از ماشینهای دودی تا BRT
مروری بر حملونقل عمومی، به بهانه سالروز آغاز به کار «اولین خط شرکت واحد اتوبوسرانی»
حدود ۹۲ سال از زمان آغاز به كار اولين خط حملونقل عمومي در تهران كه با واگنهاي اسبي مسافران را جابهجا ميكردند، ميگذرد. از آن زمان تاكنون، تحولات بسياري در حوزه حملونقل عمومي اين شهر رخ داده است كه تاسيس شركت واحد اتوبوسراني تهران و حومه و ايجاد نخستين خط اتوبوسراني اين شركت نقطه عطفي در مسير اين تحولات به شمار ميرود.
در سال ۱۲۹۸ هجری شمسی، نخستین وسیله نقلیه عمومی در تهران که همان واگنهای اسبی بود، در پایتخت آغاز به کار کرد. بلژیکیها بعد از ایجاد راهآهن حضرت عبدالعظیم(ماشین دودی شهری) نسبت به تاسیس آن اقدام کردند. بنابراین در خیابانهای ری، لالهزار، ناصریه(ناصرخسروی فعلی)، سپه(خیابان امام خمینی) و شاهپور(وحدت اسلامی) ریل نصب کردند و مسافران با واگنهای اسبی از طریق این ریلها جابهجا میشدند.
کرایه واگن اسبیها پنج شاهی بود و از ساعت شش صبح تا ۹ شب کار میکردند. این سرویسها تا سال ۱۳۰۳ فعال بود، اما با اختلافنظری که بین شهرداری تهران و مدیر بلژیکی واگن به وجود آمد، شرکت کار خود را متوقف کرد و مسئولان آن به کشور متبوع خود بازگشتند. چندی بعد دانمارکیها با استفاده از اتوبوسهای بنزینی بزرگ چند خط اتوبوسرانی در تهران و شمیران دایر کردند، ولی بعد به علت درآمد اندک و سودده نبودن، آن را منحل کردند.
درسال ۱۳۰۵، تعدادی اتوبوس مدل زایس از شوروی خریداری و با ورود آنها، هشت خط اتوبوسرانی خصوصی در تهران دایر شد که مقررات و ایستگاه مشخصی نداشت. به گونهای که هر جا مسافر بود، اتوبوس توقف میکرد و مسافر هم هر کجا که درخواست میکرد، میتوانست پیاده شود. تا قبل از تاسیس شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه، ۳۸ خط اتوبوس در تهران فعال بود. سنندجی مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه در تشریح تاریخچه تاسیس این شرکت گفت: «در سال ۱۳۳۱ قانون تاسیس شرکتهای اتوبوسرانی عمومی در مجلس وقت تصویب شد و در بهمن ماه سال ۱۳۳۴ نیز، آییننامه تشکیل شرکتهای اتوبوسرانی در ۱۰
ماده به تصویب هیات وزیران رسید.»
او افزود: «در نهایت نخستین شرکت سهامی اتوبوسرانی عمومی کشور با ادغام شرکتهای اتوبوسرانی خصوصی در شهر تهران و با نام «شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه» در فروردین ۱۳۳۴، به شماره ۵۱۳۷ به ثبت رسید و محل قانونی آن در شهرداری وقت تعیین شد. به گونهای که ۵۱ درصد سهام شرکت واحد به اداره این شرکت واگذار و مابق سهام نیز، به سهامداران بخش خصوصی سابق و چهار نفر از سوی شهرداری تهران واگذار شد.»
به گفته او نخستین خط اتوبوسرانی شرکت واحد تهران، در ۱۴ تیرماه ۱۳۳۵ آغاز به کار کرد. مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی تهران و حومه با اشاره به شرایط امروز کلانشهر تهران و جمعیت بیش از هشت میلیون نفر، یادآور شد: «تهران امروز به عنوان اصلیترین مرکز، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی کشور، بزرگترین شهر کشور به لحاظ جمعیت است که این موضوعات اهمیت تسهیل حملونقل عمومی برای شهروندان را دوچندان میکند.»
سنندجی با بیان اینکه خطوط اتوبوسرانی در تهران، با ۳۸ خط به طول ۳۰ کیلومتر و ۱۲۶ دستگاه اتوبوس آغاز به کار کرد، افزود: «شرکت واحد در حال حاضر با بیش از ۳۰۰ خط شامل خطوط عادی، بیآرتی، کرایه نقدی، شبانه با بیش از شش هزار دستگاه اتوبوس به شهروندان خدمترسانی میکند.» مدیرعامل شرکت واحد اتوبوسرانی شهر تهران یادآور شد: «در حال حاضر ناوگان شرکت واحد اتوبوسرانی تهران، روزانه چهارمیلیون و ۲۰۰ هزار مسافر را در سطح شهر جابهجا میکند.» او در ادامه صحبتهای خود جایگزینی بلیت الکترونیک به جای بلیت کاغذی را از دیگر تحولات اتوبوسرانی تهران برشمرد.
به اعتقاد سنندجی راهاندازی خطوط اتوبوسرانی تندرو(بیآرتی) از تابستان سال ۸۷ نیز تاثیر زیادی در حملونقل شهری برجای گذاشت؛ به نحوی که این خطوط توانسته در این مدت سهمی در حدود ۲میلیون نفر را در حملونقل عمومی شهر به خود اختصاص دهد و حکم شریان حیاتی اتوبوسرانی در تهران را دارد. پیمان سنندجی در ادامه با اشاره به استقبال شهروندان از خط ۱۰ بیآرتی طی چند روز گذشته که از آن بهرهبرداری آزمایشی شده است، گفت: «در آینده نزدیک، این خط به بهرهبرداری رسمی خواهد رسید و پیشبینی میشود روزانه حدود ۹۰ هزار نفر در حد فاصل میدان آزادی تا خیابان سیمونبولیوار را با
اتوبوسهای تندرو خط ۱۰ طی کنند.»
او با اشاره به اینکه سرفاصله حرکت اتوبوسها در این خط یک دقیقه است، افزود: «با ورود تدریجی اتوبوسهای دوکابین خارجی به ناوگان، در خط ۱۰ سامانه اتوبوسهای تندرو ۵۰ دستگاه اتوبوس دوکابین بهکارگیری خواهد شد تا قادر باشیم با آغاز سال تحصیلی جدید و افزایش سفرها جوابگوی افزایش تعداد مسافران در این خط باشیم.» حسن چشمهقصابان که یکی از پیشکوست خط اتوبوسرانی تهران است که از سال ۵۸ یعنی حدود یکسال پس از پیروزی انقلاب فعالیت خود را در شرکت اتوبوسرانی آغاز و حدود سی سال در این حوزه خدمت کردهاست.
او با اشاره به امکانات آن زمان گفت: «در آن موقع که اوایل انقلاب بود شور و حال انقلابی بین مردم ساری و جاری بود و من به عنوان مامور کنترل خط در میدان عشرتآباد(میدان سپاه فعلی) استخدام شدم در آن زمان جایگاههای اتوبوس مرتب و منظم نبود و وسایل سرمایشی و گرمایشی و حتی تهویه هوا نیز نداشتیم. همچنین اتوبوسهایی که در خطوط تردد میکردند قدیمی و مستهلک بودند.»
چشمهقصابان با بيان اينكه كرايه اتوبوس در آن زمان پنج ريال بود افزود: من به عنوان مامور كنترل كننده خط در شركت اتوبوسراني خدمت ميكردم و به علت نبود جايگاه مناسب در سرما و گرما با مشكلات زيادي مواجه بوديم در حالي كه هماكنون جايگاههاي اتوبوسها علاوه بر اينكه كلاس بالايي دارند مجهز به امكانات نيز هستند.