دستورتیراندازی ۱۵ خرداد را که داد؟
پس از حذف علی امینی، اسدالله علم در سال ۱۳۴۱ به نخست وزیری رسید. در تمام دوران نخست وزیری وی اصلی ترین ماموریتش، تثبیت و تحکیم موقعیت سلسله پهلوی به رهبری محمد رضا شاه، به عنوان تنها و عالی ترین مرجع تصمیم گیری در رأس هرم قدرت بود.
پس از حذف علي اميني، اسدالله علم در سال ۱۳۴۱ به نخست وزيري رسيد. در تمام دوران نخست وزيري وي اصلي ترين ماموريتش، تثبيت و تحکيم موقعيت سلسله پهلوي به رهبري محمد رضا شاه، به عنوان تنها و عالي ترين مرجع تصميم گيري در رأس هرم قدرت بود.
علی امینی
پس از حذف علی امینی، اسدالله علم در سال ۱۳۴۱ به نخست وزیری رسید. در تمام دوران نخست وزیری وی اصلی ترین ماموریتش، تثبیت و تحکیم موقعیت سلسله پهلوی به رهبری محمد رضا شاه، به عنوان تنها و عالی ترین مرجع تصمیم گیری در رأس هرم قدرت بود. از طرفی با روی کار آمدن علم به عنوان نخست وزیر، خطری که مقام سلطنت را با روی کار آمدن امینی تهدید کرده بود رفع شد و اسدالله علم درک کرد که لازم است تعادل سیاست دو کشور انگلیس و آمریکا در ایران باید به شکل جدیدتری دنبال شود. در دوره نخست وزیری اسدالله علم بود که دولت آمریکا هم متقاعد شد روش حکومت سلسله پهلوی به رهبری محمدرضا پهلوی بهترین
راه حفظ و گسترش منافع آن کشور در ایران است.
مهمترین حادثه زمان نخست وزیری علم قیام ۱۵ خرداد بود که گذشته از چگونگی حادثه و علل و عوامل آن، بیگمان نقش علم در این حادثه بسیار موثر بود بطوری که هرچند شاه در رأس هرم قدرت عالیترین مرجع تصمیمگیری درباره چگونگی برخورد با تظاهرات کنندگان بود، اما در این میان نقش کلیدی را در سرکوب تظاهرات کنندگان شخص اسدالله علم نخست وزیر برعهده داشت. داریوش همایون، که خود سالها در دوران محمدرضا شاه از دولتمردان عالی مقام کشور محسوب میشد، نقش قاطع علم در پایان دادن به قیام ۱۵ خرداد را مورد تصدیق قرار می دهد و نتیجه میگیرد که اگر در آن هنگام ثبات و قاطعیت شخص اسدالله علم
نبود چه بسا رژیم پهلوی با خطر سقوط مواجه می شد. ۱
ویلیام شوکراس نیز به نقل از جعفر بهبهانیان متصدی امور مالی شاه، مسئول کشتار قیام ۱۵ خرداد را اسدالله علم می داند و می نویسد:
«جعفر بهبهانیان متصدی امور مالی شاه در هنگام اغتشاشات ۱۹۶۳ در کنار علم بود. بعدها تعریف کرد که شاه به علم گفته بود مردم را نکشد. علم پاسخ داده بود شما شاه هستید و من نخست وزیرم. من مسئول امنیت هستم و به هر طریقی که بتوانم مردم را ساکت خواهم کرد. اگر موفق شدم شما همچنان شاه خواهید بود. اگر شکست بخورم میتوانید مرا به دار بزنید و باز همچنان شاه خواهید بود. حتی گفته میشد اسدالله علم به شاه توصیه کرده بود که جهت انتقام از روحانیون اجازه دهد حضرت آیت الله خمینی رهبر قیام ۱۵ خرداد را نیز بلافاصله پس از دستگیری اعدام کند.» ۲
در واقع از همان آغاز نیز لبه تیز حملات روحانیت به رهبری حضرت آیت الله خمینی بیش از هر کس دیگری متوجه اسدالله علم نخست وزیر بود و او را مسئول اصلی اقدامات رژیم پهلوی قلمداد میکردند. چنانکه حضرت آیت الله خمینی سالها پس از واقعه ۱۵ خرداد در یادآوری خاطراتش از آن دوره اظهار داشتند:
«در زمان محمدرضا آن اوایل نهضت(۱۳۴۲) دست و پا میکردند که یک تفاهمی بشود. یک دفعه که آمدند پیش ما که می - خواهیم که مثلاً ملاقاتی چیزی طرح شود. من به ایشان گفتم که علم هستش ما وارد مذاکره نمیشویم. شما اول علم را کنار بگذارید و بعد وارد مذاکره بشویم. ببینیم چه میگوییم.» ۳
در واقع از همان آغاز نیز لبه تیز حملات روحانیت به رهبری حضرت آیت الله خمینی بیش از هر کس دیگری متوجه اسدالله علم نخست وزیر بود و او را مسئول اصلی اقدامات رژیم پهلوی قلمداد میکردند.
بنابراین آشکار میشود که از نظر ایشان نیز شخص اسدالله علم کلیدیترین مهره به شمار میرفت و همو بود که اصلی - ترین نقش را در برخورد قهرآمیز با قیام اقشار مختلف مردم در ۱۵ خرداد برعهده داشت. سر آنتونی پارسونز آخرین سفیر انگلیس در ایران دوره پهلوی نیز که خود دوستی بسیار نزدیکی با اسدالله علم داشت در خاطراتش از علم به عنوان مسئول اصلی سرکوب قیام ۱۵ خرداد نام میبرد و مینویسد:
«… علم شخصاً دستور تیراندازی به طرف مردم را صادر کرده بود و خود او در سال ۱۹۷۵ ضمن صحبت درباره حوادثآن زمان ضمن اعتراض به این مطلب گفت: من چارهای جز این کار نداشتم … اعلیحضرت خیلی رقیق القلب هستند و از خونریزی خوششان نمیآید.»۴
پی نوشت:
۱ - ع. باقی، تحریر تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی ایران، قم: نشر تفکر، ۱۳۷۳، ص۳۳۵.
۲ - ویلیام شوکراس، آخرین سفر شاه، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، چاپ دوم، تهران: نشر البرز، ۱۳۶۹، ص۱۳۴.
۳ - امام خمینی، صحیفه نور، جلد دهم، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۶۱، ص۱۶۵.
۴ - آنتونی پارسونز و ویلیام سولیوان، خاطرات دو سفیر، ترجمه محمود طلوعی، چاپ دوم، تهران: نشر علم، ۱۳۷۳، ص۲۹۳.