موانع معرفت به خدا
افکارنیوز:اهميت و جايگاه انديشيدن دانستيم ايمان، كه بنيان ارزشهاى اخلاقى است، متوقف بر معرفت است بنابراين، انسان سعادتجو، بايد براى تحصيل معرفت صحيح تلاش كرده، قواى ادراكى خويش را به كار اندازد و به انديشه و تأمل پردازد.
اندیشیدن یک عمل اختیارى است که براى اقدام به آن، آدمى باید دست به انتخاب زند و با اراده خویش آن را برگزیند؛ زیرا یک فعالیت درونى و عقلانى است، نه یک انفعال و تأثر صرف از عوامل بیرونى.
اما براى اندیشیدن، به ویژه درباره موضوعهاى غیبى و دور از دسترس حس، باید از بسیارى لذتهاى مادى چشم برگرفت و بسیارى کام گیرىها را کنار نهاد. عادتها و خلق و خوهایى که به انجام رفتارهاى خاص، مانند شنیدن موسیقى، فرا مىخواند، در بسیارى موارد مانع اندیشیدن بوده مجالى براى آن باقى نمىگذارد. پس آدمى در این مرحله باید دست به گزینش زند و از میان دیگر کارهایى که امیال گوناگون به سوى آنها مىخواند، اندیشیدن را برگزیند. این گزینش به نوبه خود نیاز به اندیشه دارد: اندیشه درباره فواید بىپایان اندیشیدن، پیامدهاى وحشتناک بىفکرى و بىخیالى. توجه به آثار عظیم تأمل و
اندیشه درباره آینده خود و این که براى آینده چه باید کرد تا سعادتمند شد، زمینه گزینش فکر کردن براى آینده و صرف نظر نمودن از لذتهاى مادى مزاحم را مىگسترد.
در این جا نیز عقل است که مىگوید باید درباره آینده اندیشید و نباید به لذتهاى گذراى مادى دل خوش بود؛ زیرا پرداختن به آنها، آدمى را از سعادت جاودان محروم مىسازد. تفاوت میان انسان آیندهنگر و انسان هوسباز در همین جا است: اولى به آینده مىاندیشد و براى آن برنامهاى دقیق مىریزد، تا به لذتهاى برتر و ماندنىتر دست یابد؛ دومى اساسا نمىاندیشد و چون غرق در شهوت است، راه به جایى نمىبرد.
حال اگر انسان اندیشیدن را برگزید، باید دست به انتخاب دیگرى زند: درباره چه چیز بیندیشیم؟ آیا درباره این که چگونه به ثروتى عظیم دست یابیم؟ یا موقعیت اجتماعى خوبى به دست آوریم؟ یا داراى قدرت سیاسى مهمى شویم؟ و یا آن که درباره خدا و قیامت تأمل کنیم و این که از چه راهى مىتوان شاهد سعادت را در آغوش گرفت و در جوار رحمت حق آرمید؟ این جا است که باز هم باید انتخاب کرد و از میان موضوعهاى گوناگون، یکى را براى اندیشیدن برگزید.
در این مرحله برخى عوامل روانى، مانند علاقه شدید به مال، مقام و قدرت، ممکن است انسان را مقهور خویش سازد و او را از اتخاذ تصمیم صحیح باز دارد. انسان براى آن که آماده اندیشیدن درباره امورى چون خدا، جهان پس از مرگ، بهشت و دوزخ شود، باید نخست با هواى نفس مبارزه کند و این نبردى است میان انگیزههاى مادى و معنوى؛ تا کدام یک پیروز گردند.
اما براى پیروزى انگیزههاى معنوى در این مبارزه نیز نیازمند اندیشهایم: اندیشه درباره رهاوردها و پیامدهاى هر یک از اندیشههایمان.
از این جا است که مىتوان گفت: مرتبهاى از تهذیب نفس حتى بر تحصیل علم پیشى دارد؛ زیرا آدمى تا این قدرت روانى را به دست نیاورده باشد که بتواند بعضى از خواستهاى خویش را سرکوب کند، اساسا قادر نخواهد بود خود را به اندیشیدن صحیح وادارد. شاید به همین دلیل است که در برخى آیات قرآن کریم، تزکیه پیش از تعلیم ذکر شده است.(۱)
موانع اندیشیدن
ما به عنوان فردى که مىخواهد راه تکامل را بپیماید، باید نخست با آن چه مزاحم اصل اندیشیدن است و سپس با آنچه مانع درست اندیشیدن یا اندیشیدن درباره امور شایسته و ارزشمند است، مبارزه کنیم و با اختیار و انتخاب خود زمانى را به اندیشیدن درست دربارهآنچه شایسته اندیشیدن است، اختصاص دهیم. با توجه به آیات قرآن، موانع اندیشه و تحصیل معرفت صحیح را مىتوان در دو دسته قرار داد:
الف. شناختهایى که مانع رویش یا قوت معرفت صحیح و یا باعثضعف آن مىگردند.(موانع شناختى) ب. گرایشهایى که چنین تأثیرى مىگذارند.(موانع گرایشى) در این جا به اختصار به این دو گونه موانع اشاره مىکنیم.
الف. موانع شناختى
۱. حس گرایى: انس فراوان با امور حسى موجب مىگردد انسان دانستههاى خود را بیشتر از راه حس به دست آورد و یا حتى آنها را در امور حسى منحصر سازد. هر چند به وسیله عقل مىتواند به حقایقى بیرون از قلمرو حس دست یابد، انس با طبیعت و مدرکات حسى و تماس سهل و آسان با آنها سبب مىگردد که در امور نامحسوس نیز از حس بهره گیرد و در پى امور حسى برود. از همین رو است که اهل حکمت گفتهاند: «وهم آدمى، او را از تعقل صحیح باز مىدارد». همین نکته موجب گشته است که بسیارى از مردمان در برابر دعوت پیامبران به ایمان آوردن به غیب که بیرون از قلمرو حس است مقاومت کنند. قرآن کریم نمونههایى از این
نوع سرکشىها را گزارش کرده است.(۲)
۲. تقلید: آنان که اندیشهاى سست دارند، به جاى آن که خود بیندیشند، به دانستههاى دیگران اعتماد کرده، باورهاى خود را از آنان مىگیرند. نمونه رایج آن، تقلید یک نسل از نسل پیش از خود است. به گزارش قرآن کریم، گروهى در برابر دعوت پیامبران به این بهانه که پیرو آیین پدرانخود هستند، مقاومت ورزیده و مىگفتند: «آنان جز این باور داشتند که اکنون شما مىگویید».(۳)
قرآن کریم با نکوهش منطق تقلید از گذشتگان، روح برهان گروى و دلیل جویى را زنده مىسازد و قدرت عقلى را در انسان برمىانگیزد و آن را جایگزین تقلید مىسازد(۴). انسان مسؤول سرنوشت خویش است و خود باید در این باره بیندیشد و تصمیم بگیرد و خداوند این قدرت را به آدمى داده و خوب و بد را به وى شناسانده است.(۵)
ناگفته پیداست که نکوهش تقلید به معناى منع هر گونه بهرهورى فکرى از دیگران نیست. بىنیاز ساختن خود از آنچه کاروان اندیشه بشرى بدان رسیده است، نه تنها خرد پسند نیست که خرد ستیز است. آنچه از نظر قرآن نکوهیده است، آن است که با تقلید کورکورانه مانع رشد مادى، معنوى، فکرى و عقلانى خود شویم و به بهانه آن، خود را از هدایتهاى برکت خیز وحى، معارف بلند آسمانى، سیر درست اندیشه، راهنمایىهاى استوار عقلانى، دادههاى گسترده و عظیم تجربههاى صحیح دانشمندان و جوامع بشرى و ارزشهاى والاى انسانى محروم سازیم.
۳. تکیه بر گمان: قرآن کریم عادت بر تکیه کردن بر گمان را از دیگر موانع معرفت مىشمارد(۶).
مقصود از تکیه بر گمان، دو چیز است:
الف. تکیه بر باور باطل و خلاف واقع؛ هر چند باورى جز مىباشد.
ب. تکیه بر باور غیر جزمى؛ هر چند مطابق با واقع باشد.
در مورد نخست، آدمى به حقیقت نرسیده است و در دومى شیوهاى نا استوار، که تضمینىبراى درستى آن نیست، اختیار کرده است.
ب. موانع گرایشى
۱. هوسهاى لحظهاى: برخى از مردم چنان در پى کامجویى و کسب لذتهاى مادىاند که هیچ اندیشه و برنامهاى براى آینده، حتى آینده مادى خود ندارند و تنها بر اساس غرایز و میلهاى حیوانى خود حرکت مىکنند. اینان به گفته قرآن کریم، غفلت زدگانى هستند که همانند حیوانها مىخورند و کامجویى مىکنند؛(۷) بلکه از حیوانها نیز فروترند.(۸)
روشن است که این گونه حاکمیت امیال حیوانى بر رفتارهاى آدمى، مجالى براى درست اندیشیدن و کسب معرفت صحیح باقى نمىگذارد.
۲. اندیشه افراطى درباره آینده مادى: کسانى هستند که اندیشه خویش را به کار مىگیرند؛ اما فقط براى رسیدن به اهداف دنیوى. اندیشه این دسته، بر خلاف گروه پیشین، نمرده است، اما در اسارت گرایشهاى ماى قرار دارد و مجالى نمىیابد تا معرفت درست درباره حقایق غیبى و معنوى به دست آورد. افزون طلبى، اینان را به خود مشغول مىدارد، تا آنگاه که مرگشان فرا رسد.(۹)
اینان را باید به حال خود گذارد تا بخورند و از لذتهاى مادى بر خوردار گردند و آرزوها سرگرمیشان سازد، که به زودى خطاى خود را خواهند دانست.(۱۰)
آرى، اینان تنها خواستار نعمتهاى دنیا هستند و بهرهاى از آخرت ندارند.(۱۱)
خداوند نیز پاداش کارهاى ایشان را در دنیا به آنان مىدهد و چیزى از مزد کارشان نمىکاهد، اما در آخرت جز آتش در انتظارشان نیست و کارهایشان در دنیا سودى به حال آخرت آنان نخواهد داشت.(۱۲) دشمنى با خدا، پیامبر و دین: دستهاى از انسانها، تحت تأثیر گرایشهاى مادى یا غیر آن، نسبت به خدا و خدا پرستان نفرت و دشمنى دارند. اینان تنها در اندیشه تکذیب آیات خدا و ستیز با مؤمناناند. این گونه عناد، مانع بزرگى براى اندیشیدن درباره حق و حقیقت خواهد بود.(۱۳)
موانع گرایشى معرفت و ایمان به خدا، منحصر به امور یاد شده نیست. گرایش به رفاه و آسایش، وابستگى به موقعیت اجتماعى و ترس از دست دادن آن، گرایش به استکبار و خود بزرگ بینى که ممکن است آن اندازه شدت یابد که شخص، تواضع در برابر موجود دیگر را ننگ انگارد و حتى نتواند در برابر خداى متعال سر فرود آورد و تواضع نشان دهد و عجب و خودپسندى نیز از موانع معرفت و ایمان به خدا است.
پىنوشتها:
. ۱ ر. ک: سوره آل عمران، آیه ۱۶۴ و سوره جمعه آیه. ۲
. ۲ نگاه کنید به: سوره بقره، آیه ۵۵؛ سوره فرقان، آیه ۲۱،۳۳ و ۳۴ و سوره مؤمنون، آیات ۴۷ ۴۵. این نکته شایان توجه است که قرآن کریم هرگز ادراک حسى را به طور کلى تخطئه نمىکند. چه، ادراک حسى اگر در جایگاه اصلى خویش قرار گیرد، خود جزء مقدمات لازم براى دستیابى به بسیارى از معارف صحیح است و اگر کسى فاقد ادراک حسى باشد، از درک بسیارى از معارف اعتقادى و ادراکهاى عقلانى نیز ناتوان خواهد بود. پس اگر حس گرایى را از موانع معرفت مىشماریم، مقصودمان از حسگرایى دو چیز است: ۱. گرایش فکرى افراطى به ادراکهاى حسى و این که منشأ اصلى همه ادراکهاى بشرى تنها حس و ادراکهاى حسى دانسته
شود. ۲. گرایش عملى افراطى به ادراکهاى حسى که به جاى بهرهبردارى ابزارى از دانستههاى حسى و وسیله قرار دادن آن براى دستیابى به مراحل بالاى اندیشه و معرفت، چنان در خود آنها غرق گردیم که از اندیشیدن و نتیجه گیرى باز مانیم.
. ۳ بل قالوا انا وجدنا آبائنا على أمة و انا على آثارهم مهتدون و کذلک ما ارسلنا من قبلک فى قریة الا قال مترفوها و انا وجدنا آبائنا على امة و انا على آثارهم مقتدون؛ بلکه آنان گفتند: ما پدران خود را بر آیینى یافتیم و ما هم با پىگیرى از آنان، راه یافتگانیم. و بدین گونه در هیچ شهرى پیش از تو هشدار دهندهاى نفرستادیم مگر آن که خوشگذرانان آن گفتند ما پدران خود را بر آیینى[و راهى] یافتیم و ما از پى ایشان راهسپریم».(سوره زخرف، آیه ۲۲ و ۲۳)
. ۴ ر. ک: سوره انبیاء، آیات ۵۴ ۵۱ و سوره شعراء، آیات ۷۴.۶۹
. ۵ و نفس و ما سواها فألهمها فجورها و تقواها، سوگند به نفس و آن کس که آن را درست کرد، سپس پلیدکارى و پرهیزگاریش را به آن الهام کرد.(سوره شمس، آیات ۸ ۷)
. ۶ ر. ک: سوره یونس، آیه ۳۶ و ۶۶؛ سوره ص، آیه ۲۷؛ سوره نجم، آیات ۲۸ ۲۷ و ۲۳ ۲۱ و سوره انعام، آیه. ۱۱۶
. ۷ و الذین کفروا یتمتعون و یأکلون کما تأکل الانعام و النار مثوى لهم؛ کسانى که کافر شدهاند بهره مىبرند و به مانند چهارپایان مىخورند و جایگاهشان آتش است.(سوره محمد، آیه ۱۳)
. ۸ اولئک کالانعام بل هم اضل اولئک هم الغافلون؛ آنان همانند چهارپایان بلکه گمراهترند. آنها همان غافل ماندگانند.
. ۹ الهیکم التکاثر حتى زرتم المقابر.(سوره تکاثر، آیه ۱ و ۲)
. ۱۰ ذرهم یأکلوا و یتمتعوا و یلههم الامل فسوف یعلمون.(سوره حجر، آیه ۳)
. ۱۱ و من الناس من یقول ربنا آتنا فى الدنیا و ما له فى الاخرة من خلاق.(سوره بقره، آیه ۲۰۰)
. ۱۲ من کان یرید الحیاة الدنیا و زینتها نوف الیهم اعمالهم فیها و هم فیها لا یبخسون اولئک الذین لیس لهم فى الاخرة الا النار و حبط ما صنعوا فیها و باطل ما کانوا یعملون.(سوره هود، آیه ۱۵ و ۱۶) و نیز سوره اسراء، آیه ۱۸ و سوره شورا، آیه. ۲۰
. ۱۳ ولید بن مغیره از جمله این کسان بود و آیات ۱۱ تا ۲۵ سوره مدثر درباره او نازل شده است.
کتاب: اخلاق اسلامى و مبانى نظرى آن، ص ۱۳۰
نويسنده: على شيروانى