چه کسی " فدک " را به بنیفاطمه بازگرداند؟ + عکس
فدک قریهای است در منطقه حجاز که از آنجا تا مدینه نزدیک به ۱۶۰ کیلومتر راه بود و مزارع و چشمه آبی در خود داشت. در نزدیکی فدک دژی به نام «شمروخ» وجود داشت که هم اکنون در آنجا روستای بزرگی به نام «حائط» با نخلهای فراوان وجود دارد.
فدک در نزدیکی خیبر قرار داشت و با توجه به موقعیت استراتژیک خود نقطه اتکاء یهودیان حجاز به شمار میرفت. پس از آنکه سپاه اسلام، یهودیان را در خیبر و وادیالقری و تیما شکست داد، برای پایان دادن به قدرت قوم یهود، سفیری به نام محیط به نزد سران فدک فرستادند. سران فدک صلح و تسلیم را بر جنگ ترجیح دادند و تعهد کردند که هر سال نیمی از محصولات فدک را در اختیار پیامبر قرار داده و از این به بعد زیر سلطه اسلام زندگی کنند. رسولالله فدک را به دختر گرامی خود حضرت زهرا ـ علیها السّلام ـ بخشید.![]()
چند روز پس از واقعه «سقیفه» ابوبکر اعلام کرد، فدک ملک شخصی نیست و نباید در نزد دختر پیامبر بماند. به همین جهت عاملان فاطمه زهرا را از فدک بیرون کرد و بدین ترتیب فدک به تصرف ابوبکر در آمد.![]()
به گزارش پارسینه، از منابع تاریخی اینگونه بر میآید که این ملک چندین بار به بنیهاشم بازگردانده شده و سپس توسط خلفای بعدی باز پس گرفته شده است. این نقل و انتقالها میتواند بیانگر این واقعیت باشد که خلفا روى فدک حساسیت خاصى داشتهاند و هر کدام طبق روش سیاسى خود موضعگیرى مخصوص و عکسالعملی خاص روى آن نشان مىدادند و همچنین نشاندهندهٔ آن است که فدک پیش از آن که جنبهٔ اقتصادى داشته باشد، حائز جنبهٔ سیاسى بوده است.![]()
هنگامی که «عمر بن عبدالعزیز»(خلیفه اموی) به خلافت رسید، به عامل خود در مدینه نوشت: فدک را به اولاد فاطمه علیهاالسلام واگذار کن. فلذا حسن بن حسن مجتبى و بعضى گفتند حضرت على بن الحسین علیه السلام را خواست و به آنها واگذار کرد. اما هنگامى که یزید بن عبدالملک به قدرت رسید آن را از اولاد فاطمه گرفت و همچنان در دست بنى مروان بود تا این که حکومت به عباسیان منتقل شد. ابوالعباس سفاح آن را به «عبدالله بن حسن بن حسن» رد کرد ولى ابوجعفر آن را پس گرفت سپس مهدى عباسى آن را به فرزندان زهرا باز پس داد ولى هادى و هارون باز آن را غصب کردند.![]()
به نقلی، «ابوالعباس عبدالله مأمون» پسر هارونالرشید خلیفهٔ عباسی از جمله کسانی است که «فدک» را به بنیهاشم بازگردانده است.
به گزارش پارسینه، ابن ابى الحدید مىگوید(شرح ابن ابى الحدید: ج ۱۶، ص ۲۱۷): «مأمون براى رسیدگى به شکایت مردم نشسته بود، اولین شکایتى که به دست او رسید و به آن نگاه کرد مربوط به «فدک» بود همین که شکایت را مطالعه کرد اشک ریخت و به یکى از مأموران گفت: صدا بزن وکیل فاطمه کجا است؟ پیرمردی جلو آمد، و با مأموران سخن بسیار گفت، مأمون دستور داد حکمى را نوشتند و فدک را به عنوان نماینده اهلبیت به دست او سپردند. هنگامى که مأمون این حکم را امضاء کرد «دعبل خزاعى» حاضر بود برخاست و اشعارى سرود که نخستین بیت آن این است:
اَصْبَحَ وَجْهُ الزَّمانِ قَدْ ضَحِکا بِرَدَّ مَأْموُنُ هاشِمُ فَدَکا
«چهرهى زمان خندان شد، زیرا که مأمون فدک را به بنى هاشم بازگرداند.»
و فدک همچنان در دست فاطمیین بود تا این که «متوکّل» به خاطر کینهٔ شدیدى که از اهلبیت در دل داشت، بار دیگر فدک را از فرزندان فاطمه غصب کرد و آن را به عبداللّه به عمر بازیار بخشید فرزند متوکل به نام «منتصر» دستور داد که آن را مجدداً به فرزندان امام حسن و امام حسین علیهماالسلام بازگردانند.![]()
آیتالله شهید مرتضی مطهری در کتاب «سیری در سیرهٔ ائمه اطهار(ع)» دربارهٔ تمایلات شیعی مأمون عباسی مینویسد:
مأمون عالمترین خلفا و بلکه شاید عالمترین سلاطین جهان است. در میان سلاطین جهان شاید عالمتر، دانشمندتر و دانشدوستتر از مأمون نتوان پیدا کرد. و در اینکه در مأمون تمایل روحى و فکرى هم به تشیع بوده باز بحثى نیست، چون مأمون نه تنها در جلساتى که حضرت رضا شرکت مىکردند و شیعیان حضور داشتند دم از تشیع مىزده است،[در جلساتى که اهل تسنن حضور داشته اند نیز چنین بوده است.] «ابن عبد البِر» که یکى از علماى معروف اهل تسنن است این داستانى را که در کتب شیعه هست، در آن کتاب معروفش نقل کرده است که روزى مأمون چهل نفر از اکابر علماى اهل تسنن در بغداد را احضار مى کند که صبح زود بیایید
نزد من. صبح زود مى آید از آنها پذیرایى مىکند، و مىگوید من مىخواهم با شما در مسألهی خلافت بحثکنم. مقدارى از این مباحثه را آقاى[محمدتقى] شریعتى در کتاب خلافت و ولایت نقل کردهاند. قطعاً کمتر عالمى از علماى دین را من دیدهام که به خوبى مأمون در مسألهٔ خلافت استدلال کرده باشد؛ با تمام اینها در مسألهٔ خلافت امیرالمؤمنین مباحثه کرد و همه را مغلوب کرد.![]()
در روایات شیعه هم آمده است، و مرحوم آقا شیخ عباس قمى نیز در کتاب منتهىالآمال نقل مىکند که شخصى از مأمون پرسید که تو تشیع را از چه کسى آموختى؟ گفت: از پدرم هارون. مىخواست بگوید پدرم هارون هم تمایل شیعى داشت. بعد داستان مفصلى را نقل مىکند، مىگوید پدرم تمایل شیعى داشت، به موسىبنجعفر چنین ارادت داشت، چنین علاقهمند بود، چنین و چنان بود، ولى در عین حال با موسى بن جعفر به بدترین شکل عمل مىکرد. من یک وقت به پدرم گفتم تو که چنین اعتقادى دربارهٔ این آدم دارى پس چرا با او این جور رفتار مىکنى؟ گفت: اَلْمُلْکُ عَقیمٌ(مثلى است در عرب) یعنى مُلک فرزند نمىشناسد تا
چه رسد به چیز دیگر. گفت: «پسرک من! اگر تو که فرزند من هستى با من بر سر خلافت به منازعه برخیزى، آن چیزى را که چشمانت در او هست از روى تنت برمى دارم، یعنى سرت را از تنت جدا مىکنم.»
پس در اینكه در مأمون تمایل شیعى بوده شكى نیست، منتها به او مىگویند شیعهٔ امامكُش.