رایانه و تلویزیون رقیب رسانهای به نام منبر
نگرانیها در مورد جامعه مخاطب پایگاههای دینی در حال رشد است. پس از درخواست جنجالی و عجیب یک مسئول حوزوی در قم برای پخش برفک در روز تاسوعا و عاشورا برای اینکه مردم پای تلویزیون نمانند، حالا مریم بهروزی، دبیرکل تشکل سیاسی - مذهبی جامعه زینب در گفتوگویی گفته است: از زمانی که رادیو و تلویزیون و دیگر رسانهها، به پخش سخنرانیهای اعتقادی - مذهبی و همچنین برنامههای آموزشی مختلف در زمینه اعتقادی پرداختند، مردم دیگر رفتن به مساجد را لازم نمیدانند.
به گزارش قانون ،نهاد مسجد از ابتدای تاسیس خود در کنار کارکرد اصلی امور دینی و عبادتی، کارکرد رسانهای (با استفاده از ماذنه و منبر) هم داشته است. در کنار این دو کارکرد، تمایل جوامع دینی بر این بوده تا مسجد مرکزیتی در جامعه پیدا نماید و به عنوان نقطه ثقل جامعه نقش ایفا کند کما اینکه هنوز هم این میل دیده میشود. اقداماتی چون تاسیس مغازه، بازارچه، آشپزخانه و رستوران، باشگاههای ورزشی، پایگاههای بسیج و حتی درمانگاه برای این منظور است که اهالی محل برای تامین نیازهای خود به مسجد مراجعه کنند و مسجد مرکز و کانون همه مسائل جامعه (محله یا شهر) باشد.
اما با پیدایش دنیای مدرن و ظهور نهادهای مدرن، این مرکزیت تحت تاثیر قرار گرفت زیرا اولا شهرها گسترش یافت و نیاز به پراکندگیِ مراکز رفع نیاز مردم بوجود آمد و ثانیا برخی از کارکردهای مسجد مانند محلی برای قضاوت و رفع اختلاف به نهادهای مدرنی چون دادگستری واگذار شد. اما هنوز هم مسجد دو کارکرد عبادتی - دینی و کارکرد رسانهای خود را داشت تا اینکه عصر جدید آمد و رسانههای دیگری کنار رسانه منبر مطرح شدند.
میخواهند جای مسجد را بگیرند
شاید بتوان اولین واکنش منفی در مورد موازیکاری برخی نهادها با مسجد را در دهه ۷۰ جستوجو کرد. آن جا که – به عقیده بعضی - با تاسیس فرهنگسراها، این نهاد، در حوزه مسائل فرهنگی، به رقیبی برای مسجد تبدیل شد. در حوزه مسائل تجاری نیز پاساژها و مراکز تجاری به سرعت به جای بازارچه های کنار مساجد معرفی شدند.
اعتراض بعدی به سریالهای ماه رمضان و زمان پخش آنها بود. برخی(اینجا و اینجا و اینجا) معتقد بودند صداوسیما با پخش سریالهای ماه مبارک رمضان درست بعد از لحظات افطار و اذان مانع حضور مومنان در نماز اول وقت و جماعت میشود. این اعتراضها البته نتیجه گرفت و زمان پخش سریالها تغییر پیدا کرد و حتی برخی از آنها قبل از اذان به نمایش درآمد.
اعتراض بعدی که در نوع خود جالب و جنجالی هم شد صحبتهای رئیس مرکز پاسخگویی به سوالات دینی بود. حجت الاسلام سیدمحمد سادات منصوری قبل از شروع ماه محرم گفته بود: پخش برنامهها و روضههای زیبا از کربلا و نجف از رسانه ملی در روزهای تاسوعا و عاشورا موجب خالی ماندن مساجد، تکیهها و هیئتها میشود. او در ادامه گفته بود: اعتقاد دارم بهترین کار فرهنگی از سوی رسانهای چون صدا و سیما، عدم پخش هیچگونه برنامهای در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی است. و حالا آخرین اعتراض یا بهتر است بگوییم هشدار را مریم بهروزی گفته است.
مرکزیت محلی مساجد از بین رفته است؟
پژوهشها و مشاهدات میدانی نشان میدهد مرکزیتی که مساجد برای همه فعالیتها داشته است؛ در حال کمرنگ شدن است. در پژوهشی که با هدف بررسی حضور جوانان در مسجد، بررسی وضعیت مساجد موجود از دیدگاه جوانان و بررسی نگرش جوانان درباره مسجد توسط آقای جوادی یگانه، برای دفتر پژوهشهای اجتماعی سازمان تبلیغات اسلامی انجام شده و در بانک اطلاعاتی جوانان موجود است؛ نظرات ۶۵۰ نفر از جوانان مناطق ۲۰ گانه تهران جمع آوری و تجزیه و تحلیل شده است و بیانگر این است که تنها یک سوم پاسخگویان مسجد را مهمترین مکان عمومی موجود در محله میدانند و با افزایش سطح تحصیلات، از میزان قلمداد
کردن مسجد به عنوان مهمترین مکان عمومی کاسته میشود. این البته دلیل غیرطبیعی ندارد. همان طور که گفته شد گسترش شهرها و نیاز به پراکندگی مراکز تجاری و خرید و همچنین متفاوت شدن سلیقهها چنین مسالهای را ایجاب میکرده است.
مخاطبان کجا رفتهاند؟
اگر فرضیه کمرونق بودن مساجد را بپذیریم؛ دو علت میتوانیم برای آن نام ببریم. یکی اینکه مخاطب از کارکرد اصلی مسجد یعنی مسائل عبادتی و دینی بریده است و بنابر همین دلیل از دیگر کارکردهای مسجد هم رویگردان شدهاند. اما علت بعدی میتواند این باشد که مخاطب مسجد میخواهد ضمن استفاده از کارکرد دینی و عبادتی مسجد، از رسانههای مدرن به جای مسجد استفاده کند و سخنانی که میخواهد در مسجد بگوید در رسانههای دیگر ابراز کند. گستردگی، جذابیتهای بصری و امکان ارتباطگیری با مخاطبان ورای اعتقادات و مرزهای دینی و کشوری، از دلایل تمایل به رسانههای دیگر به جای رسانه مسجد
است.
اگر دلیل نگرانیهای این روزها خارج شدن مسجد از مرکزیت عمومی جامعه یا خروج از کارکردهای عبادتی و دینی باشد میتوان حق را به اظهارنظرکنندگان داد که نگران سنگرهای اسلام باشند اما اگر موضوع رسانه است باید کمی منصفتر بود. راههای رسیدن به خدا و لابد تبلیغ کردن آن به عدد نفوس است. شاید کسی میخواهد از فیس بوک و توئیتر به خدا برسد.