تبلیغات
کد خبر: ۴۵۶۵۵

ارزش ضربه شمشیر حضرت علی(علیه‎السلام)

در جنگ احزاب تمام قبائل و گروههاى مختلف دشمنان اسلام براى كوبیدن اسلامِ جوان متّحد شده بودند.

بعضى از مورّخان نفرات سپاه کفر را در این جنگ بیش از ده هزار نفر نوشته‎اند، در حالى که تعداد مسلمانان از سه هزار نفر تجاوز نمى‎کرد.

سران قریش که فرماندهى این سپاه را به عهده داشتند، با توجه به نفرات و تجهیزات جنگى فراوان خود، نقشه جنگ را چنان طراحى کرده بودند که به خیال خود با این یورش، مسلمانان را به کلّى نابود سازند و براى همیشه از دست حضرت محمّد(صلى الله علیه و آله) و پیروان او آسوده شوند!

زمانى که گزارش تحرّک قریش به اطلاع پیامبر اسلام(صلى الله علیه و آله) رسید، حضرت، شوراى نظامى تشکیل داد.

در این شورا سلمان فارسى پیشنهاد کرد که در قسمت‎هاى نفوذپذیر اطراف مدینه خندقى کنده شود که مانع عبور و تهاجم دشمن به شهر گردد.

این پیشنهاد را همه قبول کردند و تصویب شد و ظرف چند روز با همّت و تلاش مسلمانان خندق آماده گردید.

خندقى که پهناى آن به قدرى بود که سواران دشمن نمى‎توانستند از آن با پرش بگذرند و عمق آن نیز به اندازه‎اى بود که اگر کسى وارد آن مى‎شد به آسانى نمى‎توانست بیرون بیاید.

سپاه قدرتمند شرک با همکارى یهود از راه رسید.

آنان تصوّر مى‎کردند که مانند گذشته در بیابان‎هاى اطراف مدینه با مسلمانان روبرو خواهند شد، ولى این بار اثرى از آنان در بیرون شهر ندیده و به پیشروى خود ادامه دادند و به دروازه شهر رسیدند و مشاهده خندقى ژرف و عریض در نقاط نفوذ پذیر مدینه، آنان را حیرت‎زده ساخت.

زیرا استفاده از خندق در جنگ‎هاى عرب بى سابقه بود، ناگزیر از آن سوى خندق شهر را محاصره کردند. محاصره مدینه مطابق بعضى از روایات حدود یک ماه به طول انجامید.
وقتى حضرت على(علیه‎السلام) خدمت پیامبر(صلى الله علیه و آله) رسید، رسول خدا(صلى الله علیه و آله) ارزش ضربت حضرت على(علیه‎السلام) را چنین برآورد کرد:

«ضَربَةُ عَلِی یَومَ الخَندَقِ اَفضَلُ مِن عِبادَةِ الثّقلین؛ ارزش این فداکارى بالاتر از عبادت تمام جنّ و انس ‍ است.(۱۰)

زیرا در سایه شکست بزرگترین قهرمان کفر، عموم مسلمانان عزیز مى‎شدند و ملّت شرک، خوار و ذلیل گردید.

سربازان قریش هر وقت به فکر عبور از خندق مى‎افتادند، با مقاومت مسلمانان و پاسداران خندق که با فاصله‎هاى کوتاهى در سنگرهاى دفاعى موضع گرفته بودند، روبرو مى‎شدند و سپاه اسلام هر نوع اندیشه تجاوز را با تیراندازى و پرتاب سنگ پاسخ مى‎گفت.

تیراندازى از هر دو طرف روز و شب ادامه داشت و هیچ یک از طرفین بر دیگرى پیروز نمى‎شد.

از طرف دیگر، محاصره مدینه توسط چنین لشگرى انبوه، روحیه بسیارى از مسلمانان را به شدت تضعیف کرد، به ویژه آن که خبر پیمان‎شکنى قبیله یهود بنى قریظه نیز فاش شد و معلوم گردید که این قبیله به بت پرستان قول داده‎اند که به محض عبور آنان از خندق مسلمانان را از این سوى خندق از پشت جبهه، مورد هجوم قرار دهند.

قرآن مجید وضع دشوار و بحرانى مسلمانان را در جریان این محاصره در سوره احزاب به خوبى ترسیم کرده است:

یَا ایُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذکُرُوا نِعمَةَ اللهِ عَلَیکُم إِذ جَاتکُم جُنُودٌ فَارسَلنَا عَلَیهِم رِیحا وَجُنُودا لَم تَرَوهَا وَ کَانَ اللهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِیرا إِذ جَاءُوکُم مِن فَوقِکُم وَ مِن اسفَلَ مِنکُم وَ إِذ زَاغَت الاَْبْصَارُ وَ بَلَغَتْ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللهِ الظُّنُونَ هُنَالِکَ ابتُلِىَ المُؤمِنُونَ وَ زُلزِلُوا زِلزَالا شَدِیدا وَ إِذ یَقُولُ المُنَافِقُونَ وَالَّذِینَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللهُ وَ رَسُولُهُ إِلا غُرُورا وَ إِذ قَالَت طَائِفَةٌ مِنهُم یَا اهلَ یَثرِبَ لاَ مُقَامَ لَکُم فَارجِعُوا وَ یَستَاذِنُ فَرِیقٌ مِنهُم النَّبِىَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنَا عَورَةٌ وَ مَا هِیَ بِعَورَةٍ إِن یُرِیدُونَ إِلا فِرَارا وَ لَو دُخِلَت عَلَیهِم مِن اقطَارِهَا ثُمَّ سُئِلُوا الفِتنَةَ لاََّتَوهَا وَ مَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلا یَسِیرا؛

- اى کسانى که ایمان آورده‎اید! نعمت خدا را بر خود به یاد آورید در آن هنگام که لشکرهایى(عظیم) به سراغ شما آمدند؛ ولى ما باد و طوفان سختى بر آنان فرستادیم و لشکریانى که آنها را نمى‎دیدید(و به این وسیله آنها را در هم شکستیم)؛ و خداوند همیشه به آنچه انجام مى‎دهید بینا بوده است.

-(به خاطر بیاورید) زمانى را که آنها از طرف بالا و پایین(شهر) بر شما وارد شدند(و مدینه را محاصره کردند) و زمانى را که چشم‎ها از شدت وحشت خیره شده و جان‎ها به لب رسیده بود، و گمان‎هاى گوناگون بدى به خدا مى‎بردید.

- آنجا بود که مؤمنان آزمایش شدند و تکان سختى خوردند!

- و(نیز) به خاطر آورید زمانى را که منافقان و بیماردلان مى‎گفتند:(خدا و پیامبرش جز وعده‎هاى دروغین به ما نداده‎اند!)

- و(نیز) به خاطر آورید زمانى را که گروهى از آنها گفتند:(اى اهل یثرب(اى مردم مدینه)! اینجا جاى توقف شما نیست؛ به خانه‎هاى خود بازگردید!) و گروهى از آنان از پیامبر اجازه بازگشت مى‎خواستند و مى‎گفتند:(خانه‎هاى ما بى حفاظ است!)، در حالى که بى حفاظ نبود؛ آنها فقط مى‎خواستند(از جنگ) فرار کنند.
عمرو در جنگ بدر شرکت کرد و زخمى شد. به همین دلیل از شرکت در جنگ اُحُد باز مانده و اینک در جنگ خندق براى آن که حضور خود را نشان دهد، خود را نشاندار ساخته بود. عمرو پس از پرش از خندق، فریاد زد:(هَل مِن مُبارز) و چون کسى از مسلمانان آماده مقابله با او نشد، جسورتر گشت و عقائد مسلمانان را به باد استهزاء گرفت و گفت: شما که مى‎گویید کشتگان شما در بهشت و مقتولین ما در دوزخ قرار دارند، آیا یکى از شما نیست که من او را به بهشت بفرستم و یا او مرا به دوزخ روانه کند؟!

- آنها چنان بودند که اگر دشمنان از اطراف مدینه بر آنان وارد مى‎شدند و پیشنهاد بازگشت به سوى شرک به آنان مى‎کردند مى‎پذیرفتند، و جز مدت کمى(براى انتخاب این راه) درنگ نمى‎کردند!(۱)

با توجه به همه مشکلات دفاعى، خندق همچنان مانع عبور سپاه احزاب شده و ادامه این وضع براى آنان سخت و گران بود.

زیرا هوا رو به سردى مى‎رفت و آذوقه و علوفه‎اى که تدارک دیده بودند تنها براى جنگ کوتاه مدّتى مانند جنگ(بَدر) و(اُحُد) بود، با طول کشیدن محاصره، کمبود علوفه و آذوقه به آنان فشار مى‎آورد و مى‎رفت که حماسه و شور جنگ از سرشان بیرون رود و سستى و خستگى در روحیّه آنان تزلزل ایجاد کند.

از این جهت سران سپاه چاره‎اى جز این ندیدند که رزمندگان دلاور و تواناى خود را از خندق عبور دهند و به گونه‎اى بن بست موجود جنگ را بشکنند.

بنابر این، پنج نفر از قهرمانان لشگر احزاب، اسب‎هاى خود را در اطراف خندق به تاخت و تاز در آورده و از نقطه تنگ و باریکى به جانب دیگر خندق پریدند و براى جنگ تن به تن هماورد خواستند.(۲)

یکى از این جنگاوران، قهرمان نامدار عرب به نام(عمرو بن عبدَوُدّ) بود که نیرومندترین و دلاورترین مرد رزمنده عرب به شمار مى‎رفت.

او را با هزار مرد جنگى برابر مى‎دانستند، و چون در سرزمینى به نام یَلیَل به تنهایى بر یک گروه دشمن پیروز شده بود، فارس یَلیَل شهرت داشت.

عمرو در جنگ بدر شرکت کرد و زخمى شد. به همین دلیل از شرکت در جنگ اُحُد باز مانده و اینک در جنگ خندق براى آن که حضور خود را نشان دهد، خود را نشاندار ساخته بود.

عمرو پس از پرش از خندق، فریاد زد:(هَل مِن مُبارز)

و چون کسى از مسلمانان آماده مقابله با او نشد، جسورتر گشت و عقائد مسلمانان را به باد استهزاء گرفت و گفت:

شما که مى‎گویید کشتگان شما در بهشت و مقتولین ما در دوزخ قرار دارند، آیا یکى از شما نیست که من او را به بهشت بفرستم و یا او مرا به دوزخ روانه کند؟!

سپس اشعارى حماسى خواند و ضمن آن گفت:

لله لله وَ لَقَد بَحَحتُ عَنِ النِّداءِ غغغ بِجَمعِکُم هَل مِن مُبارِزٍ لله لله لله؛ بس که فریاد کشیدم و در میان جمعیت شما مبارز طلبیدم، صدایم گرفت!، آیا هماوردى نیست تا با من نبرد کند؟

حضرت على(علیه‎السلام) که به میدان جنگ رهسپار شد، در آن حال پیامبر اسلام(صلى الله علیه و آله) فرمود:

«بَرَزَ الاِْیمَانَ کُلُّهُ اِلى شِرْکِ کُلِّهِ؛ تمام ایمان در برابر تمام شرک قرار گرفته است.»

نعره‎هاى پى در پى عمرو، چنان رعب و وحشت در دل‎هاى مسلمانان افکنده بود که در جاى خود میخکوب شده، قدرت حرکت و عکس العمل از آنان سلب شده بود.(۳)

هر بار که فریاد عمرو براى مبارزه بلند مى‎شد، فقط حضرت على(علیه‎السّلام) برمى‎خاست و از پیامبر(صلى الله علیه و آله) اجازه مى‎خواست که به میدان برود ولى پیامبر موافقت نمى‎کرد.

این کار سه بار تکرار شد. آخرین بار حضرت على(علیه السلام) باز اجازه مبارزه خواست، پیامبر به على(علیه‎السلام) فرمود: این عمرو بن عبدَوَدّ است!

امام على(علیه السلام) فرمود: من هم على هستم!(۴)

حضرت على(علیه‎السلام) که به میدان جنگ رهسپار شد، در آن حال پیامبر اسلام(صلى الله علیه و آله) فرمود:

«بَرَزَ الاِْیمَانَ کُلُّهُ اِلى شِرْکِ کُلِّهِ؛ تمام ایمان در برابر تمام شرک قرار گرفته است.»(۵)

این بیان به خوبى نشان مى‎دهد که پیروزى یکى از دو نفر بر دیگرى، پیروزى ایمان بر کفر یا پیروزى کفر بر ایمان بود، و به تعبیر دیگر کارزارى بود سرنوشت ساز که آینده ایمان و شرک را مشخّص مى‎کرد.

پیامبر شمشیر خود را به حضرت على(علیه‎السلام) داد، عمامه مخصوصى بر سر او بست و در حقّ او چنین دعا کرد:

خداوندا على را از هر بدى حفظ بنما، پروردگارا در روز بدر، عبیدة بن الحارثو در جنگ احد شیر خدا حمزه از من گرفته شد، پروردگارا على را از گزند دشمن حفظ بنما.

سپس این آیه را خواند:

«رَبِّ لا تَذَرنى فَردا وَ انتَ خَیرُ الوارِثینَ(۶)؛ بار الها مرا تنها مگذار و تو بهترین وارثى.»(۷)

حضرت على(علیه‎السلام) براى جبران تاخیر با سرعت هرچه زیادتر به راه افتاد و رجزى بر وزن و قافیه رَجَز حریف سرود و فرمود:

لله لله لا تَعجَلَنَّ فَقَد اتاکَ غغغ مُجیبٌ صَوتِکَ غَیرُ عاجِزٍ لله لله لله؛ عجله نکن! پاسخگوى نیرومندى به میدان تو آمد.

سراسر بدن حضرت على(علیه‎السلام) زیر سلاح‎هاى آهن قرار گرفت و چشمان او از میان کلاه‎خود مى‎درخشید.

عمرو خواست حریف خود را بشناسد. به حضرت على(علیه السلام) گفت: تو کیستى؟

امام على(علیه‎السلام) که به صراحت لهجه معروف بود، فرمود: على فرزند ابوطالب.

عمرو گفت:

من خون تو را نمى‎ریزم، زیرا پدر تو از دوستان دیرینه من بود، من در فکر پسر عموى تو هستم که تو را به چه اطمینان به میدان من فرستاده است، من مى‎توانم تو را با نوک نیزه‎ام بردارم و میان زمین و آسمان نگاهدارم، در حالى که نه مرده باشى و نه زنده.

وقتی امیرالمومنین می خواست به میدان رود، پیامبر شمشیر خود را به حضرت على(علیه‎السلام) داد، عمامه مخصوصى بر سر او بست و در حقّ او چنین دعا کرد:

خداوندا على را از هر بدى حفظ بنما، پروردگارا در روز بدر، عبیدة بن الحارثو در جنگ احد شیر خدا حمزه از من گرفته شد، پروردگارا على را از گزند دشمن حفظ بنما.

ابن ابى الحدید مى‎گوید:

استاد تاریخ من(ابوالخیر) هر موقع این بخش از تاریخ را شرح مى‎داد، چنین مى‎گفت:

عمرو در حقیقت از نبرد با على(علیه‎السلام) مى‎ترسید، زیرا او در جنگ بَدر و اُحُد حاضر بود و دلاورى‎هاى على(علیه‎السلام) را دیده بود.

از این جهت، مى‎خواست على(علیه‎السلام) را از نبرد با خود منصرف سازد.

حضرت على(علیه‎السلام) فرمود:

تو غُصّه مرگ مرا مخور، من در هر دو حالت(کشته شوم و یا بکشم) سعادتمند بوده و جایگاه من بهشت است؛ ولى در همه احوال دوزخ انتظار تو را مى‎کشد.

عمرو لبخندى زد و گفت: على! این تقسیم عادلانه نیست، بهشت و دوزخ هر دو مال تو باشد.

در این هنگام على علیه السّلام او را به یاد پیمانى انداخت که روزى دست در پرده کعبه کرده و با خدا پیمان بسته بود که:

هر قهرمانى در میدان نبرد سه پیشنهاد کند، یکى از آنها را بپذیرد.

حضرت امیرالمؤمنین على(علیه‎السلام) از این رو پیشنهاد کرد که نخست اسلام را بپذیرد.

عمرو گفت: على! از این بگذر که ممکن نیست.

امام على(علیه‎السلام) فرمود: دست از نبرد بردار و محمد را به حال خود واگذار، و از معرکه جنگ بیرون رو.

عمرو گفت:

پذیرفتن این مطلب براى من وسیله سرافکندى است، فردا شعراى عرب، زبان به هجو و بدگویى من مى‎گشایند، و تصوّر مى‎کنند که من از ترس به چنین کارى دست زدم.

امام على(علیه‎السلام) فرمود:

اکنون حریف تو پیاده است، تو نیز از اسب پیاده شو تا با هم نبرد کنیم
.

وِى گفت:

على! این یک پیشنهاد ناچیزى است که هرگز تصوّر نمى‎کردم عربى از من چنین درخواستى بنماید.(۸)

سپس نبرد میان دو قهرمان به شدت آغاز گردید و گَرد و غُبار اطراف دو قهرمان را فرا گرفت و تماشا گران از وضع آنان بى خبر بودند.

ابن ابى الحدید مى‎گوید:

استاد تاریخ من(ابوالخیر) هر موقع این بخش از تاریخ را شرح مى‎داد، چنین مى‎گفت:

عمرو در حقیقت از نبرد با على(علیه‎السلام) مى‎ترسید، زیرا او در جنگ بَدر و اُحُد حاضر بود و دلاورى‎هاى على(علیه‎السلام) را دیده بود. از این جهت، مى‎خواست على(علیه‎السلام) را از نبرد با خود منصرف سازد.

تنها صداى ضربات شمشیر بود که با برخورد آلات دفاعى از سپر و زِرِه به گوش مى‎رسید.

پس از زد و خوردهایى عمرو شمشیر خود را متوجه سَرِ حضرت على(علیه‎السلام) کرد، حضرت امیرالمؤ منین على(علیه‎السلام) ضربت او را با سپر مخصوص دفع کرد، با این حال شکافى در سَرِ وِى پدید آورد؛ اما امام على(علیه‎السلام) از فرصت استفاده کرد و ضربتى بُرّنده بر پاى حریف وارد ساخت که هر دو یا یک پاى او را قطع کرد و عمرو قهرمان بزرگ قریش نقش بر زمین گشت.

صداى تکبیر از میان گرد و غبار که نشانه پیروزى على(علیه‎السلام) بود بلند شد.

منظره به خاک غلطیدن عمرو آن چنان ترس و رعبى در دل قهرمانانى که در پشت سر عمرو ایستاده بودند افکند، که بى اختیار عنان اسب‎ها را متوجه خندق کرده و همگى به لشگرگاه خود بازگشتند.

جز نوفل که اسب وى در وسط خندق سقوط کرد و سخت به زمین خورد و ماموران خندق او را سنگباران نمودند، اما وى با صداى بلند گفت:

این طرز کشتن، دور از جوانمردى است، یک نفر فرود آید با هم نبرد کنیم.

ناگاه حضرت على(علیه‎السلام) با آن که از زخم سَر، درد مى‎کشید، وارد خندق گردید و او را کُشت.

وحشت و بُهت سراسر لشگر شرک را فرا گرفته و بیش از همه ابوسفیان مبهوت شده بود.

او تصوّر مى‎کرد که مسلمانان بدن نوفل را براى گرفتن انتقام حمزه، " مُثلِه "(۹) خواهند کرد.

کسى را فرستاد که جسد او را به ده هزار دینار بخرد. پیامبر(صلى الله علیه و آله) فرمود:

نعش را بدهید که پول مرده در اسلام حرام است.

ظاهرا على(علیه‎السلام) قهرمانى را کشته بود، ولى در حقیقت افرادى را که از شنیدن نعره‎هاى دلخراش عمرو رعشه بر اندام آنها افتاده بود، زنده کرد و یک ارتش ده هزار نفرى را که براى پایان دادن حکومت جوان اسلام کمر بسته بودند؛ مرعوب و وحشت زده ساخت.

اگر پیروزى از آنِ عمرو بود، معلوم مى‎شد که ارزش این فداکارى چقدر بوده است؟

وقتى حضرت على(علیه‎السلام) خدمت پیامبر(صلى الله علیه و آله) رسید، رسول خدا(صلى الله علیه و آله) ارزش ضربت حضرت على(علیه‎السلام) را چنین برآورد کرد:

«ضَربَةُ عَلِی یَومَ الخَندَقِ اَفضَلُ مِن عِبادَةِ الثّقلین؛ ارزش این فداکارى بالاتر از عبادت تمام جنّ و انس ‍ است.(۱۰)

زیرا در سایه شکست بزرگترین قهرمان کفر، عموم مسلمانان عزیز مى‎شدند و ملّت شرک، خوار و ذلیل گردید.

پی‎نوشت‎ها:

۱ - احزاب، آیه ۹ ۱۴.

۲ - تاریخ طبرى، ج ۲، ص ۲۳۹ / طبقات کبرى، ج ۲، ص ۶۸.

۳ - واقدى رعب شدید مسلمانان را با این جمله مجسّم مى‎کند: کَانَّ فَوقَ رُؤُسِهُمُ الطَّیر: گویى بر سرشان پرنده نشسته بود. کتاب المغازى، ج ۲، ص ۴۷۰، ط اعلمى.

۴ - ابن ابى الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۱۳، ص ۲۴۸.

۵ - بحارالانوار، ج ۲۰، ص ۲۱۵.

۶ - سوره انبیاء، آیه ۸۹.

۷ - کنزالفوائد، ص ۱۳۷.

۸ - بحارالانوار، ج۲۰، ص ۲۲۷.

۹ - مُثله کردن، یعنى: قطعه قطعه کردن بدن شخص.

۱۰ - بحارالانوار، ج۲۰، ص ۲۱۶ / مستدرک حاکم، ج ۳، ص ۳۲.

برگرفته از کتاب الگوهاى رفتارى امام على(علیهالسلام)، ج اول، مرحوم محمد دشتى .

تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
ارسال نظرات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات
تبلیغات