ارزش ضربه شمشیر حضرت علی(علیهالسلام)
در جنگ احزاب تمام قبائل و گروههاى مختلف دشمنان اسلام براى كوبیدن اسلامِ جوان متّحد شده بودند.
بعضى از مورّخان نفرات سپاه کفر را در این جنگ بیش از ده هزار نفر نوشتهاند، در حالى که تعداد مسلمانان از سه هزار نفر تجاوز نمىکرد.
سران قریش که فرماندهى این سپاه را به عهده داشتند، با توجه به نفرات و تجهیزات جنگى فراوان خود، نقشه جنگ را چنان طراحى کرده بودند که به خیال خود با این یورش، مسلمانان را به کلّى نابود سازند و براى همیشه از دست حضرت محمّد(صلى الله علیه و آله) و پیروان او آسوده شوند!
زمانى که گزارش تحرّک قریش به اطلاع پیامبر اسلام(صلى الله علیه و آله) رسید، حضرت، شوراى نظامى تشکیل داد.
در این شورا سلمان فارسى پیشنهاد کرد که در قسمتهاى نفوذپذیر اطراف مدینه خندقى کنده شود که مانع عبور و تهاجم دشمن به شهر گردد.
این پیشنهاد را همه قبول کردند و تصویب شد و ظرف چند روز با همّت و تلاش مسلمانان خندق آماده گردید.
خندقى که پهناى آن به قدرى بود که سواران دشمن نمىتوانستند از آن با پرش بگذرند و عمق آن نیز به اندازهاى بود که اگر کسى وارد آن مىشد به آسانى نمىتوانست بیرون بیاید.
سپاه قدرتمند شرک با همکارى یهود از راه رسید.
آنان تصوّر مىکردند که مانند گذشته در بیابانهاى اطراف مدینه با مسلمانان روبرو خواهند شد، ولى این بار اثرى از آنان در بیرون شهر ندیده و به پیشروى خود ادامه دادند و به دروازه شهر رسیدند و مشاهده خندقى ژرف و عریض در نقاط نفوذ پذیر مدینه، آنان را حیرتزده ساخت.
زیرا استفاده از خندق در جنگهاى عرب بى سابقه بود، ناگزیر از آن سوى خندق شهر را محاصره کردند. محاصره مدینه مطابق بعضى از روایات حدود یک ماه به طول انجامید.
وقتى حضرت على(علیهالسلام) خدمت پیامبر(صلى الله علیه و آله) رسید، رسول خدا(صلى الله علیه و آله) ارزش ضربت حضرت على(علیهالسلام) را چنین برآورد کرد:
«ضَربَةُ عَلِی یَومَ الخَندَقِ اَفضَلُ مِن عِبادَةِ الثّقلین؛ ارزش این فداکارى بالاتر از عبادت تمام جنّ و انس است.(۱۰)
زیرا در سایه شکست بزرگترین قهرمان کفر، عموم مسلمانان عزیز مىشدند و ملّت شرک، خوار و ذلیل گردید.
سربازان قریش هر وقت به فکر عبور از خندق مىافتادند، با مقاومت مسلمانان و پاسداران خندق که با فاصلههاى کوتاهى در سنگرهاى دفاعى موضع گرفته بودند، روبرو مىشدند و سپاه اسلام هر نوع اندیشه تجاوز را با تیراندازى و پرتاب سنگ پاسخ مىگفت.
تیراندازى از هر دو طرف روز و شب ادامه داشت و هیچ یک از طرفین بر دیگرى پیروز نمىشد.
از طرف دیگر، محاصره مدینه توسط چنین لشگرى انبوه، روحیه بسیارى از مسلمانان را به شدت تضعیف کرد، به ویژه آن که خبر پیمانشکنى قبیله یهود بنى قریظه نیز فاش شد و معلوم گردید که این قبیله به بت پرستان قول دادهاند که به محض عبور آنان از خندق مسلمانان را از این سوى خندق از پشت جبهه، مورد هجوم قرار دهند.
قرآن مجید وضع دشوار و بحرانى مسلمانان را در جریان این محاصره در سوره احزاب به خوبى ترسیم کرده است:
یَا ایُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اذکُرُوا نِعمَةَ اللهِ عَلَیکُم إِذ جَاتکُم جُنُودٌ فَارسَلنَا عَلَیهِم رِیحا وَجُنُودا لَم تَرَوهَا وَ کَانَ اللهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِیرا إِذ جَاءُوکُم مِن فَوقِکُم وَ مِن اسفَلَ مِنکُم وَ إِذ زَاغَت الاَْبْصَارُ وَ بَلَغَتْ الْقُلُوبُ الْحَنَاجِرَ وَ تَظُنُّونَ بِاللهِ الظُّنُونَ هُنَالِکَ ابتُلِىَ المُؤمِنُونَ وَ زُلزِلُوا زِلزَالا شَدِیدا وَ إِذ یَقُولُ المُنَافِقُونَ وَالَّذِینَ فِى قُلُوبِهِم مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللهُ وَ رَسُولُهُ إِلا غُرُورا وَ إِذ قَالَت طَائِفَةٌ مِنهُم یَا اهلَ یَثرِبَ لاَ مُقَامَ
لَکُم فَارجِعُوا وَ یَستَاذِنُ فَرِیقٌ مِنهُم النَّبِىَّ یَقُولُونَ إِنَّ بُیُوتَنَا عَورَةٌ وَ مَا هِیَ بِعَورَةٍ إِن یُرِیدُونَ إِلا فِرَارا وَ لَو دُخِلَت عَلَیهِم مِن اقطَارِهَا ثُمَّ سُئِلُوا الفِتنَةَ لاََّتَوهَا وَ مَا تَلَبَّثُوا بِهَا إِلا یَسِیرا؛
- اى کسانى که ایمان آوردهاید! نعمت خدا را بر خود به یاد آورید در آن هنگام که لشکرهایى(عظیم) به سراغ شما آمدند؛ ولى ما باد و طوفان سختى بر آنان فرستادیم و لشکریانى که آنها را نمىدیدید(و به این وسیله آنها را در هم شکستیم)؛ و خداوند همیشه به آنچه انجام مىدهید بینا بوده است.
-(به خاطر بیاورید) زمانى را که آنها از طرف بالا و پایین(شهر) بر شما وارد شدند(و مدینه را محاصره کردند) و زمانى را که چشمها از شدت وحشت خیره شده و جانها به لب رسیده بود، و گمانهاى گوناگون بدى به خدا مىبردید.
- آنجا بود که مؤمنان آزمایش شدند و تکان سختى خوردند!
- و(نیز) به خاطر آورید زمانى را که منافقان و بیماردلان مىگفتند:(خدا و پیامبرش جز وعدههاى دروغین به ما ندادهاند!)
- و(نیز) به خاطر آورید زمانى را که گروهى از آنها گفتند:(اى اهل یثرب(اى مردم مدینه)! اینجا جاى توقف شما نیست؛ به خانههاى خود بازگردید!) و گروهى از آنان از پیامبر اجازه بازگشت مىخواستند و مىگفتند:(خانههاى ما بى حفاظ است!)، در حالى که بى حفاظ نبود؛ آنها فقط مىخواستند(از جنگ) فرار کنند.
عمرو در جنگ بدر شرکت کرد و زخمى شد. به همین دلیل از شرکت در جنگ اُحُد باز مانده و اینک در جنگ خندق براى آن که حضور خود را نشان دهد، خود را نشاندار ساخته بود. عمرو پس از پرش از خندق، فریاد زد:(هَل مِن مُبارز) و چون کسى از مسلمانان آماده مقابله با او نشد، جسورتر گشت و عقائد مسلمانان را به باد استهزاء گرفت و گفت: شما که مىگویید کشتگان شما در بهشت و مقتولین ما در دوزخ قرار دارند، آیا یکى از شما نیست که من او را به بهشت بفرستم و یا او مرا به دوزخ روانه کند؟!
- آنها چنان بودند که اگر دشمنان از اطراف مدینه بر آنان وارد مىشدند و پیشنهاد بازگشت به سوى شرک به آنان مىکردند مىپذیرفتند، و جز مدت کمى(براى انتخاب این راه) درنگ نمىکردند!(۱)
با توجه به همه مشکلات دفاعى، خندق همچنان مانع عبور سپاه احزاب شده و ادامه این وضع براى آنان سخت و گران بود.
زیرا هوا رو به سردى مىرفت و آذوقه و علوفهاى که تدارک دیده بودند تنها براى جنگ کوتاه مدّتى مانند جنگ(بَدر) و(اُحُد) بود، با طول کشیدن محاصره، کمبود علوفه و آذوقه به آنان فشار مىآورد و مىرفت که حماسه و شور جنگ از سرشان بیرون رود و سستى و خستگى در روحیّه آنان تزلزل ایجاد کند.
از این جهت سران سپاه چارهاى جز این ندیدند که رزمندگان دلاور و تواناى خود را از خندق عبور دهند و به گونهاى بن بست موجود جنگ را بشکنند.
بنابر این، پنج نفر از قهرمانان لشگر احزاب، اسبهاى خود را در اطراف خندق به تاخت و تاز در آورده و از نقطه تنگ و باریکى به جانب دیگر خندق پریدند و براى جنگ تن به تن هماورد خواستند.(۲)
یکى از این جنگاوران، قهرمان نامدار عرب به نام(عمرو بن عبدَوُدّ) بود که نیرومندترین و دلاورترین مرد رزمنده عرب به شمار مىرفت.
او را با هزار مرد جنگى برابر مىدانستند، و چون در سرزمینى به نام یَلیَل به تنهایى بر یک گروه دشمن پیروز شده بود، فارس یَلیَل شهرت داشت.
عمرو در جنگ بدر شرکت کرد و زخمى شد. به همین دلیل از شرکت در جنگ اُحُد باز مانده و اینک در جنگ خندق براى آن که حضور خود را نشان دهد، خود را نشاندار ساخته بود.
عمرو پس از پرش از خندق، فریاد زد:(هَل مِن مُبارز)
و چون کسى از مسلمانان آماده مقابله با او نشد، جسورتر گشت و عقائد مسلمانان را به باد استهزاء گرفت و گفت:
شما که مىگویید کشتگان شما در بهشت و مقتولین ما در دوزخ قرار دارند، آیا یکى از شما نیست که من او را به بهشت بفرستم و یا او مرا به دوزخ روانه کند؟!
سپس اشعارى حماسى خواند و ضمن آن گفت:
لله لله وَ لَقَد بَحَحتُ عَنِ النِّداءِ غغغ بِجَمعِکُم هَل مِن مُبارِزٍ لله لله لله؛ بس که فریاد کشیدم و در میان جمعیت شما مبارز طلبیدم، صدایم گرفت!، آیا هماوردى نیست تا با من نبرد کند؟
حضرت على(علیهالسلام) که به میدان جنگ رهسپار شد، در آن حال پیامبر اسلام(صلى الله علیه و آله) فرمود:
«بَرَزَ الاِْیمَانَ کُلُّهُ اِلى شِرْکِ کُلِّهِ؛ تمام ایمان در برابر تمام شرک قرار گرفته است.»
نعرههاى پى در پى عمرو، چنان رعب و وحشت در دلهاى مسلمانان افکنده بود که در جاى خود میخکوب شده، قدرت حرکت و عکس العمل از آنان سلب شده بود.(۳)
هر بار که فریاد عمرو براى مبارزه بلند مىشد، فقط حضرت على(علیهالسّلام) برمىخاست و از پیامبر(صلى الله علیه و آله) اجازه مىخواست که به میدان برود ولى پیامبر موافقت نمىکرد.
این کار سه بار تکرار شد. آخرین بار حضرت على(علیه السلام) باز اجازه مبارزه خواست، پیامبر به على(علیهالسلام) فرمود: این عمرو بن عبدَوَدّ است!
امام على(علیه السلام) فرمود: من هم على هستم!(۴)
حضرت على(علیهالسلام) که به میدان جنگ رهسپار شد، در آن حال پیامبر اسلام(صلى الله علیه و آله) فرمود:
«بَرَزَ الاِْیمَانَ کُلُّهُ اِلى شِرْکِ کُلِّهِ؛ تمام ایمان در برابر تمام شرک قرار گرفته است.»(۵)
این بیان به خوبى نشان مىدهد که پیروزى یکى از دو نفر بر دیگرى، پیروزى ایمان بر کفر یا پیروزى کفر بر ایمان بود، و به تعبیر دیگر کارزارى بود سرنوشت ساز که آینده ایمان و شرک را مشخّص مىکرد.
پیامبر شمشیر خود را به حضرت على(علیهالسلام) داد، عمامه مخصوصى بر سر او بست و در حقّ او چنین دعا کرد:
خداوندا على را از هر بدى حفظ بنما، پروردگارا در روز بدر، عبیدة بن الحارثو در جنگ احد شیر خدا حمزه از من گرفته شد، پروردگارا على را از گزند دشمن حفظ بنما.
سپس این آیه را خواند:
«رَبِّ لا تَذَرنى فَردا وَ انتَ خَیرُ الوارِثینَ(۶)؛ بار الها مرا تنها مگذار و تو بهترین وارثى.»(۷)
حضرت على(علیهالسلام) براى جبران تاخیر با سرعت هرچه زیادتر به راه افتاد و رجزى بر وزن و قافیه رَجَز حریف سرود و فرمود:
لله لله لا تَعجَلَنَّ فَقَد اتاکَ غغغ مُجیبٌ صَوتِکَ غَیرُ عاجِزٍ لله لله لله؛ عجله نکن! پاسخگوى نیرومندى به میدان تو آمد.
سراسر بدن حضرت على(علیهالسلام) زیر سلاحهاى آهن قرار گرفت و چشمان او از میان کلاهخود مىدرخشید.
عمرو خواست حریف خود را بشناسد. به حضرت على(علیه السلام) گفت: تو کیستى؟
امام على(علیهالسلام) که به صراحت لهجه معروف بود، فرمود: على فرزند ابوطالب.
عمرو گفت:
من خون تو را نمىریزم، زیرا پدر تو از دوستان دیرینه من بود، من در فکر پسر عموى تو هستم که تو را به چه اطمینان به میدان من فرستاده است، من مىتوانم تو را با نوک نیزهام بردارم و میان زمین و آسمان نگاهدارم، در حالى که نه مرده باشى و نه زنده.
وقتی امیرالمومنین می خواست به میدان رود، پیامبر شمشیر خود را به حضرت على(علیهالسلام) داد، عمامه مخصوصى بر سر او بست و در حقّ او چنین دعا کرد:
خداوندا على را از هر بدى حفظ بنما، پروردگارا در روز بدر، عبیدة بن الحارثو در جنگ احد شیر خدا حمزه از من گرفته شد، پروردگارا على را از گزند دشمن حفظ بنما.
ابن ابى الحدید مىگوید:
استاد تاریخ من(ابوالخیر) هر موقع این بخش از تاریخ را شرح مىداد، چنین مىگفت:
عمرو در حقیقت از نبرد با على(علیهالسلام) مىترسید، زیرا او در جنگ بَدر و اُحُد حاضر بود و دلاورىهاى على(علیهالسلام) را دیده بود.
از این جهت، مىخواست على(علیهالسلام) را از نبرد با خود منصرف سازد.
حضرت على(علیهالسلام) فرمود:
تو غُصّه مرگ مرا مخور، من در هر دو حالت(کشته شوم و یا بکشم) سعادتمند بوده و جایگاه من بهشت است؛ ولى در همه احوال دوزخ انتظار تو را مىکشد.
عمرو لبخندى زد و گفت: على! این تقسیم عادلانه نیست، بهشت و دوزخ هر دو مال تو باشد.
در این هنگام على علیه السّلام او را به یاد پیمانى انداخت که روزى دست در پرده کعبه کرده و با خدا پیمان بسته بود که:
هر قهرمانى در میدان نبرد سه پیشنهاد کند، یکى از آنها را بپذیرد.
حضرت امیرالمؤمنین على(علیهالسلام) از این رو پیشنهاد کرد که نخست اسلام را بپذیرد.
عمرو گفت: على! از این بگذر که ممکن نیست.
امام على(علیهالسلام) فرمود: دست از نبرد بردار و محمد را به حال خود واگذار، و از معرکه جنگ بیرون رو.
عمرو گفت:
پذیرفتن این مطلب براى من وسیله سرافکندى است، فردا شعراى عرب، زبان به هجو و بدگویى من مىگشایند، و تصوّر مىکنند که من از ترس به چنین کارى دست زدم.
امام على(علیهالسلام) فرمود:
اکنون حریف تو پیاده است، تو نیز از اسب پیاده شو تا با هم نبرد کنیم
.
وِى گفت:
على! این یک پیشنهاد ناچیزى است که هرگز تصوّر نمىکردم عربى از من چنین درخواستى بنماید.(۸)
سپس نبرد میان دو قهرمان به شدت آغاز گردید و گَرد و غُبار اطراف دو قهرمان را فرا گرفت و تماشا گران از وضع آنان بى خبر بودند.
ابن ابى الحدید مىگوید:
استاد تاریخ من(ابوالخیر) هر موقع این بخش از تاریخ را شرح مىداد، چنین مىگفت:
عمرو در حقیقت از نبرد با على(علیهالسلام) مىترسید، زیرا او در جنگ بَدر و اُحُد حاضر بود و دلاورىهاى على(علیهالسلام) را دیده بود. از این جهت، مىخواست على(علیهالسلام) را از نبرد با خود منصرف سازد.
تنها صداى ضربات شمشیر بود که با برخورد آلات دفاعى از سپر و زِرِه به گوش مىرسید.
پس از زد و خوردهایى عمرو شمشیر خود را متوجه سَرِ حضرت على(علیهالسلام) کرد، حضرت امیرالمؤ منین على(علیهالسلام) ضربت او را با سپر مخصوص دفع کرد، با این حال شکافى در سَرِ وِى پدید آورد؛ اما امام على(علیهالسلام) از فرصت استفاده کرد و ضربتى بُرّنده بر پاى حریف وارد ساخت که هر دو یا یک پاى او را قطع کرد و عمرو قهرمان بزرگ قریش نقش بر زمین گشت.
صداى تکبیر از میان گرد و غبار که نشانه پیروزى على(علیهالسلام) بود بلند شد.
منظره به خاک غلطیدن عمرو آن چنان ترس و رعبى در دل قهرمانانى که در پشت سر عمرو ایستاده بودند افکند، که بى اختیار عنان اسبها را متوجه خندق کرده و همگى به لشگرگاه خود بازگشتند.
جز نوفل که اسب وى در وسط خندق سقوط کرد و سخت به زمین خورد و ماموران خندق او را سنگباران نمودند، اما وى با صداى بلند گفت:
این طرز کشتن، دور از جوانمردى است، یک نفر فرود آید با هم نبرد کنیم.
ناگاه حضرت على(علیهالسلام) با آن که از زخم سَر، درد مىکشید، وارد خندق گردید و او را کُشت.
وحشت و بُهت سراسر لشگر شرک را فرا گرفته و بیش از همه ابوسفیان مبهوت شده بود.
او تصوّر مىکرد که مسلمانان بدن نوفل را براى گرفتن انتقام حمزه، " مُثلِه "(۹) خواهند کرد.
کسى را فرستاد که جسد او را به ده هزار دینار بخرد. پیامبر(صلى الله علیه و آله) فرمود:
نعش را بدهید که پول مرده در اسلام حرام است.
ظاهرا على(علیهالسلام) قهرمانى را کشته بود، ولى در حقیقت افرادى را که از شنیدن نعرههاى دلخراش عمرو رعشه بر اندام آنها افتاده بود، زنده کرد و یک ارتش ده هزار نفرى را که براى پایان دادن حکومت جوان اسلام کمر بسته بودند؛ مرعوب و وحشت زده ساخت.
اگر پیروزى از آنِ عمرو بود، معلوم مىشد که ارزش این فداکارى چقدر بوده است؟
وقتى حضرت على(علیهالسلام) خدمت پیامبر(صلى الله علیه و آله) رسید، رسول خدا(صلى الله علیه و آله) ارزش ضربت حضرت على(علیهالسلام) را چنین برآورد کرد:
«ضَربَةُ عَلِی یَومَ الخَندَقِ اَفضَلُ مِن عِبادَةِ الثّقلین؛ ارزش این فداکارى بالاتر از عبادت تمام جنّ و انس است.(۱۰)
زیرا در سایه شکست بزرگترین قهرمان کفر، عموم مسلمانان عزیز مىشدند و ملّت شرک، خوار و ذلیل گردید.
پینوشتها:
۱ - احزاب، آیه ۹ ۱۴.
۲ - تاریخ طبرى، ج ۲، ص ۲۳۹ / طبقات کبرى، ج ۲، ص ۶۸.
۳ - واقدى رعب شدید مسلمانان را با این جمله مجسّم مىکند: کَانَّ فَوقَ رُؤُسِهُمُ الطَّیر: گویى بر سرشان پرنده نشسته بود. کتاب المغازى، ج ۲، ص ۴۷۰، ط اعلمى.
۴ - ابن ابى الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۱۳، ص ۲۴۸.
۵ - بحارالانوار، ج ۲۰، ص ۲۱۵.
۶ - سوره انبیاء، آیه ۸۹.
۷ - کنزالفوائد، ص ۱۳۷.
۸ - بحارالانوار، ج۲۰، ص ۲۲۷.
۹ - مُثله کردن، یعنى: قطعه قطعه کردن بدن شخص.
۱۰ - بحارالانوار، ج۲۰، ص ۲۱۶ / مستدرک حاکم، ج ۳، ص ۳۲.
برگرفته از کتاب الگوهاى رفتارى امام على(علیهالسلام)، ج اول، مرحوم محمد دشتى .