زندگی ساده‌اندیشانه در شبکه‌های اجتماعی
در زندگی همه ما این «نه‌ها» و مخالفت با نه‌ها وجود داشته است و دارد. اینک نیز هنگامی که مادر به نوجوان نهیب می‌زند که «این قدر با تبلت و گوشی ور نرو؛» ممکن است پدر بگوید «بچه را محدود نکن، غربی‌ها بچه‌هاشان را آزاد می‌گذارند که از میان شان، استیوجابز بیرون می‌آید!»
به گزارشافکارخبر،هنگامی که پدر گفت «به دوشاخه برق دست نزن» دوشاخه پنکه از دستم پرت شد؛ ولی هنگامی که مادر گفت «بچه را نترسان؛ ادیسون را هم چندبار برق گرفت تا توانست لامپ اختراع کند!» دلیر شدم و دوباره دوشاخه را برداشتم و به پریز زدم تا کمی خنک شوم!
در زندگی همه ما این «نه‌ها» و مخالفت با نه‌ها وجود داشته است و دارد. اینک نیز هنگامی که مادر به نوجوان نهیب می‌زند که «این قدر با تبلت و گوشی ور نرو؛» ممکن است پدر بگوید «بچه را محدود نکن، غربی‌ها بچه‌هاشان را آزاد می‌گذارند که از میان شان، استیوجابز بیرون می‌آید!»
به راستی قربانی‌کردن ۱۴ ساعت از زمان شبانه و روز در پای سیگورات اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، ما را به سوی نابغه‌شدن می‌برد؟
رازگویی از خود
محمدصادق افراسیابی، رفتارهای ما را دورشدن از نابغگی می‌داند: «ماهیت لایکی‌یافتن، افراد را از نخبگی دور می‌کند.»
او معتقد است: لایکی‌شدن یعنی پاداش خیلی کوچک، پاداشهای زیاد ولی بسیار کوچک؛ و این یعنی افراد از نخبه‌پروری فاصله می‌گیرند.
این مدرس دانشگاه می‌افزاید: یکی از تاثیرها و کارکردهای شبکه‌های اجتماعی، خودافشاگری است، یعنی انسان‌ها، اطلاعات شخصی خودشان را بر روی شبکه‌های اجتماعی به اشتراک می‌گذارند، حال آن که فرصت‌ها و تهدیدها در شبکه‌های اجتماعی از هم جدا نیستند. بر پایه پژوهش‌های آمریکاییان، هرچه اساتید خودافشاگری بیشتری داشته باشند، اعتماد دانشجویان به آنان بیشتر می‌شود. ما ایرانیان که در گذشته بر پوشش حریم‌های خصوصی خود تاکید داشتیم، حالا در افشای آن پیشتازیم.
این کارشناس فضای مجازی باور دارد: از دیگر تاثیرات شبکه‌های اجتماعی، بر ادبیات شفاهی و نوشتاری است. مطالعات یک پژوهشگر ایرانی نشان میدهد که زینت کلام گذشته، یعنی ضربالمثلها و سخن‌های کوچه، کنار رفته است و جوانان امروز، با درهم‌ریزی نحو زبان با هم سخن می‌گویند.
افراسیابی با این سخن که افراد در شبکه‌های اجتماعی برای لایک‌شدن، می‌کوشند خود را آن‌گونه بنمایانند که دیگران می‌خواهند، نه آن‌گونه که خود هستند، می‌افزاید: این رفتار گونه‌ای تکدی‌گری مدرن و به مثابه «گدایی لایک» است. بدین‌گونه افراد از خودِ واقعی دور می‌شوند، که شاید به گستردگی روابط بینجامد، اما بسیار سطحی و بدلی و موجد دوستی‌های لایکی خواهد بود. اگر در این شبکه‌ها فردی بیاید و یک پست عمیق بگذارد، یا یک کار علمی نشان دهد، با بی‌استقبالی روبرو می‌شود؛ زیرا همه خوکرده به سطحی‌نگری و سطحی‌کاری هستند و به این اندازه خوشنودند. کارها هرچه سطحی‌تر باشد،
از آن پیشواز بیشتری می‌شود. مردم هیچ کشوری در جهان با کارهای عامه‌پسند، پیشرفت نکرده‌اند که ما در پیش گرفته‌ایم.
افراسیابی می‌گوید: زندگی بدلی در حال گسترش است، زیرا ما می‌خواهیم همه چیز را به صورت مجازی تجربه کنیم. دختران امروزی خیلی وقت‌ها بدلیجات را به طلای واقعی ترجیح می‌دهند؛ در حالی که درگذشته، زنان این‌گونه نبوده‌اند. اینک در شبکه‌های اجتماعی، شاهد عشق‌های مجازی هستیم و کم‌مانده است که زندگی زن و شوهرها هم مجازی شود! گوشی‌های تلفن همراه، جای زن و شوهر و دوستان واقعی را گرفته است؛ پیشتر، این گوشی‌ها، فقط برای سخن‌گفتن شفاهی با هم بود؛ ولی از زمانی که شبکه‌های اجتماعی در گوشی‌های همراه، در دسترس قرار گرفته، آسیب‌های اجتماعی و انسانی فزونی گرفته است.
همسرانی را می‌بینیم که به ظاهر در کنار هم هستند، اما هر یک سر در گریبان گوشی همراه خود دارند و به همسر خود بی‌اعتنایند.
تجسم آری؛ نزدیکی نه!
در نمایشنامه فاووستFaust(گوته)، قهرمان روحش را به اهریمن می‌فروشد، آیا اینک چنین رویدادی در حال رخ‌دادن در جهان «وب» است؟ آیا در نوردیدن مرزهای فناوری و رفتن تا بی‌نهایت آن، لازمه‌اش فروختن روح خود به اینترنت و پایگاههای اجتماعی است؟
مریم حق‌جو، کارشناس انفورماتیک در باره این حضور چشمگیر می‌گوید: یکی از سبب‌های حضور کاربران ایرانی در پایگاههای اجتماعی و کوشش برای ارتباط‌گرفتن با آدم‌های آن‌سوی آب، شاید این است که ۸۰ درصد آنان از زندگی در این‌جا خوشنود نیستند. به سبب واپس‌ماندگی در تولید فناوری، ابزارهای مدرنیته را یکی پس از دیگری وارد می‌کنیم، ولی فرهنگ استفاده از آن‌ها را نه! اگر هم فرهنگش وارد شود، ناهمخوانی‌هایی با فرهنگ بومی خواهد داشت و کارکردهایش مورد پسند همگان نخواهد بود. بنابراین شگفت نیست اگر نزد ما شیوه استفاده از شبکه‌های اجتماعی(موبایلی) کژتابانه باشد. در گذشته،
تلویزیون سبب گسستِ روابط خانوادگی و فامیلی شده بود و اینک گجت‌ها ادامه‌گرِ راه تلویزیون شده است، تا جایی که بسیاری زن و شوهرها با فرزند خود زیر یک سقف‌اند، اما جدا از هم! به هر رو آنچه در حال پیشرفت است، انسان نیست، بلکه فناوری هوشمند در شبکه‌های موبایلی پیش می‌تازد و زنجیر بسته به پای انسان را گرفته است و از پی خود می‌کشد؛ البته بیشتر از پیِ سرگرمی و وب‌گردی؛ و کمتر، گردش اندیشگی!
دیدگاه دکتر یوسف علیخانی کندری جامعه شناس را نیز بخوانید: یکی از شعارهای شبکه‌های اجتماعی، زنده‌سازی دیدارهای چهره به چهره انسان‌ها است به شکل(رویا) مجازی! البته درگذشته، این دیدارهای رو در رو، به شکل حقیقی وجود داشت! و اینک دیدارهای «وب‌کم» ای جایگزین شده است. حال اگر بتوان به رهنمود اکستروپین‌ها(خواستاران حضور غیرمتجسد انسان‌ها)، یک دوست را که فرسنگ‌ها از ما دور است به کمک پرتوهای الکترونیکی، در اتاق خود تجسم بخشیم، آیا جای روابط گرم گذشته را خواهد گرفت و می‌توان با دست‌دادن با او، گرمای وجود و نفس‌هایش را احساس کرد؟
او می‌افزاید: از جانورآزاری و وندالیزم و حذف کنندگان(که پیشرفت خود را در گرو خاک‌کردن دیگران می‌بینند)، در جامعه واقعی کاسته شده است، زیرا این گروه‌ها، زمانشان را گذاشته‌اند برای انسان‌آزاری در شبکه‌ها! به سخن دیگر این گروه‌ها، به جابه‌جایی مکان رفتار خود دست زده و به فضای مجازی کوچیده‌اند. بیان این‌ها هراس‌انگیز نیست، بلکه هشدارهای ایمنی برای کاربران، دختران، نوجوانان و خانواده‌ها است؛ با توجه به این که گاهی پدران و مادران در شبکه‌ها از فرزندان خود پیشتازترند.
علیخانی باور دارد: شبکه‌های اجتماعی کاربران را به جای گرد هم آوردن، بخش / بخش کرده است. برخی گردِ هم می‌آیند و به دور دژ رخنه‌ناپذیر خود دیوار می‌کشند و بیگانه‌ها را به درون خود راه نمی‌دهند و با این روش، پیوندهای میان‌گروهی را تباهِ پیوندهای درون‌گروهی می‌کنند. غور در ژرفا و ژرف‌اندیشی، غایب بزرگ شبکه‌های اجتماعی است. برخی سینه‌چاکان دمکراسی و تولرانس(رواداری) در شبکه‌های اجتماعی، گفتار‌ها و رفتارهایشان دچار پارادوکس‌است و این از یورش‌های فیس‌بوکی آنان به ورزشکاران هویداست و نشان از حرکتِ اندیشهِ سطحِ خاکیِ آنان در شبکه‌های اجتمای دارد! کار
بسیاری از کاربران، گذاشتن توئیت نمایشی و تصویری از جانوران خانگیشان است؛ انسان از این همه جانوران گوناگون در پایگاههای اجتماعی اینترنتی شگفتزده می‌شود و از خود می‌پرسد، هنگامی که محبت به کودکان ممکن است، چرا به حیوانات محبت کنیم؟ مگر نمیبینیم هزاران کودک بی‌سرپرست، با چشمان آرزومند در پشت پنجره‌های تنهایی، چشم انتظار دستان مهربانی است که به سویشان دراز می‌شود؟
علیخانی می‌افزاید: کاربران گوشی‌های هوشمند، با بازی، پیامک‌ها، چت‌کردن، پرسه‌زدن در اینترنت و عکس‌بازی، مدام پرتو رنجیدگی به سوی اطرافیان خانه و فامیل، ساطع می‌کنند. در ایران ده‌ها میلیون نفر از پایگاههای اینترنتی با بیس موبایل(واتس آپ، وایبر و…) استفاده می‌کنند؛ مغز کاربران خوکرده به موبایل، دم به ثانیه، گرایش به سر زدن به این پایگاه‌ها دارد، که جدای از پرتوهای خطرناک که سامانه اعصاب و سلول‌های مغز کاربران را نشان می‌گیرد پیامدهای روحی هم در پی دارد و سبب رنجش مدام دور و بری‌ها می‌شود. افزون بر پرتوهای الکترومغناطیس گوشی‌های هوشمند، لیتیوم
یکی از مواد باتری‌های موبایل می‌تواند به سیستم عصبی و اندام‌های حیاتی کاربر آسیب بزند. نیکل، کادمیوم و نقره نیز به اندام‌های گوناگون بدن، آسیب وارد می‌کند.
اینترنت؛ راه افتاده است!
پیشترها دسترسی به پایگاههای اجتماعی اینترنتی، فقط با رایانه میسر بود و از این رو نوجوانانی که خود را با سیستم در اتاق خانه زندانی می‌کردند، اندکی زیر کنترل خانواده بودند؛ اما اینک با موبایلی‌شدن پایگاههای اینترنتی و بازی‌های رایانه‌ای، کاربران از دسترس خانواده‌ها دور شده‌اند و خود را در مترو، اتوبوس، مدرسه، دانشگاه و پیاده‌رو و کوه و بیابان، غرقِ گوشی‌های هوشمند می‌کنند.
فرهنگ چیره بر شبکه‌های اجتماعی موبایلی، روابط دوستانه ولی سطحی و شکننده و پر از تعارف‌ها و تعریف‌های اگر نگوییم دروغین، ولی متظاهرانه است.
مریم حق‌جو در این مورد می‌گوید: این توهم در میان جوانان وجود دارد که لازمه نابغه‌شدن، وب‌گردی، حضور جدی و هرچه بیشتر در پایگاههای اجتماعی، زندگی دوم و پرداختن به بازی‌های رایانه‌ای است. بیش از ۳ میلیارد کاربر جهانی در پایگاههای اجتماعی اینترنتی حضور دارند که از این میان، بیش از ۴۰۰ میلیون کاربر، وابستگی بیمارگونه به این پایگاه‌ها دارند و با وجود رنج زیاد، امکان رهایی ندارند. آنان دچار سردی روابط با خانواده، مشکلات جنسی با همسر خود، دوری از ورزش، تنهایی عمیق، روحیه شکننده، کم‌‌خوابی، سردرد، بی‌انرژی‌گی، زیاده‌روی در کشیدن سیگار، بدغذایی، خستگی،
نگرانی و افسردگی هستند.
ماهیت ترابشریت
ترابشریت(Transhumanism) جنبش جهانی گذر از ناتوانایی‌های انسانی است. یکی از سبب‌های گرایش زیاده‌روانه کاربران به شبکه‌های اجتماعی و زندگی دوم و پرسه‌زدن‌های بی‌هدف در اینترنت، شاید شیفتگی به ایده‌های ترانس‌اومانیستی(فراانسان‌گرایی) و رازجویی آن است؛ که پیروانش بر این باورند تا یک سده دیگر، انسان به کمک فناوری‌های نو، بیومهندسی(آمیزه شیمی، ریاضی و فیزیک) و دانش روباتیک، این توانایی را می‌یابد که محدودیت‌های جسمانی خود را پشت‌سر بگذارد و برای نامیراشدن، همه ویژگی‌های هوشی خود را به آدم‌ربات‌ها انتقال دهد و برای جوان‌شدن، زمان را به گذشته برگرداند.
بیگمان در آینده، آدم‌ربات‌هایی فراتر از «دیپ بلو» نمایان خواهند شد، که شطرنج‌گر شکست‌ناپذیر جهان(گری گاسپاروف) پس از شکست از آن گفته بود که با یک موجود فضایی هوشمند بازی کرده است، در حالی که پیش از آن، همه ربات‌ها را شکست داده بود!
ترانس امانیزم‌ها بر این باورند که می‌توانند جلوگیرِ فرایندِ پیرشدن انسان شوند و با افزایش توانمندسازی‌های فیزیکی، ذهنی و روانی خود، به تَراانسان دست یازند. در گذشته، این ایده‌ها زمینه‌سازِ ماکس مور، فلسفه‌گر انگلیسی شد که روشن‌اندیشان کالیفرنیایی را گرد هم آورد و سپس این حرکت را گُستَرد و جنبش جهانی تراانسان(فرابشریت) را شکل داد.
این که در آینده با پیشرفت سرسام آور فناوری، زیست دوگانه انسان(مادی ومعنوی) بهتر خواهد شد با بدتر از این، روشن نیست؛ اما گمان می‌رود که در آینده نزدیک، افزون بر ۷ میلیارد و ۲۳ میلیون نفر جمعیت جهان، همان‌گونه که با خودروی خود مانند یکی از اعضای خانواده رفتار می‌کنند و برایش اتاقی به نام پارکینگ می‌سارند، باید جایی نیز برای جمعیت ربات‌ها در نظر گیرند!
این سخن که تا سال ۲۰۴۰ میلادی، آدم‌ربات‌هایی با نیرویی برابر با مغز انسانی به راه خواهند افتاد، جنجال برانگیز شده است. برخی دیگر پا را فراتر گذاشته‌اند و می‌گویند که ربات‌های آینده به «خودزایشی» خواهند پرداخت و همانند خود را به وجود خواهند آورد؛ این سخنان زمانی هراس‌انگیز است که گفته می‌شود این ربات‌های آینده، دارای روح هم خواهند بود!
نگره یوسف علیخانی در این مورد: این تکنوفبیا(هراس از فناوری)، بدون پیشینه نیست. با ورود سینما به ایران، زمانی که ترن بر روی پرده به راه افتاد، گروهی از مردم گریختند. در اروپا نیز با به خیابان آمدن نخستین دوچرخه، گروهی از مردم پنداشتند که اهریمن با وسیله‌ای شگفت، به زندگی آنان رخنه کرده است! اما امروز شگفت‌زایی فناوری به اندازه‌ای شتاب گرفته است که دیگر کمتر چیزی شگفت نمود می‌کند و یا شگفت‌انگیزیش با به میان آمدن پدیده‌ای نوتر، دیری نمی‌پاید.
دستاوردهای شگفت
تکنولوژی‌هایی که از نیمه دوم سده ۲۰ تا کنون ادامه دارد، انسان‌ها را به وسوسه انداخته است که با داروی نوتروپیک، خود را با هوشتر کنند، یا با عینک گوگل(Google plass) تصاویر را با جزییات بیشتری درک کنند؛ یا با داروهای تایید شده سازمان بهداشت جهانی، همپای اوسین بولت(سریع‌ترین دونده جهان) بدوند. یا تواناییِ دویدن مدام ۱۶ کیلومتر در ساعت را داشته باشند، کاری که از سالم‌ترین انسان‌ها با شُش‌های بسیار قوی هم بر نمی‌آید.
این سخن پرفسور الروضان که «همه ما در مسیر بدل‌شدن به ترابشریت هستیم» شاید آوای خوش دهل شنیدن از دور است که کمتر ما جهان سومیها را در بر خواهد گرفت، یا اگر در بر گیرد، فقط ما را مصرف‌گراتر خواهد کرد؛ اما اشتیاق کاربران ما برای شنیدن این سخنان دلپذیر، پایان‌ناپذیر است.
در افسانه‌ها، کیمیاگرانی یافت می‌شوند که به اکسیر جوانی دست یافته‌اند، فردوسی در شاهنامه خود اسفندیار رویین‌تن را خلق می‌کند، آشیل نامیرا، قهرمان یونانی در جنگ تروآ است. ایکاروس و دایدالوس، انسان / پرنده‌هایی هستند زاییده ذهن مخیل و انسان در آرزوی پرواز.
همیشه در تاریخ، انسان در پی تراانسانی(فرابشریت) بوده است؛ و در این افسوس که ۱۰۰۰ سال زندگی کند، شکست‌ناپذیر باشد، از زندان جنسیت بیرون آید و هم زن باشد و هم مرد، پرواز کند، نامیرا و نامریی شود، برخوردار از هوشی شگرف باشد، چون باد بدود و چون آذرخش بدرخشد و ناگهان ناپدید شود و به هر شی‌ای دست زند، آن را زر کند!
در همه اوراق داستان‌های اسطوره‌ای یونان باستان، انسان در کالبد خود در رنج است و آرزوی بیرون‌آمدن از زندان تن را دارد. کوشش انسان برای رهایی از محدودیت‌های زیستی و دگردیس‌شدن به موجودی برتر، جان‌مایه داستان‌های اسطوره‌ای همه تمدن‌ها است. بنابراین ترابشریت، با همه مدرن‌بودن، پدیده نویی نیست. به سخن دیگر، فناوری دیجیتالی امروز، افسانه و اسطوره مدرن است. فناوری الکترونیک امروز می‌کوشد به کمک نانوتکنولوژی، هوش مصنوعی و دانش ژنتیک به همه آرزوهای باستانی انسان ولو به شکل مجازی جامه واقعیت بپوشد. جالب است که فنآوری، همه کوشش در راه دستاوردهای نو است بی آن
که به پرسش‌هایی از این دست بیندیشد که تکامل مصنوعی و گذر از همه ناتوانایی‌های بیولوژیک انسانی، به چه شکل و با چه ظرفیت و با چه هزینه‌ای؟ اینک اسکلت هیدرولیک خارجی، دستاورد دانشگاه کالیفرنیا برای کمک به استقامت، قدرت و سرعت سربازان در میدان نبرد آمده است، تا بسته‌ای۹۰ کیلوگرمی را به سادگی از جایی به جای دیگر ببرند و یا ساعت‌ها با سرعت ۱۶ کیلومتر در ساعت بدوند.
دانشمندان با آزمايشهايي دريافتهاند که با تغييرات جزئي در ساختار ژنتيک انسان(با سرکوب يک مهارکننده) قدرت انسان افزايش مييابد. دير نيست روزي که به کمک يافتههاي نو ژنتيک، طول عمر انسان افزايش يابد، انسان با هوشتر شود و بتواند فعاليتهاي فراانساني را انجام دهد.
