اعداد و ریاضی در کتاب آسمانی اسلام
روزنامه تهران امروز نوشت:
در میان موضوعات مختلف قرآنی، میتوان نشانهای از تمامیعلوم طبیعی و الهی را یافت، بررسی شاخههای مختلف علوم، با تاکید بر علوم طبیعی مانند ریاضیات میتواند نگاه دیگر به این کتاب آسمانی را فراهم سازد و علومیکه در زبان پژوهشی امروزین به عنوان «علوم میان رشتهای» را با نگاهی نوین به علوم جدید و قرآن مجید فراهم سازد.
آنچه که میخوانید نگاهی به اعداد در قرآن کریم، این نوشته تنها میتواند گام اولیه برای بررسی علم ریاضیات در قرآن کریم باشد و نگارنده امیدوار است که این گام نخستین برای تلاش بیشتر ریاضیدانان برای بررسی علم ریاضی در کتاب آسمانی قران باشد، اگرچه در این مورد کتابهای متنوعی همانند «الریاضیات فى القرآن الکریم»؛ «عجائب العدد و المعدود فىالقرآن الکریم»؛ «معجزه الارقام و الترقیم فى القرآن الکریم» و «موسوعه الاعداد فى القرآن الکریم» تدوین شده است.
واژههاى اربع و اربعه ۱۲ بار در ۱۲ آیه و مرتبط با ۱۰ موضوع در قرآن دیده مىشود: الف. عده وفات که چهار ماه و اندى است.(بقره / ۲،۲۳۴)
ب. چهار پرنده که حضرت ابراهیم(علیه السلام) به دستور خداوند و براى رویت چگونگى زنده کردن مردگان کشت.(بقره / ۲،۲۶۰) ج. ایلاء؛ اگر مردى از روى خشم و براى اذیّت کردن همسرش سوگند یاد کرد که با او نزدیکى نکند، حاکم شرع چهار ماه به او مهلت مىدهد که یا به مقتضاى زوجیت بازگردد یا زن را طلاق دهد.(بقره / ۲،۲۲۶)
د. قذف؛ اگر کسى به زن محصنه و عفیفهاى نسبت زنا داد و ۴ گواه که ناظر زنا بودهاند نیاورد ۸۰ تازیانه مىخورد.(نور / ۲۴،۴، ۱۳)
ه. لعان؛ کسانى که به زنان خود نسبت زنا مىدهند و چهار شاهد ندارند، باید چهار بار پیاپى بگویند: خدا را گواه مىگیرم که در این نسبتى که مىدهم صادقم و بار پنجم بگویند: لعنت خدا بر من اگر از دروغگویان باشم. در مقابل، زن نیز باید چهار بار بگوید: خدا را شاهد مىگیرم که این مرد از دروغگویان است و بار پنجم بگوید: لعنت خدا بر من اگر اینمرد از راستگویان باشد.(نور / ۲۴،۶۹) و. شهادت بر زنا؛ خداوند فقط براى شهادت بر زنا ۴ شاهد قرار داده و این به جهت سختگیرى بر مدعى و حفظ آبروى مردم است.(نساء / ۴،۱۵) ز. تعداد ماههاى حرام که چهار تاست: ذىالقعده، ذىالحجه، محرّم و رجب.(توبه /
۹،۳۶)[۳۹] ح. اتمام حجت پیامبر(ص) با مشرکان و تعیین چهارماه فرصت به آنها.(توبه / ۹،۲) ط. چهارپایان که در کنار خزندگان و دو پایان از گونههاى جانداراناند.(نور / ۲۴،۴۵) ى. آفرینش کوهها و دیگر پدیدهها و نعمتهاى زمین در چهار روز.(فصّلت / ۴۱،۱۰)
واژه «رابع» نیز به معناى چهارم دو مرتبه در قرآن ذکر شده است: الف. شمار احتمالى اصحاب کهف.(کهف / ۱۸،۲۲)
ب. علم و احاطه خدا بر نجوا و سخنان درگوشى.(مجادله / ۵۸،۷) واژه «رُباع» نیز که به معناى چهار تا چهارتاست دو بار در قرآن آمده است: جواز ازدواج با بیش از یک زن(نساء / ۴،۳) و بالهاى فرشتگان.(فاطر / ۳۵،۱)
پنج: این عدد دو مرتبه در قرآن و مرتبط با دو موضوع دیده مىشود: الف. شمار احتمالى اصحاب کهف.(کهف / ۱۸،۲۲)
ب. هیچگاه سه نفر با هم نجوا نمىکنند، مگر اینکه خداوند چهارمین آنهاست و هیچگاه پنجنفر با هم نجوا نمىکنند، مگر اینکه خداوند ششمین آنهاست.(مجادله / ۵۸،۷) در این آیه نخست از نجواى سه نفرى و سپس پنج نفرى سخن مىگوید و از نجواى چهار نفرى براى رعایت فصاحت در کلام و عدم تکرار سخن نگفته و به مراتب عدد از سه تا شش بدون هیچگونه تکرار اشاره کرده است. واژه «خامسه» نیز بهمعناى پنجم دو بار در ارتباط با موضوع لعان در قرآن آمده است.(نور / ۲۴،۷ ۹)
شش: این عدد هفت بار در قرآن آمده و در همه موارد با آفرینش آسمانها و زمین مرتبط است؛ در چهار آیه، تعبیر «خَلَقَ السَّموتِ والاَرضَ فى سِتَّهِ اَیّام» آمده(اعراف / ۷،۵۴؛ یونس / ۱۰،۳؛ هود / ۱۱،۷؛ حدید / ۵۷،۴) و در سه آیه، افزون بر آسمانها و زمین «مابینهما» نیز آمده که در حقیقت توضیحى است براى جمله قبل.(فرقان / ۲۵،۵۹؛ سجده / ۳۲،۴؛ ق / ۵۰،۳۸) واژه «سادس» نیز که به معناى ششم است، دو بار در قرآن آمده است: الف. شمار احتمالى اصحاب کهف.(کهف / ۱۸،۲۲)
ب. علم و احاطه خداوند به نجوا و سخنان درِ گوشى.(مجادله / ۵۸،۷)
هفت: این عدد، ۲۴ بار و مرتبط با ۹ موضوع در قرآن آمده است: الف. آسمانهاى هفتگانه که در ۹ آیه قرآن از آن یاد شده است.(بقره / ۲،۲۹؛ مومنون / ۲۳،۱۷، ۸۶؛ فصّلت / ۴۱،۱۲؛ طلاق / ۶۵،۱۲؛ ملک / ۶۷،۳؛ نوح / ۷۱،۱۵؛ اسراء / ۱۷،۴۴؛ نبأ / ۷۸،۱۲) مفسران و قرآنپژوهان در اینکه مراد از آسمانهاى هفتگانه چیست نظرات گوناگونى ابراز داشتهاند.
ب. رویاى پادشاه مصر که هفت گاو لاغر را در حال خوردن هفت گاو چاق و همچنین هفت خوشه سبز را در کنار هفت خوشه خشک دید. یوسف(ع) خوابش راچنین تعبیر کرد که پس از هفت سال فراوانى نعمت، هفت سال قحطى پیش مىآید؛ نیز به آنان گفت: هفت سال پیاپى کشت و کار کنند و آنچه را مىدروند، در خوشه نگهدارى و انبار کنند و جز کمى از آن را نخورند تا در سالهاى قحطى و سختى از آن استفاده کنند.(یوسف / ۱۲،۴۳، ۴۶ ۴۹)[۴۹] ج. تشبیه انفاق در راه خدا به دانهاى که از آن هفت خوشه بروید و در هر خوشهاى ۱۰۰ دانه باشد، یعنى انفاق در راه خدا ۷۰۰ برابر پاداش دارد.(بقره / ۲،۲۶۱)
د. نابودى قوم عاد به وسیله باد سرد و شدیدى که هفت شب و هشت روز پیاپى بر آنها وزید.(حاقه / ۶۹،۷)
ه. سبع مثانى.(حجر / ۱۵،۸۷) مقصود از «سبع مثانى» بنابر روایات پیامبر(ص) و اهلبیت(علیهمالسلام) سورهحمد است.
و. درهاى هفتگانه جهنم.(حجر / ۱۵،۴۴) مفسران در بیان منظور از این درها گفتهاند: جهنم ۷ نوع عذاب دارد و هر نوعى به مقتضاى واردان چند قسم است. گناهانى که مستوجب آتش جهنم است ۷ قسم است.
ز. بىنهایتبودن کلماتالهى.(لقمان / ۳۱،۲۷) اگر همه درختان به قلم تبدیل شوند و دریاها به اضافه ۷ برابر خود مرکب شوند و کلمات و نشانههاى خدا را بنویسند، دریاها مىخشکند پیش از آنکه کلمات الهى تمام شوند؛ چون کلمات خدا نامتناهى است.
ح. شمار احتمالى اصحاب کهف(کهف / ۱۸،۲۲) که بنا به شواهدى در آیه، نظر مورد تایید قرآن همین قول است.[۵۵] ط. کفاره کسى که در حج قربانى نکرده، سه روز روزه در حج و هفت روز پس از بازگشت است.(بقره / ۲،۱۹۶)[۵۶]
هشت: عدد هشت در قرآن پنج مرتبه و مرتبط با چهار موضوع آمده است: الف. آفرینش ۸ گونه از دامها(گاو، شتر، گوسفند و بز): «و اَنزَلَ لَکُم مِنَ الاَنعمِ ثَمنیَهَ اَزوج»(زمر / ۳۹،۶ و نیز انعام / ۶،۱۴۳) مقصود از «ثمانیه ازواج» این است که خداوند از هر یک از «ضأن» «معز»، «بقر» و «ابل» دو تا یعنى دو گونه نر و ماده آفریده است.
ب. شمار حاملان عرش الهى: «و یَحمِلُ عَرشَ رَبِّکَ فَوقَهُم یَومَئِذ ثَمنِیَه»(حاقّه / ۶۹،۱۷) در اینکه منظور از این حاملان هشتگانه، هشت نفر از ملائکه یا از پیامبران و امامان یا هشت ردیف فرشته است، نظرات مختلفى از سوى مفسران ارائه شده است.[۵۸]
ج. هلاکت قوم هود در هفت شب و هشت روز.(حاقّه / ۶۹،۷) د. مهریه همسر موسى(ع): «عَلى اَن تَأجُرَنى ثَمنِىَ حِجَج»(قصص / ۲۸،۲۷) که ۸ سال حضرت موسى در خدمت شعیب بود و بعد به اختیار موسى(علیه السلام) دو سال بر آن افزوده شد.[۵۹] واژه «ثامن» که به معناى هشتم است نیز یک بار در ارتباط با شمار اصحاب کهف در قرآن آمده است.(کهف / ۱۸،۲۲)
نُه: عدد ۹ سه بار و مرتبط با دو موضوع در قرآن دیده مىشود: الف. معجزات نُهگانه موسى(علیه السلام): «و لَقَد اتَینا موسى تِسعَ ءایت بَیِّنت»(اسراء / ۱۷،۱۰۱) منظور از این معجزات تنها معجزاتى است که در برابر فرعون آورده شده که عبارت است از عصا، ید بیضا، توفان، ملخ، قورباغه، آفت نباتى، خون، قحطى و کمبود میوهها.(نیز ر. ک: اعراف / ۷،۱۳۰، ۱۳۳؛ نمل / ۲۷،۱۰، ۱۲) ب. پىکنندگان ناقه صالح در شهر حجر که ۹ نفر بودهاند: «و کانَ فِىالمَدینَهِ تِسعَهُ رَهط یُفسِدونَ فِىالاَرضِ»(نمل / ۲۷،۴۸)
۱۰: عدد ۱۰،۹بار و مرتبط با ۹موضوع در قرآن آمده است: الف. پاداش نیکوکارى: «مَن جاءَ بِالحَسَنَهِ فَلَهُ عَشرُ اَمثالِها»(انعام / ۶،۱۶۰) که طبق این آیه ۱۰ برابر مىگردد.
ب. كفاره قربانى حج؛ كسى كه نتواند در حج قربانى كند بايد سه روز در ايام حج و هفتروز هنگام بازگشت، روزه بگيرد كه مجموعا ۱۰ روز مىشود: و سَبعَه اِذا رَجَعتُم تِلكَ عَشَرَهٌ كامِلَهٌ (بقره/۲،۱۹۶) ج. كفاره حَنث قسم؛ اگر كسى بر انجام يا ترك كارى سوگند ياد كرد و مطابق آن عمل نكرد بايد بندهاى را آزاد، يا ۱۰ مستمند را اطعام كند يا سه روز، روزه بگيرد:فَكَفّـرَتُهُ اِطعامُ عَشَرَهِ مَسـكينَ (مائده/۵،۸۹) د. عدّه زن شوهر مرده كه چهارماه و ۱۰ روز است:يَتَرَبَّصنَ بِاَنفُسِهِنَّ اَربَعَهَ اَشهُر و عَشرًا (بقره/۲،۲۳۴) هـ. ميقات موسى(عليه السلام) كه مجموعاً ۴۰ شب، از ماه
ذىقعده تا شب دهم ذىحجه بود: و وعَدنا موسى ثَلـثينَ لَيلَهً و اَتمَمنـها بِعَشر (اعراف/۷،۱۴۲) و. مهريه همسر موسى(عليه السلام) كه ۸ سال كارگرى براى حضرت شعيب(عليه السلام)بود و در پايان، از روى اختيار ۱۰ سال شد: فَاِن اَتمَمتَ عَشرًا فَمِن عِندِكَ (قصص/۲۸،۲۷) ز. شبهاى دهگانه كه مورد سوگند الهى قرار گرفته و منظور از آنها شبهاى دهگانه اول ذىحجه است يا امامان معصوم از امام حسن مجتبى تا امام حسن عسكرى(عليهم السلام) در كنار شفع كه اميرمومنان و فاطمه(عليهما السلام) را شامل مىشود و وَتْر كه خداى واحد است: والفَجر * ولَيال عَشر (فجر/۸۹،۱ ـ ۲) ح. تحدّى به آوردن ۱۰ سوره
بهسان قرآن: قُل فَأتوا بِعَشرِ سُوَر مِثلِهِ مُفتَرَيـت (هود/۱۱،۱۳) ط. گفتوگوى مجرمان در روز قيامت كه بر اثر طولانى بودن عذاب، مدت درنگ در دنيا را تنها ۱۰ روز مىپندارند: يَتَخـفَتونَ بَينَهُم اِن لَبِثتُم اِلاّ عَشرا (طه/۲۰،۱۰۳)