دعاهایی که اجابت نمی شوند!
آشنا نبودن انسان به عمق مصالح مادى و معنوى خود، گاه موجب درخواست هایى از خداوند مىشود که ظاهرا مشکلى از زندگى برطرف مىکند، اما عواقب ناخوشایندى در پى دارند که فرد از وجود آن بىاطلاع است.
مانند برخى که به خاطر ظرفیت کم و ضعف ایمان خود تا وقتى در رنج و مصیبت واقعند، از نظر معنوى حال خوشى دارند و کمتر مرتکب گناه مىشوند. همین که نجات یافته، در رفاه مادى و سلامت جسمى قرار مىگیرند، از یاد خدا غافل شده، به تدریج همه سرمایههاى معنوى خویش را از دست مىدهند. بر عکس کسانى هم هستند که تحمل بیماری هاى طولانى و مصیبت هاى پى در پى را ندارند، که اگر به آن صبر مىکردند اجر عظیم مىبردند، ولى آسایش مادى و راحتى زندگى آنها را از جاده حق منحرف نمىکند.
این ویژگىهاست که خدا تنها مطلع بر آن است و خود انسان بدان وقوف کامل ندارد.
چه بسیارند کسانى که در تنگناهاى زندگى با خدا عهد و پیمان ها مىبندند، اما آنگاه که خواستهشان برآورده مىشود به تمام تعهدهایشان پشت پا مىزنند. خداوند متعال در قرآن کریم از این خصلتبشرى چنین یاد مىکند: «وَمِنْهُم مَّنْ عَاهَدَ اللّهَ لَئِنْ آتَانَا مِن فَضْلِهِ لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَکونَنَّ مِنَ الصَّالِحِینَ فَلَمَّا آتَاهُم مِّن فَضْلِهِ بَخِلُواْ بِهِ وَتَوَلَّواْ وَّهُم مُّعْرِضُونَ أَلَمْ یعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ یعْلَمُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ وَأَنَّ اللّهَ عَلاَّمُ الْغُیوبِ»؛ برخى از مردم، وقتى در فقر و تنگدستى هستند، با خدا پیمان
مىبندند که اگر خداوند از فضل خود به ما ببخشد، انفاق مىکنیم و از صالحان خواهیم بود. همین که به خواستهشان رسیدند بخل مىورزند و از عمل به تعهد خویش سرباز مىزنند. این عهدشکنى نفاقى را در دلهایشان کاشت که تا قیامت همراهشان هست و این بدان خاطر است که به پیمان خدا عمل نکردند و دروغ گفتند.(۱)
در این زمینه نمونههاى تاریخى فراوان است که مجال ذکر آن نیست. در حدیثقدسى آمده: «کار دین برخى از بندگان مؤمن را جز توانگرى و سلامت جسمى اصلاح نمىکند پس من آنها را برخوردار مىکنم تا امر دینشان رو به صلاح رود. مصلحتبرخى دیگر تنها در تهىدستى و مرض بدنى است. پس من آنان را دچار مىکنم تا کار دین آنان سامان پذیرد و من به آن چه صلاح دینى بندگان مؤمنم هست آگاهترم».(۲)
بنابراین بنده مؤمنى که به همه مصالح و مفاسد مربوط به حیات مادى و معنوى خود آگاهى ندارد، ممکن استحاجتى را طلب کند که به مصلحت کلى او نباشد بلکه در نهایتبه ضررش تمام شود. پس اگر خداى بزرگ آن خواسته را تحقق نبخشد نه تنها دعاى او را رد نکرده بلکه در حقیقت همین عدم اجابت، اجابت دعاى او محسوب مىشود.
کاهش مدت گرفتارى
گاهى ظرفیت زمانى گرفتاری هایى که دامنگیر انسان مىشود، طولانى است. نقش دعا در این موقعیت مىتواند کم کردن مدت آن باشد. این در صورتى است که در اصل نیاز براى انسان داراى مصلحتى است ولى چون دعا کننده بر طرف شدن سریع و فورى آن را از خداوند خواسته است و از طولانى بودن زمان آن گرفتارى اطلاعى ندارد، ممکن است این امر را رد دعاى خود بداند، در صورتى که این دعا با کاهش زمان مقرر آن مستجاب شده است.
قرآن کریم درباره حضرت یونس مىفرماید: «فَلَوْلَا أَنَّهُ کانَ مِنْ الْمُسَبِّحِینَ لَلَبِثَ فِی بَطْنِهِ إِلَى یَوْمِ یُبْعَثُونَ»؛ اگر او از تسبیح کنندگان نبود، تا محشر و قیام قیامت در شکم ماهى باقى مىماند.(۳)
به نقل مرحوم طبرسى، مفسران مدت درنگ آن حضرت در شکم ماهى را از سه تا چهل روز نقل کردهاند.(۴)
حضرت یونس که مىباید به این خاطر که بى اذن الهى قوم خویش را ترک گفته بود، تا قیامت در آن زندان بلا گرفتار بماند، در اثر مناجات با خدا، به گناه خود اقرار کرد و پروردگار را به کمک طلبید و گفت: «… لَّا إِلَهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنتُ مِنَ الظَّالِمِینَ »(۵) آنگاه خدایش نیز اجابت کرد و او را از آن گرفتارى بزرگ نجات داد.
امام کاظم(ع) مىفرماید: «هیچ بلایى بر بنده مؤمن نازل نمىشود، مگر این که به وسیله دعا در رفع آن تسریع مىشود و هیچ مصیبتى نیست که به دنبال آن دعا نباشد مگر این که آن مصیبت دوام خواهد یافت. پس هر گاه بر شما گرفتارى فرود آمد، دستبه دعا و تضرع بردارید».(۶)
اجابت با تاخیر
یکى از حالات روحى انسان عجول بودن اوست. آدمى یا بخاطر ترس از دست نیافتن به مطلوب و یا عدم تحمل محرومیت دوست دارد هر چه زودتر به خواستهاش برسد و تأخیر در آن او را مضطرب مىسازد.
بدیهى است این حالت در دعا نیز جلوهگر است انتظار دارد که خداوند نیز کار خود را بر اساس خواهش هاى او قرار داده، بى توجه به نظام هاى مقرر در آفرینش و نیز مصالح و مفاسد خواستهاش، را هر چه سریعتر به اجابتبرساند.
قرآن کریم در آیات زیادى بدین خصیصه انسانى اشاره کرده، تبعیت نظامات عالم را از آن، مایه فساد و تباهى به حساب آورده است.(۷)
قرآن مجید پس از این که دعاى حضرت موسى(ع) را دایر بر هلاکت فرعون و اطرافیان او نقل مىکند، این چنین مىفرماید: «قَالَ قَدْ أُجِیبَت دَّعْوَتُکُمَا فَاسْتَقِیمَا وَلاَ تَتَّبِعَآنِّ سَبِیلَ الَّذِینَ لاَ یَعْلَمُونَ.»؛ «دعایتان - موسى و هارون - به اجابت رسید پایدار بمانید و از جاهلان پیروى نکنید.»(۸)
در روایتى معتبر امام صادق(ع) فرمود: «کان بین قول الله عز و جل: «قد اجیبت دعوتکما» و بین اخذ فرعون اربعین عاما».
فاصله زمانى این گفته خداوند که «دعایتان مستجاب شد» تا انتقام الهى از فرعون، چهل سال بود.(۹)
ابابصیر مىگوید: امام صادق(ع) فرمود: «لایزال المؤمن بخیر و رجاء رحمة من الله ما لم یستعجل فیقنط و یترک الدعاء، قلت له: کیف یستعجل؟ قال: یقول: قد دعوت منذ کذا و کذا و ما ارى الاجابة.»
مؤمن همواره با خیر و سعادت و امید و رحمت الهى همراه است، تا وقتى شتاب کند. در نتیجه ناامید مىشود و دست از دعا بردارد. گفتم: چگونه شتاب مىکند؟ فرمود: این که بگوید: از فلان زمان دعا مىکنم ولى هنوز خواستهام برآورده نگردیده است.(۱۰)
دیده شده است برخى مؤمنان تأخیر اجابت الهى را براى خود نوعى عقب ماندگى معنوى و یا بىتوجهى خداوند را نسبت به خود تلقى مىکنند و از دعا مأیوس مىشوند و گاهى هم مىگویند: خداوند به اهل دنیا و مردم بىبند و باربیشتر توجه دارد و خواستههایشان را زودتر به اجابت مىرساند.
در پاسخ به این توهم، به گفتارى از حضرت صادق(ع) اشاره مىکنیم:
آن حضرت فرمود: «ان العبد الولى لله لیدعو الله عز و جل فى الامر ینویه فیقال للملک الموکل به: اقض لعبدى حاجته و لاتعجلها فانى اشتهى ان اسمع صوته و ندائه، و ان العبد العدو لله عز و جل فى الامرینویه فیقال للملک الموکل به: اقض حاجته و عجلها فانى اکره ان اسمع صوته و ندائه، قال: فیقول الناس: ما اعطى هذا الا لکرامته، ولا منع هذا الا لهوانه».
«بنده دوستخدا او را براى تحقق خواسته خود مىخواند، سپس به فرشتهاى که کارش را بدو سپردهاند گفته مىشود: حاجتبندهام را عملى کن ولى در آن شتاب مکن زیرا دوست دارم صدایش را بشنوم و راز و نیازش به من برسد - ولى در مقابل - بندهاى که دشمن خداستحاجتش را از او مىطلبد. آن گاه به فرشته موکل بر او دستور داده مىشود که حاجت او را برآور و در آن نیز تعجیل کن; زیرا خوش ندارم صدایش به من برسد و از این که با من به گفتگو برخیزد کراهت دارم آنگاه حضرت فرمود: ولى قضاوت مردم در این باره این است که این، دومى، خواستهاش برآورده نشد مگر به خاطر جایگاه خوبى که نزد خدا دارد و آن
دیگرى دعایش مستجاب نگردید مگر به واسطه خوارى و پستى او در پیشگاه خداوند».(۱۱)
پىنوشت ها:
۱ - سوره توبه، آیه ۷۵ - ۷۶.
۲ - الجواهر السنیة، فى الاحادیثالقدسیة، شیخ حر عاملى، ص۹۶.
۳ - سوره صافات، آیه۱۴۳ - ۱۴۴.
۴ - مجمع البیان، ج ۸، ص۴۵۹.
۵ - انبیاء، آیه۸۷.
۶ - وسائل الشیعه، ج۴، ابواب دعا، باب ۱۰، حدیث۱.
۷ - براى نمونه: سوره یونس، آیه ۱۱; انعام، آیه ۵۸; عنکبوت، آیه۵۳; اسراء، آیه ۱۱.
۸ - سوره یونس، آیه۸۹.
۹ - وسائل الشیعه، ج۴، ابواب دعا، باب۱۹، حدیث۲.
۱۰ - همان، باب۱۷، حدیث۳.
۱۱ - همان، باب ۲۱، حدیث۴.
بخش قرآن تبیان
منبع: قرآن سیتی(دانشنامه اینترنتی قرآن)