آنها رفت و پس از شنیدن گلههای آنان از آقای بروجردی گفت: آقای نواب ببینید برادر!کوتاهی از خود شما شد. تصدیق کنید که شما آقایان خیلی عصبانی هستید با خشم و عصبانیت که نمیشود کار کرد چرا شما کاری بکنید که به اینجا برسد؟ نباید با آقای بروجردی طرف شوید. وظیفه ندارید. واحدی و آقا سید هاشم ساکت بودند نواب سخنان شهید مطهری را تصدیق میکرد..
بعدها در اثر نصایح شهید مطهری نسبت به آقای بروجردی نرمتر شدند «۴»
مهاجرت به تهران
در سال ۱۳۳۱ استاد مطهری به تهران مهاجرت نمود و فعالیت علمیاش را آغاز کرد و در مدرسه سپهسالار به تدریس پرداخت و در سال ۱۳۳۲ کتاب اصول فلسفه جلد اول را شرح و پاورقی زدند.
احسان طبری ایدئولوگ حزب توده که در اواخر عمر خود مارکسیسم را مردود اعلام کرد و به اسلام گرایش پیدا کرد در مصاحبهای این تغییر ایدئولوژی خود را در نتیجه مطالعه آثار شهید مطهری خصوصاً اصول فلسفه و روش رئالیسم دانست.
شهید در سال ۱۳۳۴ فعالیت علمی خود را در دانشکده الهیات و معارف اسلامی شروع نمود و به مدت ۲۲ سال ادامه یافت. «۵»
مرحوم راشد ممتحن دانشکده الهیات پس از تصحیح ورقه استاد گفته بود اگر نمرهای بالاتر از ۲۰ بود به این ورقه میدادم.
استاد کتاب داستان و راستان را در سال ۱۳۳۹ نوشت و در صفحه ۲ سال ۱۳۴۴ از سوی کمیسیون ملی یونسکو در ایران برنده جایزهء یونسکو گردید. «۶»
در این سالها استاد با انجمن اسلامی مهندسین. انجمن اسلامی پزشکان و انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تهران ارتباط پیدا کرد و برای آنها جلسات درس و سخنرانی تشکیل داد در همین دوران با آیت ۱…طالقانی و مهندس بازرگان همکاری داشت.
قیام ۱۵ خرداد
استاد در اثر روابط زیادی که با مردم و اقشار مختلف تهران داشت در قیام ۱۵ خرداد نقش اساسی ایفا نمود و در شب پانزده خرداد سخنرانی مهیجی علیه شخص شاه ایراد کرد که در نتیجه دستگیر و به زندان افتاد.
آقای هاشمی رفسنجانی میگوید: من و بعضی دوستان دیگر میدانیم که شهید مطهری چه نقش عظیمی در حوادثمحرم ۴۲ که منجر به انقلاب ۱۵ خرداد یا ۱۲ محرم شد داشتند که بخش ناچیزی از آنرا رژیم فهمیده بود.
همکاری با هیأتهای مؤتلفه اسلامی
بعد از قضایای ۱۵ خرداد. عدهای از متدینین و نیروهای مخلص هیأتها را برای یاری نهضت امام تشکیل دادند آنان از امام خواستند چند نفر نماینده را برای راهنمایی فکی و عملی آنها مشخص کند. امام استاد مطهری را معرفی نمودند استاد تأکید داشت که این هیأتها از نظر فکری و آشنایی با معارف اسلامی ساخته شوند و به همین جهت درسهایی را برای آنها دایر نمود که کتاب انسان و سرنوشت محصول آن بحثها است.
در سال ۱۳۴۳ حسنعلی منصور نخست وزیر وقت که به روحانیت هتاکی میکرد توسط بخارایی از اعضای این هیأتها کشته میشود و بخارایی در درسهای استاد شرکت میکرد و در دادگاه اسم ایشان را بردند و به صورت خارقالعادهای استاد نجات مییابند. «۷»
شیوه مبارزه و تقیهای استاد
استاد در جمع هیأت مؤتلفه گفت: «چون فشار و اختناق بسیار زیاد است و سازمان امنیت مانع میتراشد و مانع پیشرفت کار میشود باید دو جبهه را سازمان دهیم: یک جبهه در جلو و آشکار و دیگری پشت جبهه که کارش مدد دادن و فکر کردن و ایده دادن به کسانی باشد که در صحنه هستند…» پس از اعلام نتیجه به امام ایشان فرمودند: «مردم ما هنوز اسلام را نمیشناسند…» پس از ۱۵ خرداد و سرکوب مردم و تبعید امام، مطهری دید که ایدئولوژی مدونی برای حکومت مهیا نشده است نه مردم از اسلام راستین اطلاع دارند و نه تعداد افراد کافی متدین و متخصصّ برای اداره کشور لذا شهید مطهری بیشتر و بهتر از دیگران از عهده
این کار برآمد.
در سال ۱۳۴۵ مقالهای در مجله زن روز بر ضد حقوق زن در اسلام منتشر شد. شهید مقالاتی در پاسخ به آنها نوشتند که بعدها آن مقالات به صورت نظام حقوق زن در اسلام درآمد.
تأسیس حسینیه ارشاد
استاد مطهری در سال ۱۳۴۶ با همکاری محمد همایون و حجت الا سلام شاهچراقی و ناصر میانجی حسینیه ارشاد را بنیاد گذاشتند. هدف شهید کار عمیق فرهنگی و آشناسازی نسل جوان را با اسلام راستین بود ولی در اثر شیطنتهای ناصر میناچی. استاد مجبور به استعفا شد و سرانجام سال ۱۳۵۰ از سوی رژیم شاه تعطیل شد. «۸»
در سال ۴۸ کتاب مسأله حجاب را در انجمن اسلامی پزشکان به صورت سخنرانی القا کرد.
صفحه ۳
استاد حمایت زیادی از مردم مظلوم فلسطین و مبارزه با صهیونیسم در ایران نمود. در سال ۴۸ سخنرانی تندی بر علیه اسراییل نمود که منجر به دستگیری او گردید و در همین راستا استاد مطهری و مرحوم علامه طباطبایی و سید ابوالفضل زنجانی حسابی را جهت جمعآوری اعانه برای مردم فلسطین کردند.
در سال ۱۳۴۹ سخنرانی تحت عنوان احیای تفکر اسلامی در حسینیه ارشاد نمود که به دستگیری او منجر گردید.
مسجد الجواد
پس از تعطیلی حسینه ارشاد پایگاه استاد به مسجد الجواد منتقل گردید و اداره این مسجد که دارای یک تالار تبلیغ نیز بود و هست به عهده استاد بود… «۹»
استاد در سال ۱۳۵۴ ممنوع المنبر گردید. در این سالها تا آغاز دوره جدید نهضت به تألیف کتاب و تبلیغ و تشکیل جلسات فلسفه، اقتصاد، فلسفه تاریخ. مسأله حکومت و.. در حوزه علمیه قم پرداخت.
در سال ۱۳۵۵ به دنبال درگیری با یک استاد کمونیست دانشکده الهیات که در سر کلاسهای درس تبلیغات ضد دینی میکرد و استاد شهید بارها به او تذکر داده و او را دعوت به مناظره به جای تبلیغ در سر کلاس کرده بود. رژیم که به دنبال فرصتی برای اخراج استاد از دانشگاه بود. ایشان را بازنشسته کرد «۱۰»
ایشان در دانشکده الهیات خدمات فراوانی انجام داد و بیشتر در دوره لیسانس تدریس میکرد هرچند صلاحیت بیشتر هم داشت تعداد ۲۲ رساله و ۲۰ رساله فوق لیسانس به راهنمایی و همکاری استاد تدوین گردید از افراد مشهوری که رساله دکترای خود را تحت نظر استاد شهید نوشتند میتوان از شهید بهشتی و شهید باهنر نام برد.
ارتباط او با امام بسیار مستحکم بود در سال ۱۳۵۵ استاد به نجف رفت و با امام در مورد حوزه قم و مسایل نهضت اسلامی گفتگو کرد، استاد در سال ۱۳۵۵ «جامعه روحانیت مبارز تهران» را با همکاری چند تن از دوستان روحانی بنیان گذاری کرد.
نقش استاد در دوره جدید نهضت
۱. رابطه این امام و سایر مراجع او هرگز به خاطر عشق به امام مراجع دیگر را تحقیر نمیکرد، استاد شهید در حوادث۲۹ بهمن تبریزچهلم شهدای قمآیت ا.. شریعتمداری را تحریک کرده و ایشان اطلاعیهای صادر کردند که حتی گفته میشود متن آن توسط استاد مهیا شده بود. «۱۱»
۲ - ارتباط با امام در پاریس. وقتی امام به پارس هجرت کرد استاد ارتباط فراوانی با او داشتند. آقای هاشمی میگوید: مرکز هدایت انقلاب در داخل کشور و هماهنگی آن با رهبری حضرت امام. منزل استاد مطهری بود. «۱۲»
۳ - طرح اقتصادی بعد از اعتصاب کارکنان صنعت نفت و کمبود شدید مواد سوختنی در داخل منزل آقای مطهری پیشنهاد شد و افرادی به جنوب فرستاده شدند.
۴ - استاد سعی داشت تا از انحراف نهضت و بهرهبرداری منافقین خلق و دیگران جلوگیری کند خطری که در مشروطه هم تکرار شد نمونه. مراسمی که پیش از انقلاب از سوی جامعه روحانیت مبارز تهران در تجلیل از شهدای نهضت در بهشت زهرا برگزار شده بود در جمعیت بانوان. آرم منافقین مشاهده شد تنها استاد مطهری بود که قاطعانه نظر داد که این آرم باید پایین بیاید و خود شخصاً این کار را انجام داد. آقای مطهری به پاریس سفر کرد و با امام دیدار کرد و در همین سفر استاد شهید از سوی امام مسئول تشکیل شورای انقلاب اسلامی گردید.
زمانی که دولت بختیار مانع ورود حضرت امام به کشور شده بود استاد مطهری در صف مقدم روحانیون متحصن در دانشگاه تهران حضور داشت.
وقتی امام میخواستند به ایران برگردند احمد آقا از فرانسه تماس گرفتند و به شهید مطهری مسأله را بیان کردند ایشان سران جمعیت مؤتلفه را جمع کرد و ساعت ۴ صبح جلسه گرفتند و خود استاد شخصاً ریاست کمیته استقبال را بر عهده گرفتند «۱۳»
آقای ناطق نوری در مصاحبه تلویزیونی گفت: اخباری که از تهران به اقامتگاه امام در پاریس داده میشد امام به این اخبار اطمینان پیدا نمیکردند مگر آنگاه که از سوی استاد مطهری تأیید میشد.
حضرت امام در بدو ورود به ایران به مدرسه رفاه رفتند ولی در آنجا زمانی پایگاه هواداری سازمان مجاهدین خلق ایران بود. استاد مطهری پیشنهاد کردند که حضرت امام به مدرسه علوی منتقل شود که این کار علی رغم مخالفت برخی افراد انجام شد.
پس از پیروزی انقلاب
استاد پس از پیروزی همچون مشاوری دلسوز و مورد اعتماد امام بودند. او افراد و روحیات آنها را خوب میشناخت به عنوان نمونه میخواستند مسئولیت کمیته انقلاب را به آقای لاهوتی بدهند که آقای مطهری مخالفت کرد و با امام صحبت کردند و امام قبول کردند و آقای مهدوی کنی را به ریاست کمیته انتخاب کردند.
مدیریت مدرسه عالی سپهسالار را به آقای امامی کاشانی پیشنهاد کردند که از سوی امام پذیرفته شد. «۱۴»
استاد از اینکه آیت ا…طالقانی به خاطر منافقین قهر کرده و به کرج رفتهاند بسیار ناراحت بود.
سران منافقین در فروردین سال ۵۸ با امام ملاقات کرده و عکس نیز گرفته بودند وقتی او از داستان مطلع میشوند اعضای دفتر امام را مورد عتاب قرار میدهند که چرا اجازه چنین کاری را دادی. اینها سوء استفاده میکنند سپس دور بیت را گرفته و فیلم آنرا زیر پا میگذارند. «۱۵»
در اول پیروزی انقلاب اسلامی یاسر عرفات برای بازدید
صفحه ۴
از ایران به تهران آمده و در مدرسه علوی اقامتگاه حضرت امام حضور یافته بود وی بسیار اصرار کرد که عکسی با استاد مطهری بگیرد اما استاد به هیچوجه حاضر به این کار نشد.
شهادت
استاد مطهری در روز سه شنبه ۱۱ اردیبهشت ۱۳۵۸ ساعت ده و بیست دقیقه شب توسط گروهک جنایتکار فرقان به شهادت رسید. «۱۶»
فرقان اطلاعیهای صادر کرد که خیانت شخص مرتضی مطهری در به انحراف کشاندن انقلاب تودههای خلق بر همه روشن بود لذا اعلام انقلابی نام برده انجام پذیرفت.
پیکر او به دستور حضرت امام به قم منتقل شد و در حرم به خاک سپرده شد و آیت ا…العظمی گلپایگانی بر او نماز گذارد.
شهید مطهری از نگاه شخصیتهای بزرگ
۱ - امام خمینی:
مطهری که در طهارت روح و قوت ایمان و قدرت بیان کم نظیر بود مفت و به ملا اعلی پیوست لکن بدخواهان بدانند که با رفتن او شخصیت اسلامی و علمی و فلسفیاش نمیرود. «۱۷»
«…تسلیت در شهادت مردی که در اسلامشناسی و فنون مختلفه اسلام و قرآن بینظیر بود.» «۱۸»
۲ - علامه طباطبایی ره
به یاد یک شخصیت علمی و فلسفی که با درگذشت خود دنیایی را غرق اسف و جهان فضل و دانش را با از میان رفتن خود عزادار نمود…
مرحوم مغفور مطهری که دانشمندی بود متفکر و محقق دارای هوش سرشار و فکری روشن و ذهنی واقعبین. تألیفانی که از خود به یادگار گذاشته و تحقیقاتی که در اطراف مقاصد علمی و برهانی نگاشته و در لابلای کتابهایش به چشم میخورد. اعجابآور. «۱۹»
۳ - آیت الله خامنهای «دام ظله»
آقای مطهری در پیروزی این انقلاب بلکه در به وجود آوردن این انقلاب هم نقش بسیار داشتند…
مرحوم مطهری جزو شخصیتها و پیش روان کاروان تقریب روحانی و دانشجو بود که با قوت و صلابت شخصیت علمیاش، مخاطبان خودش را متواضع کرده بود.
۴ - دکتر سروش
مرحوم مطهری با این دوشریعتی و بازرگانیک تفاوت عمده داشت و آن اینکه آشنایی او با فلسفه شرق و با ریشههای تفکر مشرق زمین، بسیار عمیقتر از این هر دو بود البته یک تفاوت دیگر هم با اینها داشت و آن اینکه به منابع فرهنگی مغرب زمین دسترسی اول نداشت ولی به شهادت همه کسانی که با ایشان در زمینههای فلسفی و فکری کار کردهاند. از طریق همین ترجمهها و همین آثاری که توسط مترجمین از مغرب زمین به کشور ما رسیده بود چنان خودش را به آن سرچشمهها نزدیک کرده بود و چنان از درک تیزبینانه و هوشمندانهای نسبت به آراء دیگران آشنا بود که گاهی تعجبانگیز بود. «۲۰»
۵ - مهندس میر حسین موسوی
ایشان هم فردی بود از روحانیت برخاسته، مجتهد و آگاه به علوم اسلامی و از سوی دیگر یک استاد دانشگاه بود… خطرهای آینده را خوب پیشبینی میکرد «۲۱» …در مورد شهید مطهری معتقد به یک استثنایی هم هستم. «۲۲»
۶ - آیت ا…مشکینی
ایشان یک اسلامشناس و درککنندهء اسلام راستین بود و چون عقاید و عمل و اخلاق و روش و فروع را خوب درک میکرد…قهرا عدهای با مرحوم مطهری مخالفت داشتند و حد اقل سه تیپ با ایشان مخالفند: تیپ اول مادیون ضد الهیون…تیپ دوم آقایان التقاطی…و تیپ سوم ملیگرایان. «۲۳»
آثار شهید مطهری
بیش از شصت اثر جاودان از شهید مطهری به جای مانده است. استاد هفت از نگارش این کتابها و مقالاتش را اینگونه بیان میکند: «این بنده از حدود بیست سال پیش که قلم به دست گرفته مقاله یا کتاب نوشتهام تنها چیزی که در همه نوشتههایم آنرا هدف قرار دادهام حلّ مشکلات و پاسخگویی به سؤالاتی است که در زمینه مسایل اسلامی در عصر ما مطرح است… «۲۴»
پی نوشتها:
۱ - سیری در زندگانی استاد مطهری، ص ۳۱.
۲ - مطهری، مطهر اندیشهها، ج ۱، ص ۲۰.
۳ - ویژهنامه، ص ۴۹۱.
۴ - سیری در زندگانی استاد مطهری، ۴۷.
۵ - ویژه نامه، ص ۴۹۳.
۶ - لمعاتی از شیخ شهید، ص ۲۳.
۷ - سیری در زندگانی استاد مطهری، ص ۶۱.
۸ - همان، ص ۳-۷۲.
۹ - ویژه نامه، ص ۵۰۰.
۱۰ - سیری در زندگانی استاد مطهری، ص ۹۴.
۱۱ - همان، ص ۱۱۷.
۱۲ - همان، ص ۱۱۹.
۱۳ - همان، ص ۱۲۶.
۱۴ - همان، ص ۶-۱۳۵.
۱۵ - همان، ص ۱۳۸.
۱۶ - مطهری مطهر اندیشهها، ج ۱، ص ۶۵.
۱۷ - لمعاتی از شیخ شهید، ص ۴۴.
۱۸ - همان، ص ۴۶.
۱۹ - همان، ص ۲۷.
۲۰ - مطهری مطهر اندیشهها، ج ۲، ص ۷۶۰.
۲۱ - همان، ۷۷۴.
۲۲ - همان، ص ۷۷۵.
۲۳ - همان، ص ۹۰،۶۸۹
۲۴ - مقدمه عدل الهی، ص ۸.
منبع: نشریه اسوه ش ۴۱، محمد رضا ضمیری