مهمترین رخدادهای تاریخی ماه رمضان
رویدادهای تاریخی مهم و خطیری هم درماه عزیز رمضان رخ داده و گستره ای قابل تأمل را در فراخنای این وسعت الهی پدید آورده است.
به گزارشافکارنیوز،حج و زیارت خانه خدا در میان عبادات، جایگاه و موقعیت ویژه ای دارد. مروری بر آیات قرآن، احادیثو کتب و منابع دینی این واقعیت را آشکار میسازد. آنچه در این مختصر مورد توجه قرار گرفته، «جایگاه حج و زیارت خانه کعبه در ادعیه و زیارات ماه مبارک رمضان» است.
دعا و زیارت، یکی از ذخایر گرانبهای مسلمانان، بهویژه شیعیان بوده و از معارف عمیق و با ارزشی برخوردار است؛ به طوری که از دعا به «قرآن صاعد» تعبیر شده است.
دعاها و زیارتهای مأثور، دارای مطالب گوناگون و متنوّع در زمینههای اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی است؛ به خصوص دعاهایی که در بعضی از مقاطع تاریخی، از برخی ائمه اطهار(علیهم السلام) نقل شده و در وضعیت اجتماعی و سیاسی ویژه ای صادر گردیده، دارای مضامین عمیق و با محتوایی است.
دعاهای امام سجاد، زین العابدین(علیه السلام)، از جمله این دعاها است. دعاهای ویژه ماه مبارک رمضان در میان ادعیه ما از امتیاز خاصی برخوردارند. از آنجا که ماه رمضان، ماه رحمت، برکت و مغفرت است، درهای رحمت الهی در این ماه به روی بندگان باز بوده و بهترین فرصت برای استفاده از برکات معنوی است و به مردم سفارش شده که بیشترین استفاده را از این ماه کرده و لحظههای با ارزش آن را از دست ندهند.
شبها و روزهای ماه مبارک رمضان، به جهت وجود شب قدر در این ماه، اهمیتی مضاعف دارد.
شب قدر شبی است که در آن، حوادثمهمی چون نزول قرآن، فرود فرشتگان الهی به زمین، تقدیر و اندازه گیری اعمال و رفتار انسانها رخ میدهد، از این رو، دعاهایی که در ماه رمضان عموماً و در شبهای قدر به خصوص وارد شده، به مهمترین مسائل اختصاص یافته است.
در خواست هایی که در این دعاها به درگاه الهی عرضه شده، با ارزشترین و ضروریترین نیازها و خواستههای مردم است که از زبان بهترین بندگان خدا و برترین انسانها صادر گردیده است.
از راههای شناخت مهمترین مسائل انسان، که با سرنوشت و سعادت او پیوند دارد، مراجعه به ادعیه است.
حج در ماه رمضان
دقت در دعاهایی که در ماه رمضان وارد شده، این واقعیت را نشان میدهد که حج و زیارت خانه خدا، از خواستههای مهم پیشوایان معصوم ما بوده که از رهگذر دعا از خود به یادگار گذاشته اند. اکنون تنها به اشاره ای در این زمینه بسنده میکنیم:
دعای شب اول ماه رمضان
امام صادق(علیه السلام) به خواندن دعایی در شب اول ماه رمضان سفارش نموده، که در آن، خداوند را با اسم «رَبَّ شَهْرِ رَمَضَان» خطاب کرده، با اشاره به برکات ماه رمضان، چنین درخواست هایی را مطرح میکند: توفیق روزه داری، عبادت، تندرستی، سپری کردن ماه رمضان توأم با عافیت، مقدّر ساختن تقدیری تغییرناپذیر؛ یعنی حجّ خانه خدا و قرار گرفتن در زمره حاجیانی که حجشان نیکو و تلاش و سعی شان مورد تقدیر قرار گرفته و گناهانشان آمرزیده و خطاهایشان پوشانده میشود. فرازی از این دعا چنین است:
«اللَّهُمَّ رَبَّ شَهْرِ رَمَضَانَ مُنَزِّلَ الْقُرْآنِ… وَ اجْعَلْ فِیمَا تَقْضِی وَ تُقَدِّرُ مِنَ الاَْمْرِ الْمَحْتُومِ وَ فِیمَا تَفْرُقُ مِنَ الاَْمْرِ الْحَکِیمِ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِی لا یُرَدُّ وَ لا یُبَدَّلُ أَنْ تَکْتُبَنِی مِنْ حُجَّاجِ بَیْتِکَ الْحَرَامِ الْمَبْرُورِ حَجُّهُمْ الْمَشْکُورِ سَعْیُهُمْ الْمَغْفُورِ ذُنُوبُهُمْ الْمُکَفَّرِ عَنْهُمْ سَیِّئَاتُهُمْ وَ اجْعَلْ فِیمَا تَقْضِی وَ تُقَدِّرُ أَنْ تُطِیلَ لِی فِی عُمْرِی وَ تُوَسِّعَ عَلَیَّ مِنَ الرِّزْقِ الْحَلالِ».(۱)
۱. سید بن طاووس، اقبال الأعمال، ج۱، ص۷۷
دقت در فرازهای دعا، نشان میدهد که در میان همه درخواست ها، آنچه به عنوان تقدیر تغییرناپذیر از پروردگار عالم خواسته میشود، «حجّ خانه خدا» است که در پرتو آن، گناهان آمرزیده و خطاها پوشانده میشود.
دعای هر شب ماه رمضان
ابن ابی عمیر از یکی از خاندان رسول خدا(صلی الله علیه وآله) نقل کرده، کسی که این دعا را در شب اول ماه رمضان بخواند، گناهان چهل سالش آمرزیده میشود. در این دعا تنها سه درخواست مطرح است: درود بر محمد و آل محمد، حج خانه خدا در هر سال و بخشش گناهان.
متن دعا چنین است:
«اللَّهُمَّ رَبَّ شَهْرِ رَمَضَانَ الَّذِی أَنْزَلْتَ فِیهِ الْقُرآنَ وَ افْتَرَضْتَ عَلَی عِبَادِکَ فِیهِ الصِّیَامَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد وَ ارْزُقْنِی حَجَّ بَیْتِکَ الْحَرَامِ فِی عامی هذَا وَ فِی کُلِّ عَام وَ اغْفِرْ لِیَ تِلْکَ الذُّنُوبَ الْعِظَامَ، فَإِنَّهُ لا یَغْفِرُهَا غَیْرُکَ یا رَحْمنُ یا عَلامُ».(۱)
در دعایی دیگر «حج خانه خدا» در عرضِ دخول در رحمت خدا، بالا رفتن در علّیّین و مقامات والا، نعمتهای بهشتی، درک شب قدر و شهادت در راه خدا درخواست شده است.(۲)
دعای روزانه ماه رمضان
از امام صادق و امام کاظم(علیهما السلام) دعایی نقل شده که در ماه رمضان، در پی هر فریضه ای خوانده شود. در این دعا آمده است:
«اللَّهُمَّ ارْزُقْنِی حَجَّ بَیْتِکَ الْحَرَامِ فِی عَامِی هَذَا وَ فِی کُلِّ عَام مَا أَبْقَیْتَنِی فِی یُسْر مِنْکَ وَ عَافِیَة وَ سَعَةِ رِزْق وَ لا تُخْلِنِی مِنْ تِلْکَ الْمَوَاقِفِ الْکَرِیمَةِ وَ الْمَشَاهِدِ الشَّرِیفَةِ وَ زِیَارَةِ قَبْرِ نَبِیِّکَ صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ فِی جَمِیعِ حَوَائِجِ الدُّنْیَا وَ الآْخِرَةِ فَکُنْ لِی».
«خداوندا! امسال و هر سال، تا وقتی مرا زنده میداری، حجّ خانه خودت را روزی ام کن؛
۱. همان ص۱۴۴؛ محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ج۹۶، ص۳۱۱
۲. اقبال الاعمال، ج۱، ص۱۴۳
آنهم در آسانی و تندرستی و وسعت روزی از سوی خودت. و جایم را در آن جایگاههای ارزشمند و حرمهای شریف خالی مگذار و از زیارت قبر پیامبرت محرومم مکن و در همه نیازهای دنیا و آخرت، پس برای من باش.»
در بخش دیگری از این دعا درخواست شده که یکی از مقدّرات حتمی در شب قدر را «حج خانه خودش» قرار دهد و در زمره حجاجی به شمار آورد که حجشان پذیرفته، از تلاششان قدردانی گردیده، گناهانشان آمرزیده و بر خطاهایشان قلم عفو کشیده شده است.
متن دعا چنین است:
«اللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُکَ فِیمَا تَقْضِی وَ تُقَدِّرُ مِنَ الاَْمْرِ الْمَحْتُومِ فِی لَیْلَةِ الْقَدْرِ مِنَ الْقَضَاءِ الَّذِی لا یُرَدُّ وَ لا یُبَدَّلُ أَنْ تَکْتُبَنِی مِنْ حُجَّاجِ بَیْتِکَ الْحَرَامِ الْمَبْرُورِ حَجُّهُمْ الْمَشْکُورِ سَعْیُهُمْ الْمَغْفُورِ ذُنُوبُهُمْ الْمُکَفَّرِ عَنْهُمْ سَیِّئَاتُهُمْ».(۱)
همان طور که پیشتر اشاره شد، در این دعا، که همه در روز ماه رمضان پنج مرتبه، بعد از هر نماز واجب خوانده میشود، در کنار همه خواسته ها، «حج و زیارت خانه خدا» به عنوان امر حتمی، که تغییرپذیر نباشد، از خداوند سبحان در خواست شده است، هرچند عمر طولانی در اطاعت خدا، وسعت روزی و ادای امانت و دَیْن نیز از دیگر خواستهها در این دعای شریف است.
دعای سحرگاهان
از دعاهای بسیار مهم و نورانی در ماه مبارک رمضان، دعای ابو حمزه ثُمالی، از امام سجاد(علیه السلام) است که در سحرگاهان خوانده میشود. در این دعای شریف، سه مرتبه زیارت کعبه از خداوند درخواست شده. چند بخش این دعا چنین است:
«اَللَّهُمَّ اشْغَلْنَا بِذِکْرِکَ… وَ ارْزُقْنَا حَجَّ بَیْتِکَ وَ زِیَارَةَ قَبْرِ نَبِیِّکَ صَلَوَاتُکَ وَ رَحْمَتُکَ وَ مَغْفِرَتُکَ وَ رِضْوَانُکَ عَلَیْهِ وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ إِنَّکَ قَرِیبٌ مُجِیبٌ…»
«وَ ارْزُقْنِی حَجَّ بَیْتِکَ الْحَرَامِ فِی عَامِنَا هَذَا وَ فِی کُلِّ عَام وَ زِیَارَةَ قَبْرِ نَبِیِّکَ وَ الاَْئِمَّةِ عَلَیْهِمُ السَّلامُ وَ لا تُخْلِنِی یَا رَبِّ مِنْ تِلْکَ الْمَشَاهِدِ الشَّرِیفَةِ وَ الْمَوَاقِفِ الْکَرِیمَةِ».
۱. همان، ص۷۹
«وَ ارْزُقْنِی حَجَّ بَیْتِکَ الْحَرَامِ فِی عَامِنَا] عَامِی[هَذَا وَ فِی کُلِّ عَام وَ ارْزُقْنِی رِزْقاً وَاسِعاً مِنْ فَضْلِکَ الْوَاسِعِ».(۱)
از این که در یک دعا، از میان همه خواستههای دنیوی و اخروی امام سجاد(علیه السلام)، زیارت خانه خدا و زیارت حرم نبوی سه مرتبه تکرار شده، نشان از اهمیت این فریضه و علاقه وافر آن حضرت به حج و زیارت حرم حضرت رسول(صلی الله علیه وآله) است.
دعاهای شب قدردعاهای متعددی در شب قدر وارد شده و در میان خواستههای این شب، که شب تقدیر انسانها است، حج خانه خدا برجسته است.
خداوندا! امسال و هر سال، تا وقتی مرا زنده میداری، حجّ خانه خودت را روزی ام کن؛ آنهم در آسانی و تندرستی و وسعت روزی از سوی خودت. و جایم را در آن جایگاههای ارزشمند و حرمهای شریف خالی مگذار و از زیارت قبر پیامبرت محرومم مکن
امام جعفر صادق(علیه السلام) در وصیت به فرزندش، بهره گیری از ماه مبارک رمضان و شب قدر را گوشزد میکند و یادآور میشود که در این ماه و در شب قدر روزی انسان تقسیم میشود، زمان مرگ انسان معین میگردد و کاروانهای حج که به سوی خدا سفر میکنند، مقرّر میشوند.
در روایتی دیگر از امام صادق(علیه السلام) در این باره نقل شده که مقدّرات شب قدر غیر قابل تغییراست، اگر کسی به عنوان زائر بیت الله الحرام معین گردد، لاجرم به این سفر خواهد رفت حتی اگر فقیر و بیمار باشد و اگر کسی به عنوان مسافر حق مقدر نشد، توان انجام حج را نخواهد داشت حتی اگر تندرست و ثروتمند باشد.
«… یُکْتَبُ فِیهَا وَفْدُ مَکَّةَ، فَمَنْ کَانَ فِی تِلْکَ السَّنَةِ مَکْتُوباً لَمْ یَسْتَطِعْ أَنْ یَحْبِسَ وَ إِنْ کَانَ فَقِیراً مَرِیضاً وَ مَنْ لَمْ یَکُنْ فِیهَا مَکْتُوباً لَمْ یَسْتَطِعْ أَنْ یَحُجَّ وَ إِنْ کَانَ غَنِیّاً صَحِیحاً».(۲)
احادیثی هم که در تفسیر آیه شریفه} فِیهَا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْر حَکِیم{(۳) نقل شده، آن شب
۱. همان، ص۱۵۷
۲. همان، ص۳۴۱؛ بحار الانوار، ج۹۸، ص۱۴۲
۳. دخان: ۴
مبارک را که قرآن در آن نازل گردیده و امور مقدّر میشود، شب قدر معرفی کرده که کاروانهای حج در آن مشخص میشود.(۱)
دعای روز عید فطر
غیر از دعاهای شبها و روزهای ماه مبارک رمضان که زیارت خانه خدا در آنها درخواست شده دعای روز عید فطر است. در دعای این روز، که پس از نماز عید خوانده میشود، بار دیگر حجّ خانه خدا آرزو شده است. امام صادق(علیه السلام) از امیرمؤمنان، علی(علیه السلام) نقل کرده که آن حضرت، دعایی را که بعد از نماز عید فطر خوانده میشود، مطرح کرد. در بخشی از این دعا آمده است:
«…أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد وَ أَنْ تَقْبَلَ مِنِّی شَهْرَ رَمَضَانَ وَ تَکْتُبَنِی فِی الْوَافِدِینَ إِلَی بَیْتِکَ الْحَرَامِ…».(۲)
در این دعا که در حال سجده خوانده میشود، پس از صلوات برمحمد و آل محمد، چند خواسته آمده، که نخستین آنها پذیرش ماه رمضان و اعمال و عبادات این ماه، سپس میهمان کردن در خانه خدا، بخشش گناهان و مشمول رحمت خدا قرار دادن است.
یکی از درخواستهای حتمی در اوقات و لحظات ماه مبارک رمضان، توفیق زیارت خانه خداست؛ خواسته ای که در کنار خواستههای دیگر، تکرار شده است.
مروری دوباره بر دعاهایی که در آنها حجّ خانه خدا از خداوند سبحان درخواست شده، نشان میدهد که یکی از درخواستهای حتمی در اوقات و لحظات ماه مبارک رمضان، توفیق زیارت خانه خداست؛ خواسته ای که در کنار خواستههای دیگر، تکرار شده است.
شاید یکی از حکمتهای آن، این نکته باشد که چون ترک گناه و تقوای الهی برترین اعمال در ماه رمضان است؛ چنانچه پیامبر خدا(صلی الله علیه وآله) در خطبه معروف شعبانیه فرمود: «أَفْضَلُ الاَْعْمَالِ فِی هَذَا الشَّهْرِ الْوَرَعُ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ».(۳)
روشن است که آمرزش گناهان، بزرگترین آرزوی بندگان خدا میباشد و بهترین فرصت
۱. بحار الأنوار، ج۹۷، ص۹ و ۲۳؛ شیخ صدوق، الهدایه، ص۱۹۸
۲. اقبال الاعمال، ج۱، ص۴۶۱؛ بحار الانوار ج۹۱، ص۱۲۰
۳. همان، ج۹۶، ص۳۵۶
برای برآورده شدن این آرزو، شبهای قدر است. در روایات ما نقل شده که اگر انسان در شب قدر آمرزیده نشد، پس از آن آمرزیده نمیشود، مگر آن که در روز عرفه در سرزمین عرفات حضور یابد و مشمول رحمت و مغفرت الهی شود.
طبيعي است چون انسان براي رسيدن به اين خواسته بهترين فرصتها را انتظار ميكشد، در خواست حجّ خانه خدا و قهراً حضور در عرفات در روز عرفه، معنا و مفهوم خود را پيدا ميكند تا اگر احياناً در شب قدر آمرزيده نشد، بتواند از فرصت نهايي روز عرفه نيز استفاده كند، هرچند سفر خانه خدا حكمتهاي فراوان فردي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي دارد كه هركدام به تنهايي كافي است كه هر مسلماني آرزوي آن را داشته باشد و در مظانّ اجابت دعا از خداوند سبحان طلب نمايد.