شبِ تقدیرِ ارزاق، عمرها و نزول فرشتگان
از مجموعه روایات راجع به شب قدراین به دست میآید که شبهای قدر، شبهایی هستند که در آن ارزاق و عمرها و سایر امورِ خیر و شرّ سال آینده تقدیر میشود. شبی است که در هر سال، قرآن بر قلب مقدّس ولیاللهالأعظم نازل میشود. شبی است که عبادت در آن، بهتر از عبادت هزار ماه است.
عواملي هستند كه در سه رابطه بر روي دعا اثر ميگذارند؛ اوّل تشديد مقتضي، دوم به فعليت رساندن مقتضي، سوم تسريع در اجابت. اموري كه در اين سه رابطه بر روي دعا اثر ميگذارد، يك بخش از آنها "اعمال " هستند، يك دسته "زمانها " هستند و يك دسته هم "حالات " هستند.
سائل ماه مبارک، محروم نمیشود
یکی از زمانهایی که در این سه رابطه بر روی دعا اثر میگذارد، ماه مبارک رمضان است. یعنی این ماه و این زمان، روی اجابت دعا اثر میگذارد. ما در روایات بسیار این معنا را داریم که این زمان بر دعا مؤثّر است. مثلاً در روایتی از پیغمبر اکرم(صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم) آمده است که حضرت فرمودند: " ذِکْرُ اللهِ فِی رَمَضَانَ مَغْفُورٌ لَهُ وَ سَائِلُ اللهِ فِیهِ لَایَخِیبُ ".[۲] بهیادآورنده خدا در این ماه آمرزیده است و سؤال کننده در این ماه، محروم نمیشود.
خداوند هر شب سه مرتبه صدا میزند…
در یک روایت دیگر آمده است که پیغمبر اکرم(صلّیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرمودند: " یقُولُ اللهُ تَبارَکَ وَ تَعالَی فِی کُلِّ لَیلَهٍ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ ثَلاثَ مَرَّاتٍ، هَلْ مِنْ سَائِلٍ فَأعْطِیهُ سُؤْلهُ هَلْ مِنْ تَائِبٍ فَأتُوبَ عَلَیهِ هَلْ مِنْ مُسْتَغْفِرٍ فَأغْفِرَ لَهُ ".[۳] خداوند در هر شب از ماه مبارک رمضان سه مرتبه این جملات را میفرماید: آیا درخواست کنندهای هست، تا من درخواستش را به او عطا کنم؟ آیا کسی هست که توبه کند، تا من توبه او را بپذیرم؟ آیا کسی هست که از من طلب آمرزش کند، تا من او را بیامرزم؟
دربهای آسمان باز است…
ما در روایات متعدد داریم که از ناحیه خداوند تمام دربهای عِلوی و سماوی باز است و حتی در روایتی چنین آمده است که در این ماه خداوند، دربانی برای خودش قرار نداده است. همه دربها باز است و دربانی ندارد. " أتَاکُمْ رَمَضانُ شَهْرٌ مُبارَکٌ، فَرَضَ اللهُ عَلیکُمْ صِیامَهُ تُفْتَحُ فِیهِ أبْوَابَ السَّمَاءِ ".[۴] ماه رمضان به سوی شما آمده است و ماهی پر برکت است که خداوند روزه آن را بر شما واجب گردانیده و درب های آسمان در آن باز شده است.
اگر خدا توفیقی عنایت کند و حیاتی باقی باشد، من متناسب با سه شب قدر مطالبی را آماده کردهام که هر شب یک مطلب را در ربط با دعا مطرح میکنم. من مجموعهای از آیات و روایاتی که مرتبط با بحثاست را به طور فهرستوار عرض می کنم.
شبِ تقدیرِ ارزاق، عمرها و نزول فرشتگان
ماه مبارک رمضان ماهی است که خودش بر روی دعای عبد اثر میگذارد و در این ماه هم، شبهای قدر وجود دارد که در آنها بهطور خاص و ویژه این تاثیرگذاری تشدید میشود. به این معنا که اثر گذاری آنها بر روی دعا خیلی زیاد است؛ به نحوی که هیچیک از زمانهای سال، این اثر را بر روی " اجابت دعا " ندارد.[۵]
از مجموعه روایات راجع به شب قدر که من به آنها مراجعه کردهام، این به دست میآید که شبهای قدر، شبهایی هستند که در آن ارزاق و عمرها و سایر امورِ خیر و شرّ سال آینده تقدیر میشود. شبی است که در هر سال، قرآن بر قلب مقدّس ولیاللهالأعظم نازل میشود. شبی است که عبادت در آن، بهتر از عبادت هزار ماه است.[۶] شبی است که فرشتگان نازل شده و پراکنده میشوند؛ به مجالس مؤمنین میروند که امیدواریم إنشاءالله این مجلس ما هم محفوف به این فرشتگان باشد و بر آنها سلام میکنند؛ یعنی به آنها و دعاهایشان تا طلوع فجر ایمنی میبخشند.
شبِ سجده، نماز، تسبیح، تلاوت قرآن و دعا
شبی است که دربهای آسمانها در آن شب باز است و بر روی هیچکس بسته نیست که من هم روایات آن را خواندهام. شبی است که هر سجده در آن، اثرش این است که درختی در بهشت برای سجده کننده غَرس میشود. شبی است که هر رکعت نماز در آن شب، موجب میشود خانهای در بهشت از یاقوت و زبرجد و لُؤلُؤ برای آن شخصی که نماز خوانده است، تهیه شود. به ازای هر آیهای که تلاوت میشود، تاجی از تاجهای بهشتی به قاری آن داده میشود. شبی است که هر تسبیح برای گویندهاش پرنده و طائری در بهشت میشود. شبی است که هر چه در آن برای سال آینده تقدیر شود، تبدیل نمیشود مگر به مشیت حق تعالی. شبی است که دعای
احدی در آن شب رد نمیشود.[۷]
دعا برای تمامِ سال آینده
آنچه که مورد نظر همه ما است، که برای آن میآییم و در این مجلس شرکت میکنیم، این است که ما دلنگران سال آیندهمان هستیم و در این لیالی قدر، میخواهیم از خدا تقاضا کنیم که سال آیندهمان، چه از نظر معنوی چه از نظر مادی، از هر دو جهت برای ما سال خوبی باشد. فکر میکنم همه برای رفع گرفتاریهای معنوی و مادّیمان، اینجا آمدهایم. بعید میدانم که " غیرگرفتار " در این جلسات حضور داشته باشد. همین گرفتاریهای ما است که موجب میشود ما به این مجالس رو بیاوریم و از این فرصتها استفاده کنیم.
شبِ تقدیر امورِ سال آینده
من سالهای گذشته مطلبی را تذکر میدادم و امسال هم این را عرض میکنم که بر اساس روایات، هر سه شب نوزدهم، بیست و یکم و بیست و سوم، از لیالی قدر است. به حسب روایات، شب نوزدهم شبی است که در آن امور سال آینده تقدیر میشود که تقدیر یعنی اندازهگیری کردن؛ به این معنا که در این شب برای هر موجودی، از جمله انسانها، تمام امورشان بررسی میشود. درباره شب بیست و یکم در روایات دو تعبیر آمده است؛ امام صادق(علیهالسلام) فرمودند: " فِی لَیْلَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ التَّقْدِیرُ "؛ یعنی در شب نوزدهم ماه مبارک، همه امور تقدیر میشود. " وَ فِی لَیْلَةِ إِحْدَى وَ
عِشْرِینَ الْقَضَاءُ ".[۸] و شب بیست و یکم ترسیم میشود. در بعضی از روایات " الإبرام " آمده است؛ یعنی در این شب تقدیرها ثبت و ضبط میشود. فرشتگان و کارگزاران عالم در شب نوزدهم همه امور را بررسی میکنند و در شب بیست و یکم ثبت و ضبط میکنند و همه تقدیراتِ ثبت شده، در شب بیست و سوم امضا میشود. تعبیر بعضی از روایات نسبت به شب بیست و سوم " الإمضاء " است، یعنی این امور تقدیر شده، توشیح میشود و به امضاء ولیاللهالأعظم میرسد.
دعا، مدعوّ و داعی
امشب مثل شبهای گذشته، بحثمن در مورد دعا است؛ من در نظر داشتم که در این سه شب یک بحثمنُسجم، راجع به دعا داشته باشم. همانطور که گفته بودم، دعا صدا زدن است و وقتی که عبد ربّش را صدا میزند، از او یک درخواست و تقاضایی دارد. لذا در اینجا ما میبینیم که سه چیز وجود دارد؛ یکی " داعی " است؛ یعنی کسی که دعا میکند. دوم " دعا " است؛ یعنی همان چیزی که عبد تقاضا میکند. سوم " مدعوّ " است که همان خداوند است. در هر دعا و درخواستی همینطور است که درخواستکنندهای هست و درخواستی و درخواستشوندهای.
بررسی سابقه، پیش از درخواست
در این جلسه من می خواهم راجع به داعی صحبت کنم؛ یعنی در مورد خودمان که آمده ایم و می خواهیم دعا کنیم. در اینجا با توجه به این روایاتی که میفرمایند شب نوزدهم شب بررسی است، ما هم باید وضعیت خودمان را بررسی کنیم. من یک مثال ساده بزنم تا مطلب روشن شود. فرض کنید کسی که می خواهد از دیگری تقاضایی کند؛ تقاضا شونده در ابتدای کار، پیش از آنکه حاجت او را برآورد چه کار می کند؟ اوّل سوابق درخواستکننده را بررسی کرده و امور درخواستکننده را خوب مطالعه می کنند که او چه سوابقی داشته است. در امور استخدامی، این مطلب خیلی روشن است که پیش از استخدام، اوّل به سوابق فرد رسیدگی می کنند.
لذا آدم پیش از آنکه درخواستی کند، باید بداند که وضعیّت او بررسی می شود. سوابق بنده و شما را پیش می کشند و امشب همه اش را بررسی می کنند.
چه رابطه ای با او داشته ای که الآن درخواست داری؟
از شما سؤال می کنم؛ آیا ما خودمان می توانیم بررسی کنیم که سال گذشته چه کار کرده - ایم؟ هرکسی از شما، خودش پیشِ خودش، منصفانه بگوید که سال گذشته چه کار کرده است؟ در ربط با آنکه می خواهی از او تقاضا کنی، نه در ربط با دیگران، چه کار کرده ای که الآن از او چیزی می خواهی؟ در گذشته رابطه ات با آن کسی که میخواهی از او تقاضا کنی، چه رابطه ای بوده است؟ آیا می توانید جواب بدهید؟ آیا جوابی دارید؟ بعید می دانم یک نفر باشد که بگوید من می توانم بگویم سال گذشته در ربط با خدا چه کرده ام.
او از هیچ چیز غافل نبوده است!
این را هم بدان که طرف مقابلت که امور تو را بررسی می کند کیست. او همانی است که " وَ لا یُغادِرُ صَغیرَةً وَ لا کَبیرَةً إِلاَّ أَحْصاها ".[۹] هیچ کوچک و بزرگی نیست، مگر آن که به آن رسیدگی می کند و به شمارش میآورد. من و تو آن قدر خطا کرده ایم که چه بسا فراموش کرده و غفلت کرده باشیم؛ امّا خدا غفلت نکرده است. در آنجا غفلت راه ندارد. همه چیز نزد او ثبت و ضبط است. امشب، ما با این وضع روبهرو هستیم. اوّل باید خودمان را و وضعمان را بررسی کنیم، بعد دعا کنیم.
امّا من می گویم " من که رو ندارم کلمه ای بگویم "؛ تعارف هم نداریم! من می خواهم خیلی ساده و خودمانی صحبت کنم. الآن من چه کار کنم؟ من با سوابقی که در گذشته داشته ام، رو ندارم چیزی از او بخواهم یا تقاضایی کنم. من که زبانم بسته می شود و هیچ چیزی نمی توانم بگویم. ما باید بنشینیم و فکر کنیم که چه باید بکنیم.
خودش گفته اگر بیایی، تو را رد نمی کنم!
حالا ما که رو نداریم، پس چرا اینجا آمده ایم و جمع شده ایم؟ بحثدر این است که چه چیز می تواند زبان ما را به دعا باز کند؟ من به دو عامل اشاره می کنم. یکی عاملِ " زمان " است. یعنی وقتی من می نشینم و با خودم فکر می کنم که من امشب با چه رویی درِ خانه خدا بروم، می بینم خودِ او به من گفته است که اگر در این موقعیت بیایی تو را رد نمی کنم. دلیل را از خودش می گیرم. خودِ خدا گفته است که اگر در این موقعیت بیایی، من تو را رد نمی کنم. در روایات آمده بود که در ماه رمضان و لیالی قدر، خدا کسی را رد نمی کند. من چند روایت را نسبت به همین معنا خواندم. صحبت در این است که چون خودش گفته است بیا، من هم
آمده ام.
حال داعی؛ زاری، بیچارگی و سرافکندگی
حالا بحثاینجا است که اکنون که من به خاطر گفته او آمده ام، با چه حالتی بیایم؟ زمان، اثر خودش را در دعا کردن و درخواست من گذاشت، امّا من چه حالتی باید داشته باشم؟ عامل دیگر " حالتِ داعی " است، یعنی حالت کسی که می خواهد از خدا درخواست کند. من جملاتی را از ائمه اطهار(علیهمالسلام) نقل می کنم و بعد هم یک آیه از قرآن را می - خوانم. روایت از امام صادق(صلواتاللهعلیه) است که حضرت فرمود: " اللَّهُمَّ إنِّی أسْأَلُکَ مَسْأَلَةَ الْمِسْکِینِ الْمُسْتَکِینِ ".[۱۰] حضرت در همان اوّل دعایش عرضه می دارد: خدایا من از تو مانند یک فقیرِ بیچاره درخواست می کنم. من از خدا درخواست می کنم
امّا می دانی با چه حالتی؟ با حالت کسی که زمین گیر شده است. إستکانه به معنای زمین گیری است. خدایا زمین گیر شدهام، درماندهام، دیگر راه به جایی ندارم، من با این حال آمدهام. دیگر هیچ پناه و پناهگاهی جز تو ندارم که مشکلاتم را حل کند.
سرِ دلت پائین باشد!
امّا آیه شریفه قرآن چه میگوید؟ میفرماید: " أُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَة ".[۱۱] پروردگارت را بخوان، دعا کن، امّا با چه حالتی؟ با حالت تضرّع و زاری؛ بعد هم دارد " خُفیَةً " یعنی نهانی. خدا بهتر آگاه است که در دلِ تو چه حالتی است. آیا سرِ دل تو رو به پائین است یا نه؟ شرمنده هستی یا نه؟ آن خواری و خاکساری در قلب تو هست یا نه؟ علی(علیهالسلام) فرمود: " نِعمَ عونُ الدُّعاءِ الخُشُوعِ ".[۱۲] حالت خشوع برای دعا، نیکو یاوری است.
هرچه کردی نشد؟! حالا بیا!
امشب باید با این حالت به درِ خانه خدا برویم؛ یعنی باید سربهزیر باشیم. در این لیالی قدر ما باید با این حالت پیش خدا برویم. خدایا ما درمانده ایم؛ سال گذشته به هر وسیله ای که به ذهنمان می رسید برای رفع مشکلاتمان متوسل شدیم، امّا نتوانستیم؛ هر چه تدبیر کردیم کاری از پیش نبردیم؛ حالا جمع شده ایم و به سراغ تو آمدیم که کلید گشایش تمام گرفتاری ها به دست قدرت تو است. خدا به ما وعده کرده است که بیا، من جوابت را می - دهم. در آن روایت بود که خدا امشب می گوید: " هَل مِن سائلٍِ "؛ آیا کسی هست که از من بخواهد، تا من به او بدهم؟ خودش اجازه داده است که بیاییم و با خواری و خاکساری از او
درخواست کنیم. بد کرده ای؟ بیا و توبه کن! " هَل مِن تائبٍ فأتوبَ عَلیه "؛ من توبه ات را قبول می کنم. " هَل مِن مُستغفِر "؛ آیا کسی هست که بیاید از من پوزش بطلبد تا من او را بیامرزم؟
با " شفیع و وسیله " بیا!
بله، یک عامل دیگر هم ما داریم و در این شُبهه ای نیست و آن عامل، این است که خودِ خدا گفته است حالا که سابقه ات خراب است و رویَت نمی شود پیش من بیایی، حالا که شرمنده هستی، بیا یک کاری کن؛ " وَ ابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسیلَةَ ".[۱۳] آن کسی که پیش من آبرو دارد را همراه خودت بیاور. ما هم همین طور هستیم که اگر یک کاری داشته باشیم و به کسی که از او درخواست داریم بد کرده باشیم و رو نداشته باشیم که پیش او برویم، پیش یک آبرو مند می رویم و می گوییم تو بیا و دست ما را بگیر تا نزد او برویم! بیا و این مشکل ما را تو حل کن! بهترین وسیله برای پیش خدا رفتن، علی(علیهالسلام) است.
پی نوشت ها
…
[۱]. بحارالأنوار ۹۱ ۹۶
[۲]. کنز العماال ۸ ۴۶۴
[۳]. بحارالانوار ۹۳ ۳۳۷
[۴]. جامع الاصول ۹ ۲۵۸
[۵]. و البته اثر این شبها، تنها بر روی دعا نیست.
[۶]. توجه داشته باشید که اینها همه برگرفته از آیات و روایات ما است.
[۷]. البته چند استثنا هم دارد؛ کسی که عاقّ والدین است، قاطع رحم است، شارب خمر است یا عداوت و کینه مؤمنی را در دل دارد، دعایش مستجاب نمیشود.
[۸]. وسائل الشیعه ۱۰ ۳۵۷
[۹]. سوره کهف، آیه ۴۹
[۱۰]. بحار الأنوار ۸۷ ۸۷
[۱۱]. سوره اعراف، آیه ۵۵
[۱۲]. غررالحکم ۱۹۳
[۱۳]. سوره مائده، آیه ۳۵
منبع : پايگاه اطلاع رساني آيت الله مجتبي تهراني