نقش تفریح در سلامت - فرهنگ و مهارت تفریح
جامعه شناسان معتقدند آنچه تا حدودی دور شدن از چارچوب های زندگی یکنواخت و تکراری و تجویز شده روزمره را ممکن می سازد، تفریح بشمار می آید.
كاهش ميزان خشونت هاي اجتماعي، انحراف هاي اجتماعي و ارتقاي سطح سلامت جسمي و رواني شهروندان و افزايش بهره وري در كارها از جمله ضرورت هاي اجتماعي تفريح است.
موضوع تفریح آنقدر مهم است که ماده بیست و چهارم اعلامیه جهانی حقوق بشر نیز به این امر تاکید داشته و بر اساس این ماده هر کس حق استراحت، فراغت و تفریح دارد و بویژه به محدودیت معقول ساعات کار و مرخصی های ادواری با اخذ حقوق، ذیحق است.
براساس سند چشم انداز ۲۰ ساله کشور، جمهوری اسلامی ایران باید سالم ترین جمعیت منطقه را تا سال ۱۴۰۴ داشته باشد.
سووالی که مطرح است این است که برخورد جامعه ایرانی با تفریح فعال با توجه به اینکه تفریح تاثیر مهمی بر سلامت افراد دارد چگونه است و کارشناسان یعنی افراد علمی و اجرایی به این موضوع چگونه می نگرند؟
گروه میزگردهای خبری ایرنا، در میزگردی نقش تفریح در سلامت افراد را با حضور، ' زکریا یازرلو ' معاون پرورشی و تربیت بدنی وزارت آموزش و پرورش، ' بهزاد دماری ' رییس انجمن پزشکی اجتماعی، ' علی علی آبادی ' جامعه شناس، ' کاظم دستگردی ' مدیر اوقات فراغت معاونت اوقات فراغت سازمان ورزش شهرداری تهران و ' مجید امیدی ' معاون سابق فرهنگی سازمان ملی جوانان، مورد بحثو بررسی قرار داده است.
** ایرانی ها چقدر تفریح می کنند؟
' مجید امیدی ' معاون سابق فرهنگی سازمان ملی جوانان در این میزگرد، به یکی از شاخص های پیشرفت جوامع اشاره کرد و گفت که یکی از پیشرفت های جوامع، مدت فراغتی است که در اختیار افراد قرار می گیرد.
امیدی اظهار داشت: ایران از جمله کشورهایی است که شاخص اوقات فراغت بالایی دارد اما ضروری است این شاخص با یک مقدار تحلیل دقیق تری بیان داشت.
سووالی که مطرح است این است که آیا جامعه ما بدرستی از مدت زمان اوقات فراغتی که در اختیار دارد و تفریح نیز در دایره آن قرار دارد، استفاده می کند؟
وی افزود: بر اساس یک گزارش فقط حدود ۱۱ درصد از خانوارهای کشورمان در هزینه سبد خانوار، تفریح و اوقات فراغت را برای خودشان و فرزندانشان به خوبی در نظر گرفته اند.
امیدی این میزان ۱۱ درصدی تفریح در سبد خانوار در کشور را بسیار اندک عنوان کرد و تاکید کرد که این فرهنگ باید رشد کند و هزینه فراغتی باید جایگاه خود را در سبد خانوار همچون غذا و پوشاک و اجاره منزل، باز کند.
* ' زکریا یازرلو ' معاون پرورشی وزارت آموزش و پرورش نیز گفت: ' تابستان امسال آموزش و پرورش با یک ظرفیت ۷میلیارد نفر ساعت اوقات فراغت مواجه بود که اگر تمام دستگاه های اجتماعی کشور با یک هم افزایی مطلوب هم در خدمت تحقق بهینه سازی و بهبود اوقات فراغت دانش آموزان کشور قرار بگیرند باز هم به نظر نمی رسد که پر کردن این ظرفیت از عهده سایر دستگاه ها بر آید. '
و اما در وهله نخست ویژگی های تفریح چیست که باید در سبد هزینه خانوارهای ایرانی جای خود را بازکند؟
آنچه که شرکت کنندگان در این میزگرد در خصوص تفریح اتفاق نظر داشتند این بود که تفریح انتخابی، اختیاری و رضایت بخش است، تفریح فی نفسه جذاب و نشاط آور و موجب تجدید قوای جسمانی و روانی است و در اوقات فراغت نیز صورت می گیرد.
تفریح انواع مختلف دارد که تفریح فعال و غیر فعال، سالم و غیر سالم از جمله این تقسیم بندی ها بشمار می آید که البته در این گزارش، منظور نظر تفریح ناسالم که می تواند سوء مصرف مواد مخدر، قمار بازی، نوشیدنی های غیر مجاز و پرسه زنی در خیابان ها، پاساژ ها و مواردی از این قبیل باشد، نیست.
البته با توجه به تعاریف یاد شده در این میزگرد تفریح از نوع فعال آن مد نظر قرار گرفت که در این ارتباط علی آبادی در خصوص مصادیق تفریح فعال اظهارداشت: دیدار با دوستان(مهمانی)، فعالیت های ورزشی غیر حرفه ای همچون ورزش های همگانی، دو آهسته و کوهنوردی، بازدید از موزه و سینما رفتن از جمله تفریح های فعال به شمار می آید.
* ' بهزاد دماری ' رییس انجمن پزشکی اجتماعی در این ارتباط اظهارداشت : اینکه چرا تفریح فعال بر تفریح غیر فعال(مثل گوش دادن به موسیقی و تلویزیون تماشا کردن) برتری دارد و بیشتر مدنظر است به این علت است که تفریحات فعال تاثیرات جسمی، روانی، اجتماعی و حتی معنویت بیشتری نسبت به تفریحات غیر فعال دارد.
دماری گفت: کشورهایی از جمله کانادا هر سال اوضاع تفریح را تحت پایش قرار می دهند و تفریحات فعال و غیر فعال مردم را بررسی می کنند زیرا برای مسوولان این کشور بسیار مهم است که درصد تفریحات فعال بیشتر شود زیرا پشت بند این تفریحات فعال است که بهره بیشتری از سلامت جامعه بدست می آید.
وی در ادامه بیان داشت: این در حالی است که در کشور ما براساس تحقیقات بدست آمده تفریح در حوزه غیر فعال، بسیار برجسته تر از تفریح فعال است و به عبارت دیگر مردم بیشتر به سمت تفریحات غیر فعال روی می آورند.
وی افزود: در زمان حاضر جوامع امروزی دارای مشکلات سلامت جسمی همچون چاقی، بیماری های قلبی عروقی و بیماری های روان مواجه هستند که در این میان تفریحات غیر فعال معمولا با فعالیت فیزیکی کمتری نسبت به تفریحات فعال صورت می گیرد بنابراین سلامت جسمی نیز بیشتر به خطر می افتد.
*دستگردی مدیر اوقات فراغت معاونت اوقات فراغت سازمان ورزش شهرداری تهران
نیز در تایید اظهارات دماری گفت: هر چه از نظر زمانی جلوتر می رویم تجهیزات و امکانات برای تفریح بیشتر می شود اما تفریحات از نوع غیر فعال بیشتر از فعال، دامن جامعه را گرفته است.
وی افزود: روی آوردن اکثر مردم به تفریحات غیر فعال همچون تلویزیون باعثمی شود که هم تحرک جسمی آنان کم شود و هم دچار آسیب های دیگر همچون آسیب های روحی روانی شوند. این در حالی است که تفریحات فعال در تمام ابعاد باعثارتقای سلامت در فرد می شود.
** تاثیر تفریح بر سلامت
سلامت بر اساس تعریف سازمان بهداشت جهانی در سال ۱۹۴۸ هرسه بعد جسمی، روانی و اجتماعی را در بر می گیرد و در طول دو دهه گذشه نیز بعد معنوی نیز به آن اضافه شده است.
*دکتر دماری در این ارتباط اظهار داشت: اینکه بعد معنوی نیز به مفهوم سلامت اضافه شود، اجماع جهانی صورت نگرفته است اما خیلی از مراکز تحقیقاتی دنیا در حال بررسی این بعد در سلامت هستند.
این عضو هیات علمی مرکز تحقیقات سلامت وزارت بهداشت، درمان و آموزش، تفریح را از جمله عوامل محیطی تاثیر گذار بر سلامت عنوان کرد که با آن نمره سلامت جسمی، روانی، اجتماعی و معنوی فرد را می سنجند.
وی اضافه کرد: تحقیقات نشان داده است، تاثیراتی که تفریح بر جسم می گذارد شامل کاهش بیماری های قلبی عروقی و سرطان ها است.
وی گفت: به عنوان مثال هزینه های مراقبت های سلامت در کشور در شرایط حاضر روز
به روز در حال افزایش است که اگر به همین روال پیش برویم پنج تا ۱۰ سال آینده شاید دیگر نتوانیم هزینه عمل های جراحی قلبی را در جامعه تامین کنیم.
وی افزود: تفریح همچنین بر کاهش افسردگی و اضطراب و همچنین فراموشی و افسردگی در دوران سالمندی تاثیر شگرفی دارد.
وی نشاط یا Happines در جامعه را از دیگر خروجی های تفریح عنوان کرد و گفت : رتبه نشاط ایران از بین ۱۷۰ کشور در سال ۲۰۰۸،۹۶ است که باید اذعان داشت که تغییر و بهبود این رتبه به راحتی صورت نمی گیرد.
*دستگردی مدیر تفریحات سازمان ورزش شهرداری تهران نیز به بررسی موضوع تفریح از بعد خانواده اشاره کرد و افزود: تفریح باعثمی شود که اعضای خانواده احساس نزدیکی و علقه بیشتری نسبت به همدیگر داشته باشند.
وی استحکام خانواده را از جمله بهترین مزیت تفریح سالم عنوان کرد و گفت: به عینه مشاهده کرده ایم که هر گاه پدر و مادر دست فرزند و یا فرزندان خود را می گیرند و برای یک تفریح ساده به خارج از منزل می روند هم خودشان و هم فرزندانشان لذت می برند.
*یازرلو معاون پرورشی آموزش وپرورش نیز به تفریح به عنوان یکی از عوامل اعتلای جامعه اشاره کرد و اظهار داشت: تاسال ۱۴۰۴ باید مردمی سالم، رشید، دانا، هویت ساز، کارآفرین و افزاینده ثروت ملی داشته باشیم که در یک چنین جامعه ای لحظه ها، صرفا با رویکرد اعتلایی میسر خواهد بود بنابراین باید در تفریح نیز که در سلامت تاثیر گذار است پیشرفت را مشاهده کنیم.
** وضعیت تفریح در کشور
همچنان که در ابتدای گزارش به آن اشاره شد به گفته امیدی فقط حدود ۱۱ درصد از خانوارهای کشورمان در هزینه سبد خانوار، تفریح و اوقات فراغت را برای خودشان و فرزندانشان به خوبی در نظر گرفته اند. که این میزان برای کشوری همچون ایران بسیار اندک است.
دماری نیز به این موضوع اشاره کرد که در جامعه امروزی کشور خیلی از مردم به عنوان باور هنوز قبول نکرده اند که تفریح هم مثل بچه دار شدن و مدیریت مالی خانواده برنامه می خواهد.
وی در ادامه اظهارداشت: این در حالی است که وقتی از مردم سووال می کنیم که چرا تفریح نمی کنید در پاسخ جواب می دهند که ' وقت نداریم! ' در صورتیکه خود آن تفریح کردن در تعاریفی که ارایه شد باعثایجاد یک ظرفیت برای خلافیت و کار بیشتر می شود.
به گفته علی آبادی، جامعه شناس در جوامع صنعتی تفریح در قالب صنعت ایجاد شده است و در دانشگاه ها رشته های تفریح وجود دارد و دانش آموختگان این رشته هانیز باید شرایط احراز مشاغل صنعت تفریح را داشته باشند که توانایی برقراری ارتباط اجتماعی مناسب، توانمندی سازمانی، مهارت های مثبت در ارایه خدمات به مشتری، مهارت های کاربری رایانه، انعطاف پذیری و سازگاری با برنامه های قابل تغییر بویژه در ساعات عصر و پایان هفته از جمله این شرایط است.
علی آبادی در پاسخ به این سوال که آیا جامعه ما نیز به تفریح به چشم یک صنعت نگاه می کند؟ اظهارداشت: متاسفانه مقوله تفریح در ایران در قالب یک صنعت مطرح نشده است. این در حالی است که در جامعه کنونی ایران با توجه به نیروی جوانی که داراست و همچنین نرخ نسبتا بالای بیکاری می توان با ایجاد این صنعت، اشتغال زایی قابل توجهی را ایجاد کرد.
وی با بیان اینکه بحثتفریح مغفول مانده است، اظهارداشت: وقوع جنگ و پیامدهای آن در سال های اولیه انقلاب از دلایل مهم مغفول ماندن آن در کشور به شمار می آید.
*امیدی نیز در این ارتباط اظهار داشت: اگر حوزه اوقات فراغت و تفریح را به عنوان یک صنعت تلقی کنیم نگاهمان به تفریح تغییر می یابد. این صنعت می تواند در کنار اینکه در آمدزا باشد ایجاد انگیزه نیز برای کسانی که می خواهند وارد این عرصه شوند می کند.
وی با بیان اینکه برای تربیت مربی و کارشناس اوقات فراغت و تفریحات خلا داریم گفت: سووال اینجا است که دانشگاه های ما چقدر متخصص تفریح و نشاط و شادابی تربیت کرده اند؟
وی در ادامه گفت: تابستان که می شود تب اوقات فراغت و تفریح دانش آموزان نیز بالا می رود و هر کسی یک مغازه ای دایر می کند و یک عده ای از فرزندان معصوم این مملکت نیز به سمت این اماکن می روند تا به نوعی اوقات فراغت را سپری کرده و تفریح کنند.
وی با بیان اینکه حاکمیت باید بستر ساز تفریح در جامعه باشد اظهارداشت: گاهی اوقات خانواده ها به حاکمیت اطمینان و اعتماد می کنند زیرا این حاکمیت است که بستر سازی کرده است اما هنگامی که وارد یک مجموعه فرهنگی می شوید دیگر در آن مجموعه فکری یا فرهنگی به رغم اینکه آرم دولتی نیز بر سر در آن مشاهده می شود، هیچ نظارتی را نمی بینید زیرا ما اصلا مربی و گروه مرجع تربیت شده ای نداریم که بر چگونگی تفریح فرزندان نظارت کنند.
این کارشناس فرهنگی گفت: ما با نهادهایی که تربیت کننده مربی هستند مشکل داریم. ما با نهادهایی که می ترسند موضوع اوقات فراغت و تفریح را به گروه های متخصص دیگری بسپارند مشکل داریم. این در حالی است که گروه ها و شبکه ها و نهاد های اجتماعی می توانند پلی میان حاکمیت و گروه هدف که همان استفاده کنندگان از تفریح باشند، تلقی شوند.
*علی آبادی نیز در این ارتباط گفت: تصدی گری تفریح نباید بر عهده دولت باشد بلکه وظیفه حاکمیتی برای دولت در این موضوع کفایت می کند.
وی به موضوع ' جوانان و تفریح در عصر جهان – محلی شدن ' یا(Glocalization) اشاره کرد و گفت: جهان - محلی شدن یعنی گسترش ارزش های عام در مقیاس جهانی(Global) و افزایش فرصت برای حضور ارزش های خاص محلی(Local) در پهنه گیتی است.
وی اضافه کرد: اگر به جای انکار و مبارزه نافرجام با جهانی شدن مانند فیلترینگ پایگاه های اینترنتی و جمع آوری دیش های ماهواره، رویکرد مشارکت فعال در فرایند جهان - محلی شدن در پیش گرفته شود و اگر با سعه صدر با جوانان رفتار شود، انان می توانند نوآروی هایی انجام دهند که فرهنگ ایران را در سطح دنیا مطرح کنند.
علی آبادی در خصوص جوانان و تفریح در عصر جهان – محلی شدن، با بیان اینکه جوانان به اقتضای سن و سال شان، نوگرا، تنوع طلب، پر انرژی، پر تحرک و آرمان خواه هستند، گفت: جوانان بیش از هر گروه سنی دیگر در پی تغییر جهان و تحقق بخشیدن به حقیقت جویی، عدالت طلبی و آزادی خواهی شان هستند.
وی گفت: در جهان - محلی شدن، تفریحات محلی نیز فرصت بروز و ظهور در سراسر جهان خواهند داشت. فناوری های اطلاعاتی و ارتباطاتی و شبکه های اجتماعی همچون فیس بوک می توانند ما را در فرایند جهان – محلی شدن یاری کنند.
بهتر است در کنار توجه به آسیب های فناوری های نوین، به توانمندی های فوق العاده آنها و نحوه استفاده از آنها بیاندیشیم و در این راه به جای اینکه صورت مساله را پاک کنیم برنامه ریزی کنیم.
*یازرلو در ارتباط با تفریحات محلی که علی آبادی نیز به آن اشاره کرد گفت: در زمان حاضر بازی های بومی در کشور وجود دارد که اتفاقا متناسب با ذائقه ها و سلیقه های خانواده ها هم هستند که برخی از آنها نیز به ثبت بین المللی رسیده است.
وی در ادامه افزود: آموزش و پرورش نیز حدود ۷۰۰ بازی که اتفاقا به خلاقیت و نوآوری منتهی می شود و همچنین به صورت گروهی نیز انجام می شود را باز تولید کرده که در فرایند جهانی سازی می توانند بروز یابند و حتی به اسم ایران به ثبت برسند.
* دماری رییس انجمن پزشکی اجتماعی در ارتباط با توجه به جوانان به یک موضوع دیگر نیز اشاره کرد و گفت: هر چند حدود ۴۰ درصد جمعیت ما زیر ۲۵ سال هستند اما باید تفریح را برای تمام سنین نیز در نظر بگیریم و به خصوص برای سنینی که الان در جامعه مولد هستند و به نظر می رسد که مورد غلفت واقع شده اند در حالی که این فرد شاغل نیاز به خلاقیت و تمدد اعصاب دارد تا صبح فردا رفتار خوبی با ارباب رجوع داشته باشد.
وی گفت: احتمالا جمعیت پنج درصدی سالمندان نیز تا ۱۰ سال دیگر به حدود ۱۰ درصد می رسد که نباید آنان را نیز از نظر دور نگاه داشت.
این عضو هیات علمی مرکز تحقیقات سلامت وزارت بهداشت افزود: سرمایه گذاری بر تفریحات گروه سالمندان به عنوان مثال بسیاری از هزینه های جامعه از جمله هزینه های بیماری آنان را کاهش می دهد.
** نسل امروزی ایران
یازرلو معاون وزیر آموزش و پرورش از ورود نسلی سالم از نظر روانی و جسمی به دبستان در سال گذشته کشور خبر داد و اینکه این نسل یعنی کودکان آماده به ورود به دبستان
(در سال گذشته) در مراکز سنجش سلامت از نظر بینایی، شنوایی، تست های مختلف روانی و مجموعه مهارت های مختلف برای حضور در یک کلاس عادی مورد سنجش واقع شدند که فقط چهار صدم درصد از نوآموزان راهی مدارس استثنایی شدند.
وی با بیان اینکه استاندارد جهانی بیش از دو درصد را نشان می دهد گفت: فرستاده شدن فقط چهار صدم درصد نوآموزان به مدارس استثنایی نشان دهنده این مطلب است که خانواده ایرانی نسل سالمی را براساس شاخص های بین المللی به جامعه ارایه داده است.
وی در عین حال تاکید کرد که باید مراقب این موضوع نیز باشیم که در محیط های اجتماعی دیگر، نقش خانواده استمرار داشته باشد و پر رنگ تر باشد.
*امیدی، کارشناس فرهنگی نیز هر چند به اهمیت نقش خانواده تاکید کرد اما به موضوع دیگری نیز اشاره کرد و آن این بود که باورهای یک خانواده با باورهای یک جامعه و مثلا در
مدرسه و دانشگاه و همچنین گروه همسالان تفاوت دارد.
وی در ادامه گفت: اثر همسالان گاهی اوقات هویت خانواده ها را نیز تغییر می دهد و این هویت در خانواده منعکس می شود. امروز متاسفانه برخی از خانواده ها تسلیم ادبیات فرزندانشان شده اند و آن هویت اصلی را از یاد برده اند که باید هویت خانواده را در این میان حفظ کرد.
*دماری هم به موضوع دیگر سلامت روان اشاره کرد که سازمان بهداشت جهانی، وضعیت کشورها را از نظر سلامت روان تحت بررسی قرار می دهد.
به گفته وی، شواهد نشان می دهد که کشور ما از نظر سلامت روان با کمی غفلت حداقل در ۱۰ تا ۱۵ سال گذشته مواجه شده است یعنی به عبارت دیگر این امر تحت کنترل قرار نگرفته است و برخی از موارد پیشگیری نیز به عمل نیامده است.
وی به مطالعه ای که شهرداری تهران صورت داده است اشاره کرد که در این مطالعه ۲ / ۳۴درصد افراد در تهران مشکوک به اختلالات روانی هستند که این موضوع بزرگترین عامل خطر حقوق شهروندی است.
وی در توضیح اظهاراتش گفت: یعنی اگر مردم احساس کنند که حقوق شهروندی آنان
در خطر است سلامت روان آنان به تدریج به سمت تخریب می رود.
وی همچنین گفت: این در حالی است که در سیاست های ابلاغی مقام معظم رهبری موضوع پیوست سلامت در محوریت برنامه پنجم توسعه قرار گرفته است.
* متولی تفریح در جامعه کیست؟
یازرلو معاون وزیر آموزش و پرورش بخشی از مسوولیت های تفریح را بر عهده شهروندان و جامعه دانست و اظهارداشت: هر چند بخشی از مسوولیت ها به دستگاه ها باز می گردد که مهیا کردن زیر ساخت ها از جمله آنها است اما اگر در یک جامعه تفریح، اشکال پیدا کند، آن اشکال برخاسته از فرهنگ عمومی و برگرفته از مجموعه نگاه شهروندان به تفریح است.
وی گفت: اینکه چرا در یک شهر تفریح بیشتری صورت می گیرد و در شهر دیگر کمتر تفریح می شود به شهروندانش باز می گردد.
وی همچنین گفت: در بخش سیاستگذاری ها نیز افراد باید در ایده پردازی و طراحی برنامه های که به تفریح منجر می شود مداخله و ایفای نقش کنند تا مجموعه کارهایی که منجر به تفریح و سرگرمی می شود گسترش یابد.
*امیدی نیز به بومی سازی تولیدات تفریحی در جامعه اشاره کرد که بنا به گفته ی وی
در زمان حاضر به دست بیگانگانی که به دنبال دزدی و چپاول هویت جوامع هستند، افتاده است.
وی با اشاره به اینکه حدود ۹۰ درصد گیم نت ها وارداتی هستند تاکید کرد: اگر بخواهیم یک جامعه سالم داشته باشیم باید روی تولیدات فراغتی سرمایه گذاری کنیم که متاسفانه در عمل به جز در موارد محدود چنین اتفاقی نیافتاده است.
*دماری نیز به گزارشی ازیکی از روزنامه ها اشاره کرد که متولی تفریح در جامعه را بیش از ۱۵ سازمان عنوان کرده بود.
وی به تاسیس وزارت ورزش و جوانان اشاره کرد و پیشنهاد داد که دفتر مدیریت تفریحات جامعه یا هر ساختار دیگری در این وزارتخانه به عنوان متولی برنامه سیاستگذاری تفریحات البته با مشارکت دستگاه ها تشکیل شود.
وی با بیان اینکه تدوین برنامه ملی اوقات فراغت به عنوان نخستین کار این دفتر باید مدنظر قرار گیرد گفت: به دنبال آن باید لایحه این برنامه نوشته شده و در مجلس شورای اسلامی نیز برای تصویب مطرح شود.
وي همچنين گفت: بايد در همين ساختار نيز متولي رصد نيز داشته باشيم كه يا دفتر ياد شده يا مركز ديگري اين وظيفه را برعهده بگيرد و درضمن تحقيقات نيز دراين زمينه توسط دانشگاه ها صورت گيرد .