زلزله بخشی از تاریخ ارگ بم است
ده سال گذشت از روزی که ارگ ۲۵۰۰ ساله بم، به لرزه درآمد، روزی که خشتهای بزرگترین بنای خشتی جهان ترک خورد و پکید.
به گزارشافکارنیوز،سپیده دم ۵ دی ماه سال ۱۳۸۲ هجری شمسی بود، هنوز آفتاب نزده بود که زمین لرزید و هرچه خانه و آدمهایش بود را بلعید. ارگ کهن شهر هم جز خشت چیزی نبود و قطعا برجا نمیماند. ترک خورد و فرو ریخت و پودر شد و خاکش به هوا رفت.
ارگ بم، قلعهیی در شهر فرهنگی بم که در سال ۱۳۴۵ در فهرست ثبت شدههای ملی جا گرفت، و بعدها در فهرست جهانی یونسکو هم به ثبت رسید، هنگام زلزله بیش از ۸۰ درصد ارگ از بین رفت. ارگی که در قلب دژی بزرگ بنا نهاده شده، اما به دلیل ظاهر پرابهت ارگ، که پر ارتفاعترین قسمت مجموعه نیز به شمار میآمد، کل بنای دژ به عنوان ارگ بم نامیده میشود، قلعهیی که هنگامی که دروازه ورودی شهر بسته بود هیج حیوان یا انسانی نمیتوانست وارد شود. ساکنان میتوانستند زندگی خود را در دورههای طولانی ادامه دهند زیرا به چاه آب، باغها و حیوانات اهلی در داخل
ارگ دسترسی داشتند. هنگامی که شهر نظامی ساخته شده بود ساکنان میتوانستند در شهر بمانند و سربازان میتوانستند از آن دفاع کنند زیرا ارگ توسط دیوارهای بلند و برجها محصور بود.
ارگ در سال ۱۳۵۰ تحت حفاظت آثار باستانی وقت قرار میگیرد و از سال ۵۱ به بعد سالانه برای آن اعتباری در نظر گرفته میشود. از سال ۷۲ هم که تبدیل به یکی از پایگاههای میراثفرهنگی میشود. ارگ مدیران مختلفی به خود دید، از زمان زلزله تاکنون، ابراهیمی سومین مدیر این مجموعه تاریخی فرهنگی است، مدیری که چهار سال است به این سمت برگزیده شده و در جریان بازدید از ارگ در سالروز زلزله، توضیحاتی درباره مرمت ده ساله این مجموعه و خروج آن از مجموعه آثار در خطر خروج از ثبت میدهد، توضیحات از زبان مدیری که خودش در شب زلزله در خانه سیستانی، یکی از مجموعههای ارگ، زیر آوار مانده بود و
شش ماه در بیمارستان بستری بوده است.
ابراهیمی، که کارشناس مرمت است درباره حفاریهای ملی و بینالمللی ارگ میگوید، همکاریهایی که از کشورهای گوناگون برای بازسازی هرچه سریعتر این بنای تاریخی رسیده بود: «۱۷ تیرماه سال ۸۳ بود، شش ماه بعد از وقوع زلزله که بم و منظر فرهنگی آن در فهرست میراثجهانی در خطر به ثبت میرسد، بیانیهیی تهیه میشود که میشود سند راهبردی پایگاه و نقشه اصلی راه. از سویی دیگر طرح جامع مدیریت بم و منظر فرهنگی آن در سال ۸۸ ایجاد میشود، که آن هم گوشهیی دیگر از نقشه راه پایگاه را شکل میدهد.»
منظر فرهنگی بم، اما مجموعهیی کاملتر از ارگ است، مجموعهیی شامل بناهای تاریخی، محوطههای باستانی، قنوات، نخلستانها و حتی آیینهای باستانی همه و همه تحت حفاظت قرار گرفتهاند و از مجموع آنها، منظر فرهنگی بم ایجاد شده که از نگاه مدیر پایگاه ارگ، همه این مجموعه است که ارزشمند است و باید تحت حفاظت قرار گیرد، آیینهایی چون آیین شکرگزاری خرما، عزاداریهای محرم و از مناطقی سخن میگوید که مرمت شدهاند، کوشک رحیم آبادی، پل دختر، چهارطاقی، مجموعه وکیل که شامل مسجد، مدرسه، بازار و حمام است. او همچنین از نمره ۹یی میگوید که کارشناسان و بازرسان یونسکو از ده
نمره به مجموعه دادهاند و آن هم به علت پمپ بنزینی که روی گسل واقع شده بودو شهرک زاغه نشینهایی که باید جمع میشدند. ابراهیمی از جمع شدن پمپ بنزین به طور کامل و زاغهنشینها تا حدودی سخن میگوید، آنچه مشخص است این است که هنوز ۷۰ زاغه نشین در شهرک به سر میبرند که باید با کمک استانداری و فرمانداری فکری به حال آنها کنند.
او همچنین از روند مرمت بنا خبر میدهد، روندی که شامل بازسازی، آواربرداری، ایمنسازی و نجاتبخشی است. او معتقد است ۹۸ درصد کار آواربرداری در ارگ به اتمام رسیده است، اما این میزان درباره بناهای خارج از ارگ صدق نمیکند، ایمنسازی مسیر باز را تا ۸۵ درصد به پایان رساندهایم و حفاظت اضطراری را که شامل خانهسازی و بازسازی تست به ۷۵ درصد رساندهایم. این بازسازی را درباره جاهایی که هدف دادن کاربری داشتند، انجام دادیم که زندگی درون ارگ جریان یابد و از آن مردگیاش خارجاش کنیم. مسجد پیامبر یکی از بناهایی است که درون ارگ است و از بناهای قدیمی بوده، بازسازی شده و قابل
استفاده قرار میگیرد.
اما در جریان بازسازی بنا، کشورهایی چون ژاپن، فرانسه، آلمان و ایتالیا کمکهای فراوانی به بازسازی ارگ کردند، خانه سیستانی که به دوره صفویه متعلق است با همکاری آلمانیها ترمیم شد، خانهیی که پیش از زلزله یکی از دفاتر میراثفرهنگی بود و امروز اتاقهایش هر کدام به نمایشگاهی از ابزار مقاومسازی و نقشههای کار تبدیل شده است، خانهیی با دو نخل بزرگ در میان باغچهاش و حوضی مستطیل شکل در وسط که معلوم است روزگاری که این خانه برو بیایی داشته، آبی هم در حوض روان بوده است. دور تا دور خانه را اتاقهایی با درهای چوبی پر کرده، اتاقهای پنجدری هم در ضلعهای شمالی و جنوبی
خانه جاخوش کردهاند. در این مجموعه نمایشگاه ماکت، عکس، بانک سفال، آزمایشگاه خشت و بخشی از اصطبل مورد مرمت قرارگرفت و دوباره احیا شدند.
زلزله بخشی از تاریخ ارگ است
اما هزینههایی که در این سالها خرجمرمت ارگشد را باید از تک تک مدیران این ده سال پرسید، ابراهیمی از چهار سال مدیریتش میگوید: «سالی یک تا یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تومان اعتبار پایگاه بود، به واسطه عملکرد خوب ده ساله مان در تیر ماه ۹۲ در اجلاس کامبوج از فهرست میراثدر خطر خارج شدیم.» او معتقد است مرمتها به گونهیی نیست که به دوران پیش از زلزله بازگردیم، ما قسمتهایی از تخریبها را برجا گذاشتیم که رد زلزله و خرابیهای ارگ هم برجا بماند، زلزله بخشی از تاریخ ارگ است. کسی که وارد ارگ میشود باید بداند اینجا زلزله اتفاق افتاده
است.
یکی از کارشناسان مرمت ارگ میگوید: «بعضی از مدیران و کارشناسان ما بعد از زلزله با مرمت ارگ مخالف بودند. آنها معتقد بودند باید آثار بعد از زلزله همانطور باقی بماند و چیزی درست نشود تا همهچیز رنگ واقعیت داشته باشد. اما هنوز بعضی قسمتها به شکل تخریب زلزله باقی مانده تا مشخص شود کدام قسمتها مرمت شده و کدامها عوارض زلزله است.
اما كشورهاي كمككننده هر كدام به نوعي دست ارگ در حال مرگ را گرفتند، كشوري چون ژاپن با وارد كردن تجهيزات و تقويت كارگاهها كه ازسر لطف ژاپنيها مجهزترين كارگاه كشور به ارگ بم تعلق دارد، آلمانها با بازسازي خانه سيستاني، ايتالياييها با بازسازي برج شماره يك و فرانسويها هم قرار است دروازه دوم ارگ را تكميل كنند. روزي كه موسسه عالي مرمت ايتاليا كار مرمت برج شماره يك را به پايان رساند، يك ساعت بعد از جشن، قرارداد دومي را امضا كردند كه به واسطه آن ادامه همكاري درباره مرمت كاروانسرا پيش رود. مدير پايگاه معتقد است روند مرمت ارگ هيچگاه قرار نيست به پايان برسد، اينكه بعد از
ده سال موفق شديم بنا را از فهرست آثار در خطر خروج از ثبت برهانيم، كار بزرگي است و اين اعتماد را به اين راحتي به دست نياورديم كه به راحتي آن را از دست بدهيم، بايد احتياط كنيم و به اين اعتماد جهاني پاسخي مناسب بدهيم، پاسخي كه با حفاظت مداوم و رسيدگي به نكات مدنظر بازرسان تامين ميشود.