آشنایی با مریم میرزاخانی
سدشکنی زن ریاضیدان و خیر ایرانی
ایران مفاخر بزرگی در علم ریاضیات دارد که در طول قرون گذشته، به یافتههای با ارزش و بدیل این علم دست یافته و در دورانی که ریاضیات برای بسیاری از جهانیان ناشناخته بود، آن را توسعه و اعتلا بخشیدند. اما در این تاریخ درخشان معمولا جای زنان که اصولا ریاضیات با سرشت آنان سازگاری ذاتی ندارد، خالی بوده است. با این حال اکنون تاریخ شاهد حضور یکی از ریاضیدانان زن ایرانی در دنیا است که تواناییهایش در علم ریاضی و نیکوکاریاش لقب سدشکن را برای او به ارمغان آورد و یادآور دوران پرافتخار رشد علوم ریاضی در این مرز و بوم است.
مریم میرزاخانی در سالهای ۷۳ و ۷۴ از مدرسه فرزانگان تهران موفق به کسب مدال طلای المپیاد ریاضی کشوری شد و بعد از آن در سال ۱۹۹۴ در المپیاد جهانی ریاضی هنگکنگ با ۴۱ امتیاز از ۴۲ امتیاز مدال طلای جهانی گرفت. سال بعد یعنی ۱۹۹۵ در المپیاد جهانی ریاضی کانادا با ۴۲ امتیاز از ۴۲، رتبه ۱ طلای جهانی را به دست آورد. مریم در دانشگاه شریف در رشته ریاضی ادامه تحصیل داد.
میرزاخانی با دریافت بورسیه از طرف دانشگاه هاروارد به آنجا رفت و تحصیلاتش را در آنجا ادامه داد. میرزاخانی که تحصیلات کارشناسیارشد و دکتریش را در دانشگاه هاروارد پشت سرگذاشت، به همراه 9 محقق برجسته دیگر چندی پیش در چهارمین نشست10 برلیان، نشریه پاپیولار ساینس در آمریکا مورد تقدیر قرار گرفت.
این فهرست 10 نفره شامل محققان و نخبگان جوانی است که در حوزههای ابتکاری مشغول به فعالیت هستند و با این حال معمولا از چشم عموم پنهان ماندهاند. این فهرست بر اساس پیشنهادهای ارائه شده از سوی سازمانهای گوناگون، روسای دانشگاهها و ناشران انتشارات علمی برگزیده شدهاند. این محققان برجسته جوان در حوزههای گوناگونی از گرافیک رایانهای تا ریاضیات و علوم رباتیک، افقهای تازهای را در مرزهای جهان اطراف ما گشودهاند که مریم میرزاخانی ریاضیدان 39 ساله ایرانی نیز یکی از آنها است.
یافتهها و تحقیقات
میرزاخانی در سال 1999 میلادی موفق به پیدا کردن راهحلی برای یک مشکل ریاضی شد که بسیاری را به دام انداخته بود: محاسبه حجمهای فضایی منحنی هندسی. ریاضیدانان مدتهای طولانی است که به دنبال یافتن راه عملی برای محاسبه حجم رمزهای جایگزین فرمهای هندسی هذلولی بودهاند و در این میان مریم میرزاخانی جوان در دانشگاه پرینستون نشان داد که با استفاده از ریاضیات شاید بتوان بهترین راه را به سوی دست یافتن به راهحلی روشن در اختیار داشت: محاسبه عمق حلقههای ترسیم شده بر روی سطوح هذلولی.
میرزاخانی در تلاش است تا معمای ابعاد گوناگون فرمهای غیر طبیعی هندسی را حل کند. در صورتی که جهان از قاعده هندسه هذلولی تبعیت کند، ابتکار وی به تعریف شکل و حجم دقیق جهان کمک خواهد کرد. در واقع مشکل این است که برخی از این اشکال هذلولی همچون doughnuts و یا amoebas دارای ظاهری بسیار نافرم هستند که محاسبه حجم آنها را به معمایی جدی برای ریاضیدانان مبدل کرده است. اما میرزاخانی با یافتن راهی جدید در واقع دست به یک ابتکار عمل بزرگ زد و با ترسیم یک سری از حلقهها بر روی سطح اینگونه اشکال پیچیده به محاسبه حجم آنها پرداخت.
جیمز کارلسون از انستیتو ریاضیات کلی میگوید: «میرزاخانی در یافتن ارتباطات جدید، عالی است. وی میتواند به سرعت از یک مثال ساده به دلیل کاملی از یک نظریه ژرف و عمیق برسد.»
او از جمله بازماندگان سانحه غمبار سقوط اتوبوس حامل نخبگان ریاضی دانشگاه صنعتی شریف به دره در اسفند ماه 76 است. در این حادثه اتوبوس حامل دانشجویان ریاضی شرکتکننده در بیست و دومین دوره مسابقات ریاضی دانشجویی که از اهواز راهی تهران بود به دره سقوط کرد و طی آن شش تن از دانشجویان نخبه ریاضی دانشگاه صنعتی شریف همچون: آرمان بهرامیان، رضا صادقی، برنده دو مدال طلای المپیاد جهانی، علیرضا سایهبان و علی حیدری، فرید کابلی، دکتر مجتبی مهرآبادی و مرتضی رضایی دانشجوی دانشگاه تهران که اغلب از برگزیدگان المپیادهای ملی و بینالمللی ریاضی بودند در اوج بالندگی و شکوفایی علمی ناباورانه، جان باختند.
فعالیتهای خیرخواهانه
بانوی ریاضیدان ایرانی که در بهترین دانشگاههای جهان تحصیل و تدریس کرده از مشارکت در امور خیرخواهانه لذت میبرد و یکی از بزرگترین نقصانهای ایران را نظام آموزشی ناکارآمدش میداند. او با همکاری زواره بهشتی، همکارش در دانشگاه، کتاب نظریه اعداد را در سال 1384 تالیف، منتشر و به صورت رایگان در اختیار وزارت آموزش و پرورش قرار داد تا به دانشآموزان مستعد تدریس شود. در این کتاب مباحث نظریه مقدماتی اعداد به گونهای گرد آمده است که خواننده ضمن آشنایی مقدماتی با موضوع، تواناییهای بیشتری در مساله حل کردن نیز به دست میآورد. کتاب بیانی ساده و روان دارد و برای مطاله آن پیشنیاز خاصی به جز آشنایی با ابزارهای اساسی ریاضیات مقدماتی مانند اصل استقرای ریاضی و اصل لانه کبوتری لازم نیست. راهحل تمرینها و یا راهنمایی برای حل آنها در انتهای کتاب گنجانده شده است.
او همچنین در حال برنامهریزی برای تاسیس موسسه خیریه و آموزشی میرزاخانی در شهر ابوظبی، پایتخت کشور امارات متحده عربی است تا پس از انتخاب دانشآموزان مستعد که بیش از همه از ایران خواهند بود آنها را در دورههای دو ساله رایگان آموزش دهد تا سد ناکارآمدی سیستم آموزشی را بشکند.
سایر افتخارات
- استاد ریاضیات در دانشگاه پرینستون، از سال 2008، 31 سالگی: این دانشگاه چهارمین دانشگاه قدیمی ایالات متحده آمریکا و یکی از پرافتخارترین آنها است. پرینستون را میتوان خانه استادان بزرگ فیزیک همچون آلبرت انیشتین دانست. از استادان بنام دانشگاه پرینستون میتوان به پل کروگمن، دریافتکننده جایزه نوبل اقتصاد سال ۲۰۰۸ اشاره کرد. وارد شدن یک استاد جوان به این دانشگاه (در سن 31 سالگی) امر غیرعادی و بسیار تحسینبرانگیز است.
- دریافت جایزه بلومنتال از AMS در سال 2009: این جایزه از سوی جامعه ریاضیات آمریکا به کسانی که در ریاضیات محض در حال تحقیق هستند، اعطا میشود. این جایزه در سال 1984 برای حمایت از دپارتمان ریاضی دانشگاه میسوری در ایالت کلمبیای آمریکا تاسیس شده است که هر 4 سال یک بار کاندیدای دریافت این جایزه را معرفی میکند. آخرین برنده این جایزه میرزاخانی است که در سال 2009 انتخاب شد و به فهرست دریافتکنندگان این جایزه معتبر جهانی در جهان پیوست. این جایزه تنها به محققی اعطا میشود که پایاننامه دکتری منحصربه فردی در زمینه پتانسیل قابلتوجه آینده ریاضیات ارائه کرده باشد.
- عضویت در جامعه فیل و دانشگاه هاروارد از سال 2003: این جامعه شامل گروهی از استادان دانشگاه هاروارد است که در ابتدای دوره به دلیل تواناییهای خاصشان انتخاب میشوند. این اعضا فرصتهای آکادمیک ویژهای را دریافت میکنند تا همکاری فکری و رشد شخصی خود را تقویت کنند. عضویت در این جامعه مادامالعمر است.
*زینب السادات پوربخش*